Бүгін, 3 қыркүйек – Қазақы тазы мен төбет күні. Қазақ үшін тазы – аңшылықта серік болған жүйрік ит қана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениеттің бір бөлігі.

«Жүйрік ат, құмай тазы, қыран бүркіт» деп дәріптеген қазақ тазыны жеті қазынаның біріне балаған. Оның бойындағы жүйріктік, алғырлық пен төзімділік көшпелі өмір салтына бейімделіп қалыптасқан.

Тазының бітімі неге әртүрлі?

Тазының басты ерекшелігі – жеңіл әрі жинақы дене бітімі. Ұзын тұмсығы, кең кеудесі, сіңірлі аяқтары мен икемді денесі оның жоғары жылдамдықпен жүгіруіне мүмкіндік береді.

Қазақтың дәстүрлі танымында тазылар табиғи ортасына қарай таулық және далалық болып бөлінеді.

Таулық тазының денесі шағындау болғанымен, қия-жартасты жерде жүруге епті. Ал далалық тазының бойы сұңғақ, аяқтары ұзын әрі жазық далада ұзақ қашықтыққа шабуға бейім.

Өңірге қарай да айырмашылық байқалады. Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы тазылар ірі, сүйегі жуан, денелі әрі сіңірлі болып келеді. Мұндай ерекшелік қарлы, орман-тоғайлы аймақтардың табиғатына бейімделумен байланысты. Ал оңтүстік өңірлердегі тазылар салыстырмалы түрде жеңіл әрі ширақ келеді.

Жарғақ құлақ пен шашақ құлақ

Қазақы тазы арасында жарғақ құлақ және шашақ құлақ түрлері кездеседі.

Жарғақ құлақ сирек кездесетін ерекше жаратылыс ретінде сипатталады. Оның денесі жып-жинақы, артық майы жоқ, сом әрі сіңірлі болады. Мұндай тазылардың алғырлығы мен мінезі де жоғары бағаланған.

Шашақ құлақтың басты ерекшелігі – құлағында ұзын жүннің болуы.

Тазының тарихи бейнесі қазіргі қалыптасқан түсініктен де кең. Қазақтың ауызша және жазба мәдениетінде ала, тарғыл түсті тазылар да кездеседі. Ақан серінің ала тазысы мен Мұхтар Әуезовтің «Абай жолында» суреттелетін тарғыл тазы – соның мысалы.

Сондықтан тазының тұқымдық ерекшелігін тек түсімен өлшеу жеткіліксіз. Оның дене бітімі, шығу тегі, мінезі мен басқа да қасиеттері бірге қарастырылады.

Қазақ тазыны күшігінен таныған

Бұрынғы қазақ аңшылары тазыны күшігінен-ақ таңдаған. Жаңа туған кезінен оның дене құрылымына, мінез-құлқына, ұядағы қалпына назар аударған.

Тазы таңдағанда кеудесінің кеңдігіне, қабырғасының орналасуына, аяқтарының арақашықтығына, жауырыны мен мойнына, жамбас құрылысына және жалпы дене пропорциясына мән берген.

Тіпті бір айлық күшікті үзеңгіден өткізу арқылы сынаған деген дерек бар. Күшіктің кеудесі мен жілігі үзеңгі арасынан еркін өтсе, оны жақсы белгіге балаған.

Тазының сыртқы ерекшеліктерін сипаттайтын халықтық атаулар да көп. «Жыланбас», «түлкі тұмсық», «қасқыр шеке», «қоян жон», «сағақты», «теріс азу» секілді сөздер иттің дене бітімі мен мінезін сипаттау үшін қолданылған.

Тазының мінезі де бөлек

Тазы қазақ ұғымында кірпияз әрі талғампаз ит саналған. Өзге иттерге қарағанда тазалықты жақсы сақтайтындықтан, бұрын оны киіз үйдің ішіне кіргізуге рұқсат етілген.

Оның жасын анықтаудың да өзіндік дәстүрі болған. Аңшылар «неше қар басты?» деп сұрап, тазының қанша рет аңға шыққанын есептеген. Шамамен сегіз айлығында аңға салуға дайындаған.

Тазының мінезін сипаттауда оның көзіне де мән берген. Көзі шоқтай жанған, өткір жанарлы иттерді «қыран көз», «қаршыға көз» деп атаған.

Құйрығының шаян секілді шиыршық атып тұруы да оның дене құрылысының бір ерекшелігі саналған. Мұндай бітім аң қуған кезде шалт бұрылып, бағытын тез өзгертуіне мүмкіндік береді.

Тазы – аңшылық мәдениеттің бір бөлігі

Қазақ үшін аңшылық жай ғана кәсіп емес, өзіндік әдебі қалыптасқан өнер болған. Аңды орынсыз қинамау, табиғаттың заңдылығын сақтау және олжаны ысырап етпеу секілді ұстанымдар аңшылық мәдениеттің негізін құраған.

Осы дәстүрде тазы аңшының сенімді серігі болды. Ол өзінің жылдамдығы мен ептілігінің арқасында аңшылықта маңызды рөл атқарған.

«Заман түлкі болса, тазы болып шал» деген қазақ мақалы да тазының шапшаңдығын ғана емес, оның алғырлықтың символына айналғанын көрсетеді.

Тазының қасиеті адам мінезін сипаттауға да қолданылған. Мәселен, «ақ азу» жомарт, елшіл, кең пейілді адамды білдірсе, «теріс азу» тұйық болғанымен, қажет кезде қарсы тұра алатын мінезді меңзеген.

Тазының тұқымын сақтау – ұлттық мұраны сақтау

Тазы тұқымының тарихында будандасу мәселесі де бар. Қазіргі тазылардың арасында басқа тұқымдардың қанымен араласқан иттер кездесетіні айтылады. Сәулеукей, тайган және қырғыз иттерімен будандасқан түрлердің болуы тазының сыртқы ұқсастығы мен генетикалық тазалығы екі бөлек мәселе екенін көрсетеді.

Сондықтан қазақы тазының түпкі болмысын сақтау үшін оның сыртқы бейнесімен қатар, шығу тегі мен тұқымдық ерекшеліктерін де зерттеу маңызды.

Тарихи деректерде қазақ тазыларының сұлулығы мен жүйріктігіне шетелдік саяхатшылардың да назар аударғаны айтылады. XIX ғасырдағы бірқатар жазбаларда Түркістан өңірінің тазылары ерекше сипатталып, олардың алыс қашықтыққа жүгірудегі қабілеті жоғары бағаланған.

Бір кездері қазақтың әр үйінде тазы ұстау қалыпты жағдай болған. Бүгінде бұл дәстүрді сақтау – ұлттық мұраны қорғаудың бір бағыты.

Қазақ тазысы – өткеннің естелігі ғана емес. Оның бойындағы жүйріктік, алғырлық, төзімділік пен еркіндік ұғымдары қазақ даласының болмысымен біте қайнасқан.

Сондықтан тазыны сақтау – бір ғана ит тұқымын сақтау емес. Онымен бірге ғасырлар бойы қалыптасқан аңшылық дәстүрді, табиғатпен үйлесімді өмір сүру тәжірибесін және ұлттық мәдени жадыны сақтау.

Тазы – даланың жүйрігі ғана емес, қазақтың еркіндігі мен алғырлығының символы.

Abai.kz