Senbi, 19 Qazan 2019
Alaşorda 7280 32 pikir 26 Jeltoqsan, 2018 sağat 12:36

Resey tarihi derekterdegi «qazaq» atauın barınşa jasırıp qalğan

Resey men Qıtay tarapınan bwrmalauğa wşıramağan Şıñğıshan turalı asa qwndı jazba (jalğası)

Abai.kz aqparattıq portalında "Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdi Qıtay men Resey qalay bwrmaladı?" , Tağı da Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdiñ bwrmalanuı haqında..." jäne Ibn äl Asirdıñ jazbası Şıñğıshannıñ qazaq ekenin däleldeydi", "Resey men Qıtay tarapınan bwrmalauğa wşıramağan Şıñğıshan turalı asa qwndı jazba" attı Bekjan Ädenwlınıñ maqalaları jariyalanğan edi. Sol materialdardıñ jalğası retinde avtordıñ arab tarihşısı Ibn Batutanıñ eñbekterine süyenip jazğan tağı bir maqalasın oqırman nazarına wsınıp otırmız.

XIV ğasırdağı arab sayahatşısı Ibn Batutanıñ eñbegin oqudı jalğastırayıq: «Otsyuda poehal ya v Hovarezm, çerez step', prostirayuşuyusya na sorok dney puti, gde ves'ma malo vodı i travı. Tut ezdyat v povozkah, zapryajennıh verblyudami. Çerez desyat' dney pribıli mı v Sarayçik, lejaşiy na ostrove bol'şoy reki, imenuemoy Ulusu. Zdes' most v rode bagdadskogo. Posle pospeşnoy trehdnevnoy ezdı otsyuda, dostig ya Hovarezma, obşirnogo i mnogolyudnogo tureckogo goroda, podvlastnogo sultanu Uzbeku, imenem koego upravlyaet v nem emir. Za sim gorodom teçet Gigon, odna iz çetıreh rayskih rek. Zdes' grobnica şeyha Naim-Oddina Velikogo, znamenitogo svyatogo. Vo vsem mire mne eşe ne dovodilos' vstreçat' lyudey bolee blagonravnıh, çem horezmiycı, bolee blagorodnıh, bolee gostepriimnıh po otnoşeniyu k çujestrancam. U nih prekrasnıy obıçay dlya ispolneniya molitvı, podobnogo kotoromu ya nigde ne vstreçal, krome kak u nih. Zavedeno, çto kajdıy muazzin obhodit doma, raspolojennıe poblizosti ot ego meçeti, izveşaya o nastuplenii çasa molitvı. Togo, kto ne prisutstvoval na obşey molitve, imam b'et v prisutstvii obşinı. V kajdoy meçeti visit dlya etogo plet'. Krome togo, nalagaetsya ştraf v razmere pyati dinarov, kotorıe rashoduyutsya v pol'zu meçeti i dlya ugoşeniya bednyakov i neimuşih. Govoryat, obıçay etot suşestvuet s drevnih vremen. On – velikiy emir Kutludumur, imya ego oznaçaet «blagoslovennoe jelezo», tak kak kutlu znaçit «blagoslovennıy», a dumur – «jelezo». Emir etot – sın tetki po materi velikogo sultana Muhammada Uzbeka i veliçayşiy iz ego emirov. On je yavlyaetsya ego namestnikom v Horasane. Ego sın Harun-bek jenat na doçeri upomyanutogo sultana. Ee mat' – carica Taytugli, o kotoroy bılo skazano ranee».

Ibn Batuta Saray qalasınan Hovarezm qalasına sapar şegipti, ol jol qırıq kündik qaşıqtıqtı alıp jatqan şöl dalada eken. On künde özen ortasındağı aralda ornalasqan Sarayşıq qalasına jetedi, odan jedel jürip üş künde Hovarezm qalasına barğan. Ibn Batuta sayahatı jaylı aldıñğı maqalamızda Hovarezm degen Hodjeli qalası ekenin, derektegi «Naym odin» Hodjeli qalasındağı «Aumunidin» kesenesi ekenin, odan tört kündik jerdegi eski Wzboy özeni boyında Sarayşıq qalası bolğanın (Egdeqala degen eski qalaşıq sol Sarayşıq boluı mümkin) körsetkenbiz. Al Horezm qalasınıñ şamamen käzirgi Türkimenabad qalası ornında bolğanın, onı Şıñğıshan Amudariya suımen şayıp joq etkenin Ibn äl Asir deregi körsetetini aldıñğı maqalada aytıldı.

Hodjeli ölkesi – Üzbek han imperiyasınıñ şekaralıq aymağı, onı bileytin ämir – Qwttılıtemir degen qazaq ekenin esiminiñ mağınası rastaydı. «Ol jerdiñ halqı älemdegi eñ tekti äri qonaqjay el, olarda namazğa kelmegenderdi qazaqı qamşımen jazalaydı jäne olarğa salınğan ayıppwl arqılı miskinderge kömek körsetu – erteden qalıptasqan dästür», dep bayandaydı arab ğalımı. Demek, qazirgi Sarayşıq qalası Sarayşıq emes, kerisinşe Atırau oblısında Altın ordanıñ astanası – Saray qalası bolğan. Al Sarayşıq qalası qazirgi Qaraqalpaqstan aumağında, Hodjeli qalasınan tört kündik jerde, eski Wzboy özeni boyında bolğan.

Kelesi oqiğalar jelisi bılay örbidi: «Buhara glavnıy gorod oblastey gigonskih. No on soverşenno razoren Tatarami, i ya ne naşel v nem ni odnogo uçenogo muja. V Buhare ya navestil mogilu uçenogo imama, sostavitelya «Sbornika istinnıh hadisov», şeyha musul'man Abu Abdallaha al-Buhari, da budet Allah dovolen im! Iz goroda Sara do Horezma menya soprovojdal şarif iz jiteley goroda Kerbelı po imeni Ali ibn Mansur. A bıl on iz kupcov. On reşil otpravit'sya so mnoy v Indiyu. V eto vremya gruppa ego zemlyakov pribıla v Horezm, namerevayas' soverşit' puteşestvie v Kitay, i on sobralsya ehat' s nimi. Pribıv v Indiyu, ya uznal, çto on dostig goroda Almalıka, a eto konec zemel' pravitelya Maverannahra i naçalo Kitaya».

Mwnda Bwhara qalasınıñ Şıñğıshan şapqınşılığınan keyin oñala qoymağanın, sol mañda äl-Bwhari mazarı barın körsetedi (äl-Bwhari mazarı qazir Samarhand mañında, osı säykessizdik eki qala tarihında bir şikilik barın bayqatadı). Äli Ibn Mansur degen köpestiñ Hodjeli qalasınan Qıtayğa bettegenin, özi Ündistanğa jetkende ol köpestiñ Almalıq qalasında ekenin estigenin, Almalıq qalası Mäurenahr men Sin-Şıñ (qıtay) aymaqtarı şekarasında ornalasqanın bayandaydı. Osı derekten Almalıqtıñ qazirgi Almatı qalası ekenin köremiz (mwnı naqtılaytın basqa da jazbalar jeterlik).

Endi mınağan nazar audarıñız: «Govoryat, çto Çingishan, prişedşiy s Tatarami v zemli islamizma i opustoşivşiy ih, bıl kuznec v Hate. S pomoş'yu svoego voyska zavoeval on Hatu, Kitay, Haşak, Kaşgar i Almalik. Posle jestokih bitv s Djalal-Oddinom Sanjarom, sınom Şaha Hovarezmskogo i sil'nım vladıkoyu Hovarezma, Horasana i Mavara-el'-Nagara, zavladel on ego zemlyami, razoril Buharu, Samarkand i el'-Tarmid, pererezal v nih jiteley, zabravşi v plen tol'ko molodıh, i soverşenno opustoşil vsyu stranu. On pereşel potom Gigon, zavladel Horasanom i Irakom, vsyudu razoryaya goroda i ubivaya jiteley, i nakonec pogib, ostavya nasledstvo sınu svoemu, Gulaku, kotorıy vzyal Bagdad, umertvil Kalifa el'-Mostaazema, iz roda Abbasov, i proşel v Siriyu, gde bojestvennoe Providenie polojilo konec ego poprişu; razbitıy egipetskoyu armieyu, on popalsya v plen».

«Tatarlardı bastağan Şıñğıshan – Hata elinen şıqqan temirşi» deydi. Temirşıñ esimin «temirşi» dep tüsingen siyaqtı. Ibn äl Asir Şıñğıshan kelgen jaqta türki hatay eli mekendegenin jazğan. YAğni, hatay eli qıtay emes, türkiler ekenin bayandağan. Arabşada «hatai» men «hazaq» wqsas jazılatının aytqanbız (حظاق – hazaq, حطاى – hatai). Ibn Batutanıñ osı deregi Şıñğıshannıñ hazaq elinen ekenin körsetedi («Çingishan iz roda hiyat» degen jalğan twjırımğa, «Çingishan iz hata» degen osı derek sebep bolğan siyaqtı). Şıñğıshan äueli bağındırğan bes aymaqtıñ biri – Haşak, dwrısı – Qazaq. Ibn Batuta «Hata, Kitay, Haşak, Kaşgar, Almalıq» dep jazadı, Hata – Şıñğıshannıñ öz eli (ol da hazaq eline jatadı), Kitay – tüsinikti, Kaşgar – qazirgi Şıñjan ölkesi, al Almalıq – qazirgi Almatı men Taraz qalaları ornalasqan aymaq. Mwnı Ibn äl Asirdiñ jazbaları da rastaydı. Ol Şıñğıshan äueli bağındırğan jerlerdi «Türkistan, Balasağwn, Kaşkar» dep körsetken. Ibn äl Asirdiñ Türkistan degenine Ibn Batutanıñ Haşak degeni, Balasağwn degenine Almalıq degeni säykes keledi.

Joğarıda «türk» pen «qazaq» atauları arabşa wqsas jazılatının ayttıq. Sondıqtan Ibn äl Asir jazbasındağı «Türkistan» dwrısında – «Qazaqstan» degenimiz jön. Ibn Batutanıñ ol aymaqtı «Haşak» dep körsetui sözimizge kuä. Osı faktiler Şıñğıshanğa deyin de qazaq halqı bolğanın, onıñ jeri Qazaqstan ekenin ayğaqtaydı. Ibn äl Asir jazbasındağı derekter Türkistan eli men Şıñğıshan eli bir halıq ekenin ayğaqtaytının aldıñğı maqalamızda däleldegenbiz. Olay bolsa Şıñğıshandı qazaq dep tanımau mümkin emes.

Kelesi oqiğalar jelisin qarayıq: «Iz Buharı poehal ya v lager' sultana Ala-Oddina-Tarmaşirina. Sultan sey, vlastitel' Mavara-el'-Nagara, vsegda slavilsya svoim voyskom i pravosudiem. Zemli ego nahodyatsya mejdu çetır'mya velikimi derjavami, Indieyu, Kitaem, Irakom i Turkami sultana Uzbeka. On nasledoval carstvo posle brata svoego, Djagataya, bıvşego nevernım, i carstvovavşego posle starşego brata Kobaka, takje nevernogo; vproçem, Kobak uvajal veru Mugammedan. Govoryat, çto odnajdı razgovarival on s uçenım propovednikom Badr-Oddinom el'-Maydani i skazal emu: «Tı govoriş', çto v Korane vse napisano?» – Da – otveçal Badr-Oddin. – «Pokaji mne v nem moe imya!» Badr-Oddin totças razvernul knigu i proçel imya ego v slovah naçala 82-y glavı. Izumlennıy Sultan otveçal tol'ko: Bahşi, bahşi (horoşo, horoşo)! Neskol'ko dney probıl ya v lagere Tarmaşirina. Sultan obratilsya ko mne po-tyurkski. No sultan ne propuskal ni utrennih, ni veçernih molitv s obşinoy. Posle utrenney molitvı do voshoda solnca on sadilsya dlya sverşeniya zikra na tyurkskom yazıke.  «Çto prikajet çitat' sultan: molitvı ili Tarmaşirin?» sprosil şeyh Gasam-Oddin el'-YAgi. Veleno bılo naçat' molitvı. Sultan prişel potom tiho, sel podle şeyha, drujeski govoril s nim, i obratyas' ko mne, skazal: «Kogda vozvratiş'sya v otçiznu, skaji, çto tı videl Persidskogo Şeyha i Tureckogo sultana, sidevşih ryadom».

Ibn Batuta Mäurenahır ölkesin swltan Aladin Tarmaşarin bileytinin, onıñ memleketi Qıtay, Ündistan, Irak jäne Üzbek han türkileri eliniñ ortasında ornalasqanın aytadı. Memleketti äuelde käpir Kebek han bilegenin (bwl esimniñ mağınası Üzbek hannıñ äyeli esimine baylanıstı joğarıda körsetildi), ol Aladin swltannıñ ülken ağası ekenin körsetedi. Kebek hannıñ mañğol emes, türki ekenine «Jaqsı, jaqsı» degen sözderi kuä. Swltan Tarmaşarinniñ Ibn Batutağa türkişe söyleui, zikirdi türkişe aytuı jäne özin türki swltanı dep tanuı Şıñğıshan äuletin mañğol deuşilerdiñ qattı qatelesetinin ayğaqtaydı. Reseylik tarihşı ğalımdardıñ Ibn Batuta men Ibn äl Asir derekterin köre twra solay deui, olardıñ qazaq tarihşıların añqau, aqımaq köretinin bayqatadı. Senimdiligine kümän joq Ibn äl Asir men Ibn Batuta derekterin köre twra, Resey ğalımdarınıñ jalğan twjırımın joqqa şığara almaytın qazaq tarihşıların orısqwl dep kinälamasqa amal kem.

Endi mınau joldarğa zer salıñız: «Çerez dva goda posle moego pribıtiya v indiyskuyu zemlyu do nas doşla vest', çto ego rodnya i emirı sobralis' v dal'ney provincii, graniçaşey s Kitaem, gde nahodilos' bol'şinstvo ego voysk, i prisyagnuli sınu ego dyadi po imeni Buzun-ugli. Vseh carskih detey oni nazıvayut ugli. Buzun-ugli bıl musul'maninom, odnako maloveruyuşim i durnogo povedeniya. Çingiz sostavil knigu svoih postanovleniy, nazıvaemuyu u nih yasak, a u nih polojeno, çto tot, kto ne vıpolnyaet postanovleniy etoy knigi, doljen bıt' svergnut. Po ego postanovleniyu oni doljnı sobirat'sya raz v god na pirşestvo, kotoroe nazıvaetsya tuy, ili «den' prazdnestva». K tomu dnyu s'ezjayutsya so vseh koncov stranı potomki Çingiza – emirı, hatun i krupnıe voenaçal'niki.

Esli ih sultan izmenit çto-libo v etih postanovleniyah, to ih predvoditeli vstayut i govoryat: «Tı izmenil to-to i to-to, sdelal tak-to i tak-to, a poetomu tebya nujno svergnut'». Ego berut za ruki i zastavlyayut soyti s carskogo trona i na ego mesto sajayut drugogo potomka Çingiza. A esli kto iz znatnıh emirov v svoey strane provinitsya, to ego prigovarivayut k nakazaniyu, kotoroe on zaslujivaet. sultan Tarmaşirin otmenil ustroystvo prazdnestva i uniçtojil etot obıçay. Oni razgnevalis' na nego za eto, a takje za to, çto v teçenie çetıreh let on jil v okruge, primıkayuşem k Horasanu, i ne priezjal v tu çast' stranı, kotoraya blije k Kitayu. A po suşestvuyuşemu obıçayu car' kajdıy god doljen bıl priezjat' v te zemli, uznavat' ob ih sostoyanii i sostoyanii voysk, raspolojennıh v nih, potomu çto naçalo ih carstva ottuda, a mestoprebıvanie ih carey v gorode Almalıke. Buzun priehal v Samarkand, potom v Buharu, gde lyudi prisyagnuli emu. Kogda Buzun ovladel carstvom, on stal pritesnyat' musul'man. Kogda izvestiya o Buzune dostigli v Horasane Halila – sına sultana Yasura Mahzuma, to on napravilsya k caryu Gerata, a eto bıl sultan Husayn, sın sultana Giyas ad-Dina al-Guri, i soobşil emu to, çto znal, i poprosil u nego pomoşi voyskami i den'gami, s usloviem razdelit' s nim carstvo, esli ono okajetsya nakonec v ego rukah. Malik-Husayn poslal s nim bol'şoe voysko.

Emirı so vseh oblastey s'ehalis' i sobralis' vokrug Halila. Halil vstretilsya s Buzunom, voyska ego pereşli na storonu Halila, razbili Buzuna, vzyali ego v plen i priveli k Halilu. Halil ego kaznil, zaduşiv tetivoy luka, tak kak u nih v obıçae ubivat' careviçey liş' uduşeniem. Carstvo pereşlo k Halilu. On ustroil smotr voyskam v Samarkande. Ih bılo do vos'midesyati tısyaç. On otpustil voysko, s kotorım prişel iz Gerata, i napravilsya v zemli Almalıka. Tatarı je vıbrali sebe predvoditelem odnogo iz svoih i vstretili Halila na rasstoyanii treh dney puti, vblizi Taraza. Vazir Halila emir Hudavand-zade vo glave dvenadcati tısyaç musul'man povel nastuplenie, kotorogo tatarı ne vıderjali: oni poterpeli porajenie i ponesli bol'şie poteri. Halil ostanovilsya v Almalıke na tri dnya i vıhodil iz goroda, çtobı uniçtojit' ostavşihsya tatar. Oni polnost'yu podçinilis' emu. On priblizilsya k granicam Hata i Kitaya, ovladel gorodami Karakorum i Beşbalig. Sultan Hata otpravil bılo protiv nego voysko, no zatem mejdu nimi ustanovilsya mir. Halil stal moguşestvennım, i cari stali boyat'sya ego. On proyavlyal spravedlivost', raspolojil voysko v Almalıke, gde ostavil svoego vazira Hudavand-zade, a sam dvinulsya v Samarkand i Buharu. Zatem tyurki naçali smutu. Oni donesli Halilu na ego, vazira, utverjdaya, budto tot hoçet vosstat' i zayavlyaet, çto on imeet bol'şe prav na carstvo iz-za blizosti svoey k Proroku – da blagoslovit i da privetstvuet ego Allah, – a takje iz-za svoego blagorodstva i otvagi.

Togda Halil poslal v Almalık vmesto Hudavand-zade drugogo namestnika i prikazal, çtobı tot yavilsya k nemu s nebol'şoy gruppoy lyudey. Kogda on pribıl, Halil totças ubil ego, ne dokazav ego vinı. Eto bılo priçinoy kruşeniya carstva Halila. Kogda Halil ukrepilsya, on stal pokuşat'sya na pravitelya Gerata, blagodarya kotoromu Halil poluçil carstvo, kto obespeçil ego voyskami i snabdil den'gami. Halil stal gotovit'sya k boyu s nim, no musul'manskie voyska bıli ne soglasnı i posçitali ego izmennikom po otnoşeniyu k Husaynu. Vest' eta doşla do Malik-Husayna; on otpravil voyska so svoim dvoyurodnım bratom Malik-Varna. Obe storonı vstretilis'. Halil poterpel porajenie, bıl vzyat v plen i priveden k Malik-Husaynu».

Mwnda swltan Tarmaşarinniñ Şıñğıshan ornatqan dästürdi wstanbağanı üşin taqtan ayrılğanı, onıñ ornına Şıñğıshan wrpağı – Buzun degen mwsılman otırğanı bayandaladı. Şıñğıshan zañında onıñ bileuşi wrpaqtarı jılına bir ret jinalıp toy jasauı tiis eken jäne ol toy Almalıq qalasında ötetin bolğan. Almalıq – Almatı, al «toy» sözi Şıñğıshan äuletiniñ qazaqtar ekenin tağı bayqatadı. Şıñğıshan wstanğan dästürdiñ orısşada "yaasak" dep jazıluı, Üzbek han memleketiniñ astanası arabşa tüpnwsqada As-saray dep körsetilgeni, Şıñğıshan esimi dwrısında – Şıñashan boluı, bileuşilerdiñ ejelgi As dinastiyası (asılwyañ-silyuan') wrpaqtarı ekenin ayğaqtaydı.

Jazbadan dini älsiz Buzun ädiletsizdiginen bilikten ayrılğanın, onı taqtan taydırğan Halil swltan äuelde qazirgi Iran aumağın bilegenin köremiz (reseylikter qalıptastırğan tarihta bwl adam mülde joq). Buzun jaqtastarı men Halil äskeri Almalıq qalasınan üş kündik jerdegi Taraz qalası mañında soğısqan. Osı derek Almalıqtıñ qazirgi Almatı qalası ekenin anıq däleldeydi (orıs ğalımdarı Almalıq qalası qazirgi Şıñjan aumağında bolğan dep bwrmalağan). Almatı oblısındağı Ası jaylauı men taudağı Ası ötkeli atauları As dinastiyasınan qalğan estelikter dep twjırımdağanımız orındı.

Kelesi derekterge köz jügirteyik: «Tyurki, obitateli pustıni po sosedstvu s gorodom Geratom, bıli poddannımi carya Tugay-Timura, o kotorom uje bılo skazano. Etih tyurkov bılo okolo pyatidesyati tısyaç çelovek, i Malik-Husayn opasalsya ih. Eti tyurki bıli lyudi hrabrıe i sil'nıe; oni neprestanno soverşali nabegi na goroda Indii i brali plennikov ili ubivali jiteley».

Ibn äl Asir Auğanstan aumağındağı türki halaj elin jazıptı. Olardıñ atalğan aymaqqa VII ğasırda Türki qağanatınıñ äskeri bolıp barıp ornıqqanı mälim. Arabşa «halaj» ben «hazaq» sözderi öte wqsas jazılatının jäne Türki qağanatı qazirgi qazaq dalasında payda bolğanın eskersek, halajdardıñ öz atauı qazaq ekenine köz jetkizemiz. Ibn Batuta jazbasınıñ orısşasında olar «tyurk» dep tañbalanğan, «türk» pen «qazaq» sözderiniñ wqsastığın ayttıq.

Bala kezimde bol'şevikter zamanında Auğanstanğa bosqan qazaqtar jaylı äñgime oqığan edim. Onda olardı jolda jergilikti qazaqtar tonağanı bayandalğan. Ol aymaqta qazaq degender erteden bolğanına tañdanğanım da esimde. Endi sol kitaptıñ atın da, avtorın da eske tüsire almadım. Sol derektegi qazaqtar Ibn äl Asir men Ibn Batuta körsetetin türki-halaj eli boluı äbden mümkin. Olar qazir Auğanstandağı ülken wlttarğa siñip joyılıp ketkeni ras. Ötken jılı halıqaralıq VVS saytında sanaulı ğana ökili qalğan bir wlt turalı aqparat jariyalandı. Olardıñ töl sözderi de mardımsız saqtalğan, sonıñ özi qazaq tiline öte jaqın ekenin bayqağanmın. Qazaq ğalımdarı äli de bolsa izdenip, ol aymaqtan halaj-qazaqtar izin tabar ma edi?..

Endi mınau joldarğa nazar salsaq: «Na etoy ploşadi v pomeşeniyah s kupolami remeslenniki ş'yut redkostnıe odejdı i delayut orujie. Emir Kurtay soobşil mne, çto tam tısyaça şest'sot masterov, u kajdogo iz kotorıh tri ili çetıre podmaster'ya, i vse oni rabı samogo hana. U nih na nogah cepi, i jivut oni za predelami dvorcov. Im razreşaetsya hodit' na rınki goroda, no zapreşeno vıhodit' za gorodskie stenı. Kajdıy den' oni gruppami v sto çelovek predstayut pered emirom, i esli ne hvataet kogo-libo iz nih, to starşina, otvetstvennıy za gruppu, doljen otvetit' za eto. U nih obıçay: esli kto-nibud' iz nih proslujit desyat' let, to s nego snimayut okovı i emu predostavlyaetsya vozmojnost' vıbora; esli on zahoçet, mojet ostat'sya na slujbe bez cepey, esli net, to mojet uyti, kuda zahoçet, v odnu iz stran hana (imperatora), no ne za predelı gosudarstva. Kogda je oni dostigayut 50-letnego vozrasta, to osvobojdayutsya ot rabotı i soderjatsya za sçet kaznı. Kurtay – glavnıy emir Sina… Mı gostili u nego tri dnya, i zatem on otpravil svoego sına s nami na kanal… Ego soprovojdali muzıkantı i pevcı, kotorıe peli kitayskie, arabskie i persidskie pesni. Sın emira oçen' lyubil persidskie pesni. Pevcı ispolnili odnu persidskuyu pesnyu i po prikazu sına emira neskol'ko raz povtorili ee tak, çto ya zapomnil ee. U pesni udivitel'nıy ritm».

Iä, Ibn Batuta az uaqıt bolsa da Qıtaydı körgen. Onıñ dereginen Qıtaydı bilep-töstegen şıñğıshandıq dinastiya – türkiler ekeni, tipti olardıñ mwsılman ekeni anıq añğarıladı. Ökinişke qaray, orısşa audarmalarda Qıtay jaylı mälimetter öte az (orıs tiline tolıq audarılmağan). Ibn Batuta zamanında Qıtaydı bilegen Qwrtay ämir eken, ol da mwsılman jäne türkitildi. Arab sayahatşısı änşilerdiñ qıtayşa, arabşa jäne parsışa än aytqanın bayandaydı. Olar mwsılman bolmasa, arab, parsı tilderinde ändetpes edi. Orısşa audarmada «qıtay tilinde än saldı» depti, anığında olar qazaq tilinde än salğan bolar. Öytkeni, «hıtay» men «hazaq» arapşada wqsas jazılatını, ol aymaqtı äuelde jalayırdan şıqqan Mwhali qazaq bilegeni aqiqat.

Ibn Batuta men Ibn äl Asir Şıñğıshan eli men onıñ wrpaqtarınıñ birde-biriniñ mañğoldarğa qatısı barın aytpaydı. Tipti, mañğol atauın qoldanbaydı, kerisinşe olardıñ türkiler ekenin köptegen derektermen ayğaqtaydı. Odan säl bwrın ömir sürgen Raşid ad dinniñ jazbası mülde basqaşa sayraydı, anığında atalğan jazbanıñ avtorı «çelovek iz Raşen» dep tüsinemin.

Ibn Batuta Hodjeli, Majar, Astrahan qalaların «türki qalası» dep körsetedi (Hojelide käzirde qazaqtar men qaraqalpaqtar otır, orıstar Majar qalasın (Kazanskaya stanicası) «erteden kazaktar mekeni» deydi,  al Astrahan qazaqqa tiesili ekeni barşağa mälim). Ibn Batua Orta Aziyadağı Bwhara men Samarqand siyaqtı qalalardı «türki qalası» demeydi (ol aumaqta qazaq erteden «joqtıñ qası» ekeni belgili). Odan äri Auğanstan aumağına jetken Ibn Batuta, ol mañda sanı 50 mıñ bolatın köşpeli türki eli barın, sol aymaqtıñ bileuşisi olardan qattı seskenetinin bayandaydı. Joğarıda «türki» men «qazak» arapşada wqsas jazılatının, Auğanıstan aumağındağı halaj eliniñ Türki qağanatı zamanında sonda ornıqqan qazaqtar ekenin ayttıq.  Ibn Batutanıñ osı derekteri, jazbasınıñ orısşasında «türki» delingender arapşa tüpnwsqada «qazaq» ekenin ayğaqtaydı. Reseylikterdiñ tarihi derekterdegi «qazaq» atauın barınşa jasırğanı anıq bayqaladı. Aqiqattı aytıp, ädilettilikti jaqtau Payğambarlardıñ izbasarları sanalatın şınayı ğalımdardıñ asıl mindeti ğoy. Olay bolsa halqımızdıñda, Prezidentimizdiñde ümiti qazaq ğalımdarında ....

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

32 pikir