بۇل بەينە بارىنە تانىس: ءار بۇرىشتان «ساتتىلىككە جەتۋ» تۋرالى ايتىلىپ جاتقاندا، جۇمىس ىستەۋگە قاۋقارلى بولا تۇرا مەملەكەتتىك قاراجاتقا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دەنى ساۋ ەرەسەك ادام.

بۇل بەينە ادىلەتتىلىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا ىڭعايلى بولعانىمەن، ساندارمەن ناشار دالەلدەنەدى. ەگەر ونى دەرەكتەرمەن جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ اسەرى تۋرالى بەلگىلى مالىمەتتەرمەن سالىستىرساق، سۋرەت الدەقايدا شىنايى ءارى نازار اۋدارارلىق بولىپ شىعادى.

ولاردىڭ سانى ناقتى قانشا؟

2026 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە قاراي قازاقستاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى (ااك) 31,1 مىڭ وتباسىنان 167,4 مىڭ ادام الدى. ولارعا 7,9 ملرد تەڭگە تاعايىندالعان، ال بۇكىل جىلعا بيۋدجەتتە 62,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. حالىق سانى شامامەن 20 ميلليون بولاتىن ەل ءۇشىن بۇل 1 پايىزدان دا از. بولەك تۇردە بالالارعا ارنالعان كومەك تولەنەدى: ءار بالاعا 1,5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىندە، 1 ناۋرىزعا قاراي ونى 50,1 مىڭ بالا العان. ال پىكىرتالاستىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولىپ وتىرعان ەڭبەككە قابىلەتتى ەرەسەكتەردىڭ ۇلەسى قانشا ەكەنى جاريالانعان جيىنتىق دەرەكتەردەن كورىنبەيدى.

ماسەلە مۇنىمەن جويىلىپ كەتپەيدى، بىراق ونىڭ اۋقىمى ۇلتتىق دەڭگەيدەن گورى لوكالدى (جەرگىلىكتى) سيپاتقا يە. اسىراۋشىسى بار ءبۇتىن ءبىر ۇرپاق تۋرالى ءسوز بۇل ساندارمەن قيىسپايدى، دەسە دە ەسكەرۋ كەرەك: باسقا قولداۋ تۇرلەرى مەن بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ بۇل دەرەكتەرگە كىرمەيدى.

قامشى لوگيكاسى

كومەكتى ەڭبەكپەن بايلانىستىرۋ يدەياسى جاڭا دا، تاڭسىق تا ەمەس. 2017 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى اتاۋلى كومەكتىڭ جاڭا ءتارتىبى تۋرالى زاڭدى ەنگىزگەن كەزدە ۆيتسە-مينيستر سۆەتلانا جاقىپوۆا ونىڭ ماقساتى ماسىلدىقتى جويۋ ەكەنىن اشىق ايتقان ەدى. كومەككە ۇمىتكەر وتباسى الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا قول قويۋى ءتيىس بولدى. ەگەر وتباسىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى مۇشەسى جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتسا جەكە مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماسا، ونىڭ تولەمى جارتىلاي كەسىلەدى، ال قايتالاپ بۇزعان جاعدايدا وتباسىنداعى بارلىق ەڭبەككە قابىلەتتى جاندار ءۇشىن توقتاتىلادى. سانكتسيالار بالالار مەن ەڭبەككە قابىلەتسىزدەرگە اسەر ەتپەدى. مۇنداعى ەسەپ جارتىلاي پسيحولوگيالىق سيپاتتا بولدى: جاقىندارىنىڭ قىسىمى جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن ادامعا ىقپال ەتۋى ءتيىس ەدى.

بۇنىڭ استارىندا تۇسىنىكتى ءۋاج جاتىر. قايتارىم رەتىندە ەشتەڭە تالاپ ەتپەيتىن جاردەماقى ۋاقىت وتە كەلە ەڭبەك ەتۋ ادەتىن، سونىمەن بىرگە ەڭبەك نارىعىنا قايتا ورالۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەدى. كومەك الۋشىلاردى جۇمىس ىزدەۋگە مىندەتتەگەن 1990 جىلدارداعى امەريكا رەفورماسىن جاقتاۋشىلار بۇل رەفورمانىڭ جاردەماقىعا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ، جالعىزباستى انالاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ارتتىرعانىن، ءارى بالالارعا زيان تيگىزبەگەنىن ەسكە سالادى. سونىمەن قاتار، سالىق تولەۋشى دە كومەك الاتىن ادامنىڭ اياققا تۇرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى.

تەكسەرىس نەنى كورسەتتى؟

ءىس جۇزىندە «قامشى» تەورياداعىداي ناتيجە بەرمەيدى. ەكى تاراپ تا سۇيەنەتىن امەريكالىق باعالاۋلار ۇقساس سۋرەتتى كورسەتەدى: مىندەتتى تالاپتار قويىلعان توپتاردا جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى باسىندا ءوستى، بىراق بۇل ءوسىم شامالى بولدى جانە ۋاقىت وتە كەلە تومەندەدى. بەسىنشى جىلعا قاراي بۇل تالاپتار تيمەگەن ادامدار كوپتەگەن باعدارلامالاردا بۇرىنعى الۋشىلاردى كۋىپ جەتتى نەمەسە ءتىپتى وزىپ كەتتى. مۇنداي باعدارلامالاردى ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەگەن MDRC زەرتتەۋ ۇيىمى كوپتەگەن جاعدايدا جۇمىسپەن قامتۋ مەن تابىستىڭ ءوسۋى ۋاقىتشا بولعانىن، ال وتباسىلاردىڭ بايىپ كەتپەگەنىن جازادى: جۇمىس كەلگەندە، جاردەماقى توقتاعان. باسقالاردان قاراعاندا ادامدارعا قىزمەتتەر جيىنتىعىن، سونىڭ ىشىندە قىسقا مەرزىمدى وقىتۋدى ۇسىنعان باعدارلاما ەرەكشەلەندى.

ازىق-تۇلىك جانە مەديتسينالىق كومەك تۋرالى كەيىنگى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ودان دا قاراپايىم. اقش كونگرەسىنىڭ بيۋدجەتتىك باسقارماسى 2022 جىلى ازىق-تۇلىك تالوندارى جاعدايىندا جۇمىسپەن قامتۋ 1990 جىلدارداعى رەفورمالاردان كەيىن ازىراق ءوستى، ال مەديتسينالىق كومەك باعدارلامالارىندا ناتيجە نولگە جاقىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ەكونوميست تيموتي حارريس اپدجون ينستيتۋتىنا ارنالعان ەڭبەگىندە بۇل تالاپتار الۋشىلار سانىن ايتارلىقتاي ازايتقانىن، بىراق جۇمىسپەن قامتۋدى ءسال عانا ارتتىرعانىن كورسەتتى. مۇنداي باعدارلامالار تابىسىنىڭ ءبىر بولىگى ستاتيستيكالىق بولىپ شىعادى: ادام الۋشىلار تىزىمىنەن عايىپ بولدى، بىراق جۇمىس ىستەيتىندەر تىزىمىندە پايدا بولۋى مىندەتتى ەمەس. سويلەسە كەلە، پىكىرتالاس تەك ساندار توڭىرەگىندە ەمەس، ناتيجە دەپ نەنى ساناۋ كەرەكتىگىندە بولىپ وتىر: الۋشىلاردىڭ از بولۋى ما، الدە وتباسىلاردىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋى ما؟

مۇندا ءبىر ەسكەرتپە بار. دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى اقش-تا جاسالعان، ال MDRC بۇل ناتيجە جاردەماقى كولەمىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى: 200 دوللار تولەم كەزىندە جۇمىس ىستەيتىن ەرەجە 700 دوللاردا ءوزىن باسقاشا ۇستاۋى مۇمكىن. اشىق دەرەككوزدەردەن قازاقستاندىق الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتارعا بەرىلگەن تاۋەلسىز باعالاۋدى تابۋ مۇمكىن بولمادى، بۇل بۇكىل داۋدىڭ باستى ولقىلىعى بولار.

ۇتىمدى تاڭداۋ

جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى تۋرالى ايتاتىندارعا اريفمەتيكاعا مۇقيات قاراعان ءجون. ەگەر ادام العاشقى رەسمي جالاقىنى راسىمدەگەن بويدا كومەكتەن تولىقتاي ايىرىلسا، جۇمىسقا شىعۋ كەيدە تابىستىڭ ازايۋىن بىلدىرەدى. ەكونوميستەر مۇنى «جاردەماقى تۇزاعى» دەپ اتايدى جانە بۇل جاعدايداعى مىنەز-قۇلىقتى ەرىنشەكتىك دەپ ايتۋ قيىن: ادام وزىنە قويىلعان ەرەجەلەرگە سايكەس ارەكەت ەتەدى. بۇعان موتيۆاتسياعا بايلانىستى ەمەس كەدەرگىلەردى قوسىڭىز: بالاباقشا جوق، جۇمىسقا قاتىناۋ قيىن، دەنساۋلىق سىر بەرەدى، ال شاعىن قالادا نەمەسە اۋىلدا بوس جۇمىس ورىندارى مۇلدەم جوق. مۇنىڭ ۇستىنە تولەمنەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ۇستالاتىن بەيرەسمي قوسىمشا جۇمىستاردى قوسىڭىز.

بۇدان كەيىن «جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى» كورىنگەندەي كوپ نارسەنى تۇسىندىرە المايدى.

«ساتتىلىككە جەتۋ» تۋرالى دەگبىرسىز ۇراندار بۇعان ەشتەڭە قوسپايدى: ول جۇمىس ورىندارىن قۇرمايدى جانە ماسەلەسى ىنتادا ەمەس ادامداردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرمەيدى. مۇنىڭ ءبارى موتيۆاتسيا مۇلدەم جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەيبىر ادامداردا ول شىنىمەن دە ءالسىز بولۋى مۇمكىن جانە جۇيە مۇنى ەسكەرۋگە مىندەتتى. بۇل جەردەگى سۇراق — جۇيە ادامعا ونىڭ ورنىنا نە ۇسىنادى.

مەملەكەتتەن نە كۇتۋگە بولادى؟

وسى ايتىلعانداردىڭ بارىنەن ايعايلاعان ۇراندارسىز-اق ءبىرشاما قاراپايىم باعدارلاما پايدا بولادى. جۇمىس ىستەۋ ارقاشان جاردەماقىدان تيىمدىرەك بولۋى ءۇشىن، كومەك شەكتى تۇردە بىردەن ءۇزىلىپ قالماي، تابىستىڭ وسۋىنە قاراي بىرتىندەپ ازايۋى ءتيىس. ەگەر ادامدى جۇمىس ىزدەۋگە مىندەتتەسە، وعان وقىتۋ، دەلدالدار جانە بوس ورىندار جوق جەردە سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى قاجەت: ورىنداۋ مۇمكىندىگىنسىز قويىلعان تالاپ جازاعا اينالادى. اۋرىپ جۇرگەندەرگە نەمەسە بالا كۇتىمىمەن وتىرعاندارعا جۇمىس ىستەۋگە دايىن، بىراق ورىن تاپپاعاندارعا قاراعاندا وزگەشە شارالار قاجەت. سونىمەن قاتار ەرەجەلەر قاراپايىم بولۋى ءتيىس، ويتكەنى شارتتاردىڭ ورىندالۋىن راستاۋ نەعۇرلىم كۇردەلى بولسا، مۇقتاج جاندار، سونىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەيتىندەر دە كومەكتەن سوعۇرلىم ءجيى ايىرىلادى.

ەڭ باستىسى، بالكىم، باسقادا. مەملەكەت تالاپتى تەك الۋشىلاردان عانا ەمەس، جۇيەنىڭ وزىنەن دە سۇراۋى كەرەك: كەلىسىمشارتقا قول قويىلعاننان كەيىن ەكى-ءۇش جىل وتكەن سوڭ قانشا ادام رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيدى جانە قانشا تابىس تابادى؟ انىقتالعانداي، قازاقستاندا مۇنداي بۇقارالىق باعالاۋ جوق. ول جوق كەزدە «قىسىم جاساۋ ما، الدە كومەكتەسۋ مە» دەگەن ايتىس ناتيجەلەردىڭ ەمەس، تەك ىشكى سەنىمدەردىڭ داۋى بولىپ قالا بەرەدى.

Abai.kz