Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 9588 76 pikir 24 Jeltoqsan, 2018 sağat 06:54

Resey men Qıtay tarapınan bwrmalauğa wşıramağan Şıñğıshan turalı asa qwndı jazba

Abai.kz aqparattıq portalında "Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdi Qıtay men Resey qalay bwrmaladı?" , Tağı da Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdiñ bwrmalanuı haqında..." jäne Ibn äl Asirdıñ jazbası Şıñğıshannıñ qazaq ekenin däleldeydi" attı Bekjan Ädenwlınıñ maqalaları jariyalanğan edi. Sol materialdardıñ jalğası retinde avtordıñ arab tarihşısı Ibn Batutanıñ eñbekterine süyenip jazğan tağı bir maqalasın oqırman nazarına wsınıp otırmız.

Abai.kz aqparttıq portalı

Arab sayahatşısı Ibn Batuta HİV ğasırda qazirgi Resey, Qazaqstan, Qaraqalpaqstan, Özbekstan, Qırğız, Täjikstan, Şıñjan, Qıtay aymaqtarın bilegen Şıñğıshan wrpaqtarın öz közimen körip, olar jayında naqtı derekter bergeni mälim. Europalıq ğalımdar onıñ eñbegin tauıp, jarıqqa şığarğan. Sondıqtan da Resey jäne Qıtay imperiyaları tarapınan bwrmalauğa wşıramağan asa qwndı jazba bolıp sanaladı.

Endi Ibn Batutanıñ «Tuhfat an-nuzzar fi garaib al-amsar va adjaib al-asfar» attı sol kitabındağı derekterine zer salsaq: «Nakonec pribıli mı v gavan' el'-Kiraş, prinadlejaşuyu k pustınnoy strane Kipçackoy. YA uvidel cerkov', napravilsya k ney, zastal v ney monaha, i na odnoy iz sten cerkvi uvidel izobrajenie mujçinı arabskogo v çalme, opoyasannogo meçom i s kop'em v ruke. Pered nim gorela lampada. YA skazal monahu: «çto eto za izobrajenie?» On otvetil: «eto izobrajenie proroka Ali», i ya udivilsya otvetu ego... Step' eta zelenaya, net na ney i drov, a jgut oni tol'ko pomet, kotorıy nazıvayut tezek. Na zautrie dnya naşego pribıtiya v etu gavan' odin iz kupcov, otpravilsya k tem v etoy stepi, kotorıe prinadlejat k narodu, izvestnomu pod imenem Kipçakov – oni hristianskoy verı – i nanyal u nih telegu, kotoruyu taşil kon'. Puteşestvuyut po sey stepi v telegah nazıvaemıh arba. Mı seli v nee i pribıli v gorod Kafu. Zatem mı nanyali telegu i poehali v gorod Kiram».  

Bayqağanımızday, Ibn Batuta Qarateñiz jağasındağı Keriş portına kelip tüsken. Ol – qazirgi Kerç' qalası. Ol jerden Kafı qalasına jetip, äri qaray Kiram qalasına barğan. Bwlar – qazirgi Kavkaz ben Krımsk qalaları. Ol aymaqtı hristian dindi qıpşaqtar mekendeytinin, olardıñ otındarı «tezek» dep atalatının, kölikti «arba» dep ataytının jazadı. Hristian qıpşaqtardıñ Äli sahabanı payğambar dep tanitının bayandaydı. Onday senimdi Albaniyadağı bektaşi ağımı wstanadı, ol – mwsılman sopılıq pen katolik dininiñ qospası. Arab tarihşısı Äl Masudi H ğasırda Qırımda urus pen sakalba elderi otırğanın jäne urustarda «uzdan» degen ru bolğanın jazğan.

Ondağı «sakalba» dwrısında «saq alban» ekenin jäne Albaniya halqı sol saq albandardıñ Europağa qonıs audarğandarınan qalıptasqanın aldıñğı maqalalarımızdıñ birinde ayttıq. Sonımen qatar «Kodeks Kumanikus» attı katoliktik dini jinaq Hİİİ ğasırdıñ soñında Qırımda jazılğanı, onıñ tili qırımlar tiline jaqın (qırım tatarları) ekeni, onda latın ärpi qoldanılğanı belgili. Ibn äl Asir jazbasında atalğan aymaqta Hİİİ ğasırda qıpşaq eli men hristian urus eli körşi otırğanı bayandalatının da bwrınğı jazbamızda naqtılağanbız. Qırım aymağı – qazirgi qırımlar degen türki tildi halıqtıñ ata qonısı (orıstar «qırım tatarları» dep atap ketken). Al Kuban aymağı – «kazak» degen orıs tildi hristian etnostıñ ata jwrtı. Demek, Albaniya halqı Qırımnan barğan saq albandardan qalıptasqan. Ondağı bektaşi sektası – katolik pen mwsılman sopılıqtıñ qospası retinde äuelde Qırımda payda bolğan. Qırımda qalğan urus pen saq albandar mwsılmandıqtı qabıldau arqılı «qırımlar» degen wltqa aynalğan. Al hristian uzdan ruınan türki tildi äri hristian dindi gagauz wltı qalıptasqan (gagauzdar äuelde katolik dindi bolğan, keyin reseylik pravoslavyağa köşken). Hİİİ ğasırda Ibn äl Asir körsetken qıpşaq eli men XIV ğasırda Ibn Batuta jazğan hristian qıpşaqtar qazirgi Kuban kazaktarı bolıp tabıladı. Olardıñ ertede katolik dinin wstanğanına, şirkeui türki tildi bolğanına «Kodeks Kumanikus» jazbası men osı Ibn Batuta deregi kuä. Kölikti «arba»,  maldıñ qiın «tezek» deytin eldiñ slavyan emestigi beseneden belgili. Olar reseylik pravoslaviyanı XVİ ğasırdan keyin qabıldap, şirkeu tiline köşuge mäjbür bolğan. Osılayşa ana tilderinen ayrılıp, «orıs tildi kazak» degen topqa aynalğan. Orıs tilinde «q» ärpi joq bolğandıqtan, «qazaq» atauı «kazak» bolıp özgergen. Osı derek Ibn äl Asir men Ibn Batuta jazbalarınıñ orısşasında «kipşak» dep tañbalanğan eldiñ öz atauı qazaq ekenin däleldeydi. Öytkeni, «qıpşaq» sözinen «kazak» atauı qalıptaspaytını anıq, al «qazaq» orıs tilinde «kazak» bolıp özgerui äbden mümkin.

Kelesi oqiğalar jelisin nazar audarsaq: «U kajdoy iz teleg 4 bol'şih kolesa; est' mejdu nimi takie, kotorıe vezut dve loşadi, no est' i takie, v kotorıe vpryagayut bol'şe etogo. Vozyat ih takje volı i verblyudı, smotrya po tyajesti ili legkosti arbı. Na arbu stavitsya neçto v rode svoda iz prut'ev dereva, privyazannıh odin k drugomu tonkimi kojanımi remnyami. Eto legkaya noşa; ee obtyagivayut voylokom ili poponoy; v ney bıvayut okna reşetçatıe i tot, kto v ney, vidit lyudey, oni je ego ne vidyat; on povoraçivaetsya v ney, kak ugodno, spit i est, çitaet i pişet vo vremya ezdı. Na teh iz takih arb, na kotorıh vozyat tyajesti dorojnıe i s'estnıe pripası, nahoditsya podobnaya je kibitka, o kakoy mı govorili, no s zamkom».  

Mwndağı «svod» degeni – kümbez, «bir-birine teri jippen baylanğan tayaqtardan jasalğan kümbez» dep otırğanı – qazaqtıñ kiiz üyi. «Torlı terezeleri» degeni – kiiz üydiñ keregesi men şii. Kiiz üydiñ işinen dala jaqsı körinedi, al sırttağı adam kiiz üydiñ işin köre almaydı. Soñğı söylemdegi «podobnaya kibitka» degeni de arbağa qwrılatın kiiz üy ekenin ayğaqtaydı. Ertede kazaktardıñ auıldarı da, twratın üyleri de «yurt» dep atalğan (jwrt). Onı Resey tarihşıları «kazaçiy yurt» deydi (qazaq jwrt). Kazaktarda üy «yurt» dep atalğanın biletin orıstıñ qazaqtıñ kiiz üyin «yurta» dep atauı kezdeysoqtıq emes. Osı derek te kazak wltınıñ orıs şirkeui özgertken qazaqtar ekenin ayğaqtaydı.

Kitaptağı kelesi jazbalar bılay örbidi: «Loşadey v etoy zemle çrezvıçayno mnogo i stoyat oni bezdelicu. Imi oni pitayutsya; v ih krae oni kak v naşey zemle ovcı, pojaluy i bol'şe. Bıvaet ih u odnogo Tyurka po tısyaç. Loşadi eti razvozyatsya v stranı Indiyskie, i bıvaet ih v karavane po şesti tısyaç, a inogda i bolee ili menee. Kupec nanimaet dlya kajdıh 50 iz nih po pastuhu, kotorıy pristavlen k nim i paset ih, kak ovec; on nazıvaetsya u nih ulakşi. Na odnu iz nih on saditsya verhom, derja v ruke dlinnuyu palku, na kotoroy verevka. Kogda on zahoçet shvatit' odnogo iz koney, to on pomeşaetsya nasuprotiv ego na toy loşadi, na kotoroy sidit verhom, brosaet emu verevku na şeyu, prityagivaet ego, saditsya na nego verhom i otpuskaet drugogo na pastbişe».

Bwl joldarda türkilerde jılqı öte köptigin, olar negizinen jılqınıñ etin jeytinin, türki saudagerleri Ündistanğa deyin barıp jılqı satatının aytadı. Qazaqtıñ eñ süyikti ası – «jeseñ tisiñe, jemese tüsiñe kiretin» jılqı eti. Jılqışını «ulakşi» dep audarıptı orısşağa,  arabşada jılqışı «zilkişi» dep jazılğan degen jön (ولكشى – ulakşi, زلكشى – zilkişi). Zilkişi – jılqışı qolındağı arqanı bar wzın tayaq – qwrıq ekeni är qazaqqa tüsinikti.

Altın orda halqın orısşada keyde «kipçak», keyde «turk» deydi. Soğan qarağanda, arabşa tüpnwsqada halıq atauı «qazak» bolıp jazılğan. Bwl sözde «ا» (älif) ärpi barın orısşa «kibzak» dep, al «ا» ärpi joğın «turk» dep audarğan siyaqtı. Mäselen, قازك – qazak, قبزك – qibzak, قزك – qazak, ترك – turk). Ne de bolsa, bir halıqtıñ orısşada eki türli körsetilui beker emes. Mwnıñ astarında «qazaq» atauın qasaqana jasıru sayasatı bar. Derekte qazirgi Kuban men Don jäne Astrahan men Volgograd aymaqtarındağı türkitildi köşpeli halıq körsetilip otır. Kuban men Dondı erteden kazaktar mekendeydi, al Volgograd pen Astrahan qazaqtarı älimsaqtan ata-babaları jerinde qonıstanğanı dausız. «Qazaq» pen «kazaktıñ» arğı tübi bir, tipti bir atau (şoqınğan qazaqtar orısşa «kazak» dep atalıp ketken). Osı naqtı faktiler Ibn Batuta kezdestirgen halıq «qazaq» ekenin ayğaqtaydı.

Kelesi oqiğalar jelisin zerdeleyik: «Tyurki eti ne edyat ni hleba, ni plotnoy pişi, a prigotovlyayut edu iz kakogo-to u nih, pohojego na anli i nazıvaemogo imi duki. Oni stavyat na ogon' vodu i, kogda ona vskipit, sıplyut v nee çasticu etogo duki, a esli u nih est' myaso, to razrezayut ego na melkie kuski i varyat ego vmeste s nim. Potom kladut kajdomu çeloveku porciyu ego na blyudo, polivayut ee kislım molokom da hlebayut ee, i zatem zapivayut eto kobıl'im molokom, kotoroe oni nazıvayut kimizz. Tyurki vlivayut moloko v meha, meşayut ego s varenım duki, p'yut ego i ne çuvstvuyut jajdı . Oni narod krepkiy, sil'nıy i zdorovennıy. V inoe vremya oni prigotovlyayut pişu, kotoruyu nazıvayut burhani. Eto – testo, kotoroe rejut na melkie kusoçki, prosverlivaya ih posredine, i kladut v kotel, a kogda oni svarilis', to l'yut na nih kisloe moloko i hlebayut ih... Potom prinesli beluyu jidkost' na malen'kih blyudcah i lyudi pili ee. Skazali, çto eto napitok, kotorıy prigotovlyayut iz zeren duki. Oni hanefiyskogo tolku i op'yanyayuşiy napitok u nih dozvolen. Napitok etot, prigotovlyaemıy iz duki, oni nazıvayut buzoy. U nih iskusstvo razrezat' myaso vperemeşku s kostyami, ibo oni edyat ego ne inaçe, kak v svyazi s kostyami.».

Jazbada türkiler nan jemeytini, tamaqtı «duki» degen astıq türinen jasaytını aytılğan. Aqtalğan tarını qazaq «sök» dep ataydı, onı orısşa audarmada «duki» dep körsetken deu orındı (ثك – sök, دك – duki). Qaynağan suğa duki (sök) men azdağan et salıp pisirip, onı ıdısqa salıp, ayran qwyıp jeytinin körsetken. Bwl tağamdı qazaq «töp» deydi, «töp jeseñ, toq bolasıñ» degen söz bar. Ibn Batuta bayandap otırğan aymaq – Kişi jüz qazaqtarınıñ ata qonısı. Olarda tarıdan jasalğan tağamdar öte keñ tarağan, tipti şayğa tarı qosıp işedi. Ibn Batuta zamanında tarı qosılğan süt susın bolğanın köremiz (keyin şayğa köşkende tarı salu dästüri saqtalıp qalğan).

«Jılqı sütinen jasalğan qımız – negizgi susındarı» depti. Özgeler qımız dese qazaqtı körsetedi. Bwl susın tatarğa da, özbekke de tän emes (orıstardıñ Altın ordanı birese tatarğa, birese özbekke telitini bar). Ilengen qamırdı wsaqtap kesip, qazanğa salıp quıratını, sosın ayranğa malıp jeytini bayandalğan. Onı orısşa audarmada «burhani» depti. Şındığında, ol – qazaqtıñ bauırsağı (بورثاقbauırsaq, بورقنى – burhani). Orıs tildi kazaktarda HH ğasır basında ol tağam «bursaki» dep atalğanı Mihayl Şolohovtıñ «Tınıq Don» romanında körsetiledi. Hanafi mazhabı bozağa rwqsat beretini, onı öngen dukiden jasaytını jazılğan. Qazaq bozanı öngen tarıdan jasaytının bilemiz, al duki dwrısında – sök (aqtalğan tarı). Türkiler etti süyeginen köp ajıratpay jeytinin, et turau ülken öner ekenin bayandaydı.  Osı derekter Altın orda imperiyasınıñ halqı qazaqtar ekenin tağı ayğaqtaydı.

Endi mınau oqiğalarğa nazar audarayıq: «Poehal ya v gorod Madjar – gorod bol'şoy, iz luçşih tyurkskih gorodov, na bol'şoy reke, s sadami i obil'nımi plodami. Potom poehal ya v tabor sultana, kotorıy bıl togda na meste, nazıvaemom Biş-Tag i vskore dostig ordı ego. Podoşla stavka, kotoruyu oni nazıvayut Urdu i mı uvideli bol'şoy gorod, dvijuşiysya s svoimi jitelyami; v nem meçeti i bazarı da dım ot kuhon', vzvivayuşiysya po vozduhu: oni varyat vo vremya samoy ezdı svoey i loşadi vezut arbı s nimi. Kogda dostigayut mesta privala, to palatki snimayut s arb i stavyat na zemlyu, tak kak oni legko perenosyatsya. Takim je obrazom oni ustraivayut meçeti i lavki... Po okonçanii edı çtecı prekrasnımi golosami stali çitat' Koran; zatem ustroen bıl amvon, na kotorıy vzoşel propovednik. Pered nim uselis' çtecı, i on proiznes krasnoreçivuyu propoved', molyas' za sultana, za emira i za prisutstvuyuşih. Govoril on etu reç' po-arabski, a potom perevodil im po-tyurkski. V eto vremya çtecı na udivitel'nıy lad povtoryali stihi iz Korana i za tem prinyalis' za penie. Peli oni po-arabski, a potom po-persidski i po-tyurkski. YA prosil sultana poslat' so mnoyu v zemlyu Bulgarskuyu lyudey, kotorıe tuda menya bı provodili; ibo ya sobstvennım opıtom hotel udostoverit'sya o çrezvıçaynoy kratkosti noçi i dnya, v izvestnıe vremena sluçayuşeysya, i o kotoroy ya slışal. Ot sultanskogo tabora do Bulgara okolo desyati dney puti».

Mine, Ibn Batuta jaylaudağı han ordasınıñ arbamen qalay köşip-qonatının öz közimen körgen. Arbağa jeñil tieletin üyler qazaqtıñ kiiz üyi ekenin, meşit pen düken retinde sol kiiz üyler qoldanılatının bayqatadı. Tamaqtan keyin qwran oqılğanın, artınşa imam arab tilinde uağız aytıp, dwğa jasağanın, sosın uağızın türki tilinde qayta aytıp bergenin jazadı. Osı derekter Altan orda halqı men onıñ bileuşileri tügeldey mwsılman dindi äri türki tildiler ekenin anıq rastaydı (hristiyan dindileri Qırımğa jaqın mañda ğana bolğanın körsettik). Orıstar: «Altın orda halqı Özbek han zamanında mwsılmandıq qabıldadı», deydi, Özbek han bastağan bileuşi toptı mañğoldar dep twjırımdaydı. Mwnıñ bärin Ibn Batuta derekteri joqqa şığaradı. Öytkeni, arab ğalımı öz közimen körgenin jazıp otır. Altın ordada zikirdi (orısşa audarmada «än saldı» degen) arabşa, parsışa, soñında türkişe aytu dästür eken.

Majar qalası degeni – Don özeni jağasındağı qazirgi Kazanskaya stanicası. Al Beştag – qazirgi Voronej oblısındağı Belaya Gorka ekenin Ibn Batuta sayahatı jaylı maqalamızda däleldep jazğanbız. Ol aymaqtıñ sayın dalası orıs ormandarımen şektesedi. Jazı salqın äri şöbi şüygin sol ölke Altın orda hanınıñ jazğı jaylauı eken. Ol jerden on kündik qaşıqtıqta Bwlğar eli jatqanı, onda jıldıñ key mezgilinde tün asa qısqa bolsa, key mezgilinde kerisinşe ekeni aytılğan. Voronej oblısındağı Belaya Gorka men Moskva arası, şamamen on kündik jer. Moskva aumağınıñ klimatı jaylı mälimette Ibn Batutanıñ «Bwlğar eli» degeni sol aymaq ekenin ayğaqtaydı. Demek, Ibn Batuta qazirgi işki Resey aumağın XIV ğasırda Altın ordanıñ bodanındağı Bwlğar eli dep körsetken. Atalğan derek orıs halqınıñ ol zamanda mwsılman dindi, türki tildi bwlğarlar jäne qazaq halqına täueldi el bolğanın däleldeydi.

Qırımdıq Urus tobı bilegendikten, Bwlğar elin qazaqtar XIV ğasırdan keyin Orıs dep atay bastağan. Altın Ordalıq qazaq eline degen jaulığı (seperatizm) jäne Bolgar patşalığınan kelgen missioner bolgarlarmen tuıstığı olardıñ mwsılmandıqtan bas tartıp hristiyandıqqa ötuine jol aştı. Olar jappay hristiyandıqqa ötip bolgar-slavyan tildi halıqqa aynala bastağan, Tit patşa (Ivan Groznıy) qanşama şirkeulerdi örtep, svyaşennikterdi öltirsede bwlğar-orıstıñ şohınuın toqtata almadı. Aqırı onı ulap öltirgen şirkeu memleket biligine hristiyan äuletin otırğızdı, halıqtıñ şohınıp slavyan-bolgar tildi bolıp özgerui memlekettik deñgeyde iske astı. Qazaqtar bergen «orıs» atauı hristiyan bolıp özgergen halıqtıñ jaña tilinde «Ros» bolıp qalıptastı, osı sebepten memleketteri Rossiya dep ataldı. Hristiyandıq Rossiya imperiyası bileuşileri Ros halqı keşegi mwsılman bwlğarlar ekenin jasırdı. Ros halqın ertedegi urus eli wrpağı dep körsetti, sol sebepten qırımdıq türkitildi urus pen sakalba elderin «rus' pen slavyan» dep tüsindirip, olardı «IX ğasırdan pravoslavyalıq hristiyandar» degizdi. Halıqtıñ «ros» atauın «russkie» etip qalıptastırdı. Albaniya halqı Qırımnan barğan saq albandar dedik, Albaniya men Rossiya gerbteriniñ birdey ekendigide eki memlekettide bilegen qırımdıq Urus tobı ekenine kuä (Ryurik-Börik dinastiyası). Tit patşanı ulap öltirip, Rossiya imperiyası biligin ielengen hristiyan Iezuid tobı bizdiñ ğana emes orıs halqınıñda tarihın tübegeyli özgertkenin köremiz. Ol top käzirde bilikte ekeni dausız, qazaq tarihınıñ älide bolsa anıqtalmauı solardıñ ıqpalınan deu orındı. Şınayı tarih olar özgerte almağan Ibn Batuta men Ibn äl Asir jazbalarında saqtalğan. Olardağı derekterdiñ resmi tarihtan mülde özgeşe ekeni jäne atalğan jazbalardıñ senimdiligi solay ekenin däleldeydi.

Kelesi oqiğalar jelisin oqıp köreyik: «On odin iz semi velikih carey v mire, kotorıe sut': sultan Zapadnıy, sultan Egipta i Sirii, sultan oboih Irakov, sultan Turkov, Uzbek, sultan Turkistana i Mavara-el'-Nagara, sultan Indii i sultan Kitaya. Est' u nego obıçay, posle molitvı v pyatnicu, vossedat' pod şatrom, kotorıy nazıvayut zolotoe sedalişe, bogato ukraşennım».

Altın ordanı bilegen Üzbek hannıñ älemdik jeti wlı patşanıñ biri ekenin aytadı. Onı «sultan turkov Uzbek» dep jazğan («türki elin bileuşi Üzbek han» degen mağınada). Orıs audarmaşısı osı sözdiñ mağınasın ütir arqılı özgertuge tırısıptı («sultan turkov» pen «Uzbek» eki bölek adamday etken). Alayda, Ibn Batuta älemdik wlı bileuşiler sanı segiz emes jeteu ekenin anıq körsetedi. Osı derek orıs audarmaşısınıñ ötirigin äşkerelep twr. Orıstar Ibn Batuta jazbasındağı «vladenie carya Uzbeka» degen sözdiñ mağınasın «özbek hanı» dep tüsindirip (özbekterdiñ hanı), «Altın orda halqı köşpeli özbekter bolğan» degen jalğan twjırım jasaydı. Anığında, «vladenie carya Uzbeka» degen sözdiñ mağınası «Üzbek hannıñ ieligi» ekeni körinip twr. Onıñ üstine, «sultan turkov Uzbek» degen derek onıñ özbekterdiñ emes, «türki eliniñ Hanı» ekenin däleldeydi. Joğarıda «turk» atauı arabşada «qazaq» atauımen wqsas ekenin jazdıq. Sondıqtan «sultan turkov Uzbek» söziniñ dwrısı – «sultan kazahov Uzbek». Özbekter eşqaşan köşpeli bolmağan, Altın ordanıñ halqı qazaqtar ekenin jasıru üşin Resey ğalımdarı solay degen (öz ötirikterin naqtılau üşin arab-parsılıq jalğan jazbalar dayındatqan).

Jazbada Uzbek hannıñ jwma namazınan keyin el aldına şığıp otıratın ornı «Altın orındıq» dep atalatını aytılğan. Osı ataudı paydalanıp memleketti «Altın orda» qılıp tarihqa engizgen – orıs oqımıstıları. Şındığında, memleket Alaş orda dep atalğanın, «Alla» dep wrandaytın qazaqtarğa «alaçi» atauın bergen slavyan-bolgarlar ekenin aldıñğı maqalalarımızda aytqanbız. Qazaqtıñ ekinşi atauı – Alaş, bwl atau memlekettiñ iesi qazaq halqı ekenin ayğaqtaydı. Osını bürkemeleu üşin Resey sayasatımen memleket atauı «Altın orda» bolıp bwrmalandı. Arabşa jazıluında «alaş» pen «altın» wqsas ekenin paydalandı: الش – alaş, التن – altın.

Mınau derekter de bir şındıqtı äşkereleydi: «Imya etoy hatuni Taytuglı (starşaya jena), iz jen etogo sultana ona u nego samaya lyubimaya. Imya ee Kabakhatun' (vtoraya jena) i znaçit po-tyurkski otrubi. Imya ee Bayalun' (tretaya jena). Ona doç' vladıki Konstantinopolya Velikogo, sultana-takfura. Imya ee Urdudja (çetvertaya jena). Urdu na yazıke ih znaçit stavka. Nazvana bıla ona tak vsledstvie rojdeniya svoego v stavke... Imya ee Itkudjudjuk. Znaçit imya – eto malen'kaya sobaka, potomu çto it znaçit sobaka, a kudjudjuk – malen'kiy. Mı uje skazali vışe, çto Tyurki poluçayut svoi imena po sluçayu, kak delayut Arabı... On stradal podagroy i ne mog ni hodit' na svoih nogah, ni sidet' verhom na kone, a tol'ko ezdil na arbe. Eta bolezn' rasprostranena mejdu etimi Tyurkami».

Üzbek hannıñ ekinşi äyeliniñ esimi orısşa audarmada «Kabak» dep körsetilgen. Mağınası «otrubi» ekeni esimniñ «Kebek» ekenin ayğaqtaydı. «Törtinşi äyeliniñ esimi, ordada tuılğandıqtan, Urdudja» depti orısşada, yağni Ordaja. «Han qızınıñ esimi – Itküşik, türkilerdiñ esim qoyu dästüri arabtarğa wqsaydı» deydi joğarıdağı eñbekte. Sonımen qatar Üzbek hannıñ küyeubalası men qayın atası «padagramen» auıratının, bwl aurudıñ türkiler arasında keñ tarağanın bayandaydı. Osılayşa han tuıstarı esimderiniñ qazaqı mağınasın aşıp, olardıñ türkiler ekenin eskertip ötedi. Ibn Batuta osı derekterimen Altın Orda imperiyasın bilegender mañğoldar emestigin tağı däleldep beredi.

Endi mınau joldarğa nazar audarayıq: «Oni odnoutrobnıe brat'ya i mat' oboih carica Taytuglı, o kotoroy mı govorili vışe. Imya starşogo iz nih Tinabek. Bek znaçit' emir, a tintelo, tak çto imya ego znaçit' kak bı emir tela. Imya brata ego Djanibek. Djan znaçit duşa, tak çto on nazıvalsya kak bı emirom duşi»

Orısşa audarma hannıñ wldarı Tinabek jäne Djanibek dep körsetedi. Ibn Batuta bwl esimderdiñ türkilik mağınasında körsetedi,  adam denesin qazaq «tän» depte ataydı. Olardıñ taza qazaqı esimder ekenin añğaru qiın emes: ülken wlı – Tänibek, kişisi – Jänibek. Mine, Altın orda imperiyasın bilegen nağız qazaqtar ekeni dausız, yağni Şıñğıshan – qazaq halqınıñ perzenti.

Kelesi: «YA vorotilsya v tabor sultanskiy 28-go ramadana. Kogda prazdnik konçilsya, to mı otpravilis' v put' s sultanom i so stavkoyu i pribıli k gorodu Hadjitarhanu (Astrahani). Gorod etot poluçil nazvanie svoe ot tyurkskogo hadji, odnogo iz blagoçestivcev, poselivşegosya v etom meste. Sultan otdal emu eto mesto bespoşlinno, i ono stalo derevney; potom ono uveliçilos' i sdelalos' gorodom. Eto odin iz luçşih gorodov, s bol'şimi bazarami, postroennıy na reke Itile, kotoraya odna iz bol'şih rek mira. Sultan ostaetsya zdes' do teh por, poka usilivaetsya stuja i eta reka zamerzaet. Potom on prikazıvaet jitelyam etogo kraya privezti tısyaç vozov solomı, kotorıe oni kladut na led, splotivşiysya na reke. Po etoy reke i soedinennım s neyu vodam ezdyat v arbah na rasstoyanii 3 dney puti».

Hadjıtarhan – qazirgi Astrahan, bwl atau ol jerde äuelde bir türki hajınıñ twrğandığımen baylanıstı. Demek, Hadjıtarhan, dwrısında – Hajıtwrğan. Hajı türki otırğan sol mañ eldi meken bolıptı, keyin alıp qalağa aynalıptı. Osı derek sol hajı ömir sürgen zamanda Üzbek han düniede äli bolmağanın, Altın orda aumağı Islam dinine ertede köşkenin ayğaqtaydı. Olay bolsa, «Islam dini Üzbek han zamanında ornıqtı» degen twjırım orıstardıñ köp ötiriginiñ biri ğana. Resey biligi äli de, «Qazaq – şala mwsılman bolğan, islam dinin keş qabıldağan halıq» dep, bizdi ata dinimizden alşaqtatıp, özderine siñiruge tırısıp keledi.

Derekte Üzbek hannıñ Edil özeninde mwz qatuın Astrahanda otırıp kütetini, mwz qatqanda onıñ üstine saban tösetip jol dayındatatını, sosın üş kün jürip el astanasına baratını jazılğan. Bwl derek el astanası – Saray qalası qazirgi Qazaqstan aumağında bolğanın ayğaqtaydı. El astanası, orıstar aytqanday, qazirgi Volgograd aumağındağı özen jağasında bolsa, Üzbek hannıñ Edil özeniniñ qatuın Astrahan qalasında kütip otıruı aqılğa simaydı.

Mınau oqiğalar jelisin zerdelep körsek: «U Sultanşi bıla dorojnaya meçet', kotoruyu stavili na kajdoy stancii, i ona v ney molilas', no v Matuli meçet' bıla broşena, na molitvu ona i svita ee ne yavlyalis' bolee, i tol'ko tureckie rabıni ee prihodili molit'sya s nami, s teh por, kak mı vstupili v zemlyu nevernıh... Za tem ya pribıl v gorod Hadjitarhan, gde mı pokinuli sultana Uzbeka. Okazalos', çto on uje uehal i poselilsya v stolice svoego carstva. Mı ehali po reke Itil' i soedinennım s neyu vodam tri dnya; ona bıla zamerzşeyu. Priehali mı v gorod Saray. Eto stolica sultana Uzbeka. Gorod Saray iz krasiveyşih gorodov, dostigşey çrezvıçaynoy veliçinı, na rovnoy zemle, perepolnennıy lyud'mi, s krasivımi bazarami i şirokimi ulicami. Jili mı v odnom konce ego i vıehali ottuda utrom, a doehali do drugogo konca ego tol'ko posle poludnya. Odnajdı mı proşli ego v şirinu; poşli i vernulis' çerez poldnya, i eto sploşnoy ryad domov, gde net ni pustoporojnih mest, ni sadov. V nem 13 meçetey dlya sobornoy slujbı; odna iz nih şafiyskaya. Krome togo, eşe çrezvıçayno mnogo meçetey».

Ibn Batuta Rum patşasınıñ qızı eline jetkende köşpeli meşitti qoldanudı toqtatqanın, türki küñderi namazdı er adamdarğa kelip oqıp jürgenin aytadı. Osı derekter qazaq halqınıñ meşiti kiiz üy bolğanın, qazaqtıñ qwldarı men küñderine deyin namazına berik bolğanın ayğaqtaydı. Ibn Batuta Rum elinen Astrahanğa qaytıp kelgende, Üzbek han el astanası – Saray qalasına barıp qoyğan eken. Mwzı qatqan Edil özeni arqılı ötip üş künde Saray qalasına jetken. Ol Saray qalasınıñ miday dalada ornalasqanın, onda eşqanday özen nemese orman joqtığın bayqatadı. Bwl Saray qalasınıñ Volgograd özeniniñ jağasında emestigin däleldeydi. Qala sol jerde bolsa arab ğalımı özen men tal-daraq barın jazar edi. Saray qalası anığında, qazirgi Aqsaray eldi mekeni mañında bolğan degenimiz jön (Atırau qalasınan asa qaşıq emes). Saray qalasında jwma namaz oqılatın meşitterdiñ sanı – 13, jay meşitter sanı odan da köp.

Reseylikter aytqanday, Üzbek han bilikte otırıp islam dinin qabıldağan bolsa, onıñ el astanasında sonşama meşitterdi az uaqıtta salıp ülgerui eş mümkin emes. Üzbek han islam dinin sol zamanda qabıldağan mañğol bolsa, Ibn Batuta ol jayttı sözsiz körseter edi.

Reseydiñ zımiyan sayasatı tarihımızdı josparlı türde qisınsız özgertkenin Ibn Batuta men Ibn äl Asirdiñ ärbir deregi anıq äşkereleydi.

(Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

76 pikir