بۇگىن، 3 قىركۇيەك – قازاقى تازى مەن توبەت كۇنى. قازاق ءۇشىن تازى – اڭشىلىقتا سەرىك بولعان جۇيرىك يت قانا ەمەس، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى.

«جۇيرىك ات، قۇماي تازى، قىران بۇركىت» دەپ دارىپتەگەن قازاق تازىنى جەتى قازىنانىڭ بىرىنە بالاعان. ونىڭ بويىنداعى جۇيرىكتىك، العىرلىق پەن توزىمدىلىك كوشپەلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلىپ قالىپتاسقان.

تازىنىڭ ءبىتىمى نەگە ءارتۇرلى؟

تازىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جەڭىل ءارى جيناقى دەنە ءبىتىمى. ۇزىن تۇمسىعى، كەڭ كەۋدەسى، ءسىڭىرلى اياقتارى مەن يكەمدى دەنەسى ونىڭ جوعارى جىلدامدىقپەن جۇگىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقتىڭ ءداستۇرلى تانىمىندا تازىلار تابيعي ورتاسىنا قاراي تاۋلىق جانە دالالىق بولىپ بولىنەدى.

تاۋلىق تازىنىڭ دەنەسى شاعىنداۋ بولعانىمەن، قيا-جارتاستى جەردە جۇرۋگە ەپتى. ال دالالىق تازىنىڭ بويى سۇڭعاق، اياقتارى ۇزىن ءارى جازىق دالادا ۇزاق قاشىقتىققا شابۋعا بەيىم.

وڭىرگە قاراي دا ايىرماشىلىق بايقالادى. سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستانداعى تازىلار ءىرى، سۇيەگى جۋان، دەنەلى ءارى ءسىڭىرلى بولىپ كەلەدى. مۇنداي ەرەكشەلىك قارلى، ورمان-توعايلى ايماقتاردىڭ تابيعاتىنا بەيىمدەلۋمەن بايلانىستى. ال وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى تازىلار سالىستىرمالى تۇردە جەڭىل ءارى شيراق كەلەدى.

جارعاق قۇلاق پەن شاشاق قۇلاق

قازاقى تازى اراسىندا جارعاق قۇلاق جانە شاشاق قۇلاق تۇرلەرى كەزدەسەدى.

جارعاق قۇلاق سيرەك كەزدەسەتىن ەرەكشە جاراتىلىس رەتىندە سيپاتتالادى. ونىڭ دەنەسى جىپ-جيناقى، ارتىق مايى جوق، سوم ءارى ءسىڭىرلى بولادى. مۇنداي تازىلاردىڭ العىرلىعى مەن مىنەزى دە جوعارى باعالانعان.

شاشاق قۇلاقتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قۇلاعىندا ۇزىن ءجۇننىڭ بولۋى.

تازىنىڭ تاريحي بەينەسى قازىرگى قالىپتاسقان تۇسىنىكتەن دە كەڭ. قازاقتىڭ اۋىزشا جانە جازبا مادەنيەتىندە الا، تارعىل ءتۇستى تازىلار دا كەزدەسەدى. اقان سەرىنىڭ الا تازىسى مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىندا» سۋرەتتەلەتىن تارعىل تازى – سونىڭ مىسالى.

سوندىقتان تازىنىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىگىن تەك تۇسىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ دەنە ءبىتىمى، شىعۋ تەگى، مىنەزى مەن باسقا دا قاسيەتتەرى بىرگە قاراستىرىلادى.

قازاق تازىنى كۇشىگىنەن تانىعان

بۇرىنعى قازاق اڭشىلارى تازىنى كۇشىگىنەن-اق تاڭداعان. جاڭا تۋعان كەزىنەن ونىڭ دەنە قۇرىلىمىنا، مىنەز-قۇلقىنا، ۇياداعى قالپىنا نازار اۋدارعان.

تازى تاڭداعاندا كەۋدەسىنىڭ كەڭدىگىنە، قابىرعاسىنىڭ ورنالاسۋىنا، اياقتارىنىڭ اراقاشىقتىعىنا، جاۋىرىنى مەن موينىنا، جامباس قۇرىلىسىنا جانە جالپى دەنە پروپورتسياسىنا ءمان بەرگەن.

ءتىپتى ءبىر ايلىق كۇشىكتى ۇزەڭگىدەن وتكىزۋ ارقىلى سىناعان دەگەن دەرەك بار. كۇشىكتىڭ كەۋدەسى مەن جىلىگى ۇزەڭگى اراسىنان ەركىن وتسە، ونى جاقسى بەلگىگە بالاعان.

تازىنىڭ سىرتقى ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن حالىقتىق اتاۋلار دا كوپ. «جىلانباس»، «تۇلكى تۇمسىق»، «قاسقىر شەكە»، «قويان جون»، «ساعاقتى»، «تەرىس ازۋ» سەكىلدى سوزدەر ءيتتىڭ دەنە ءبىتىمى مەن مىنەزىن سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانىلعان.

تازىنىڭ مىنەزى دە بولەك

تازى قازاق ۇعىمىندا كىرپياز ءارى تالعامپاز يت سانالعان. وزگە يتتەرگە قاراعاندا تازالىقتى جاقسى ساقتايتىندىقتان، بۇرىن ونى كيىز ءۇيدىڭ ىشىنە كىرگىزۋگە رۇقسات ەتىلگەن.

ونىڭ جاسىن انىقتاۋدىڭ دا وزىندىك ءداستۇرى بولعان. اڭشىلار «نەشە قار باستى؟» دەپ سۇراپ، تازىنىڭ قانشا رەت اڭعا شىققانىن ەسەپتەگەن. شامامەن سەگىز ايلىعىندا اڭعا سالۋعا دايىنداعان.

تازىنىڭ مىنەزىن سيپاتتاۋدا ونىڭ كوزىنە دە ءمان بەرگەن. كوزى شوقتاي جانعان، وتكىر جانارلى يتتەردى «قىران كوز»، «قارشىعا كوز» دەپ اتاعان.

قۇيرىعىنىڭ شايان سەكىلدى شيىرشىق اتىپ تۇرۋى دا ونىڭ دەنە قۇرىلىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى سانالعان. مۇنداي ءبىتىم اڭ قۋعان كەزدە شالت بۇرىلىپ، باعىتىن تەز وزگەرتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

تازى – اڭشىلىق مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى

قازاق ءۇشىن اڭشىلىق جاي عانا كاسىپ ەمەس، وزىندىك ادەبى قالىپتاسقان ونەر بولعان. اڭدى ورىنسىز قيناماۋ، تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىن ساقتاۋ جانە ولجانى ىسىراپ ەتپەۋ سەكىلدى ۇستانىمدار اڭشىلىق مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قۇراعان.

وسى داستۇردە تازى اڭشىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولدى. ول ءوزىنىڭ جىلدامدىعى مەن ەپتىلىگىنىڭ ارقاسىندا اڭشىلىقتا ماڭىزدى ءرول اتقارعان.

«زامان تۇلكى بولسا، تازى بولىپ شال» دەگەن قازاق ماقالى دا تازىنىڭ شاپشاڭدىعىن عانا ەمەس، ونىڭ العىرلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعانىن كورسەتەدى.

تازىنىڭ قاسيەتى ادام مىنەزىن سيپاتتاۋعا دا قولدانىلعان. ماسەلەن، «اق ازۋ» جومارت، ەلشىل، كەڭ پەيىلدى ادامدى بىلدىرسە، «تەرىس ازۋ» تۇيىق بولعانىمەن، قاجەت كەزدە قارسى تۇرا الاتىن مىنەزدى مەڭزەگەن.

تازىنىڭ تۇقىمىن ساقتاۋ – ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ

تازى تۇقىمىنىڭ تاريحىندا بۋدانداسۋ ماسەلەسى دە بار. قازىرگى تازىلاردىڭ اراسىندا باسقا تۇقىمداردىڭ قانىمەن ارالاسقان يتتەر كەزدەسەتىنى ايتىلادى. ساۋلەۋكەي، تايگان جانە قىرعىز يتتەرىمەن بۋدانداسقان تۇرلەردىڭ بولۋى تازىنىڭ سىرتقى ۇقساستىعى مەن گەنەتيكالىق تازالىعى ەكى بولەك ماسەلە ەكەنىن كورسەتەدى.

سوندىقتان قازاقى تازىنىڭ تۇپكى بولمىسىن ساقتاۋ ءۇشىن ونىڭ سىرتقى بەينەسىمەن قاتار، شىعۋ تەگى مەن تۇقىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن دە زەرتتەۋ ماڭىزدى.

تاريحي دەرەكتەردە قازاق تازىلارىنىڭ سۇلۋلىعى مەن جۇيرىكتىگىنە شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ دا نازار اۋدارعانى ايتىلادى. XIX عاسىرداعى بىرقاتار جازبالاردا تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تازىلارى ەرەكشە سيپاتتالىپ، ولاردىڭ الىس قاشىقتىققا جۇگىرۋدەگى قابىلەتى جوعارى باعالانعان.

ءبىر كەزدەرى قازاقتىڭ ءار ۇيىندە تازى ۇستاۋ قالىپتى جاعداي بولعان. بۇگىندە بۇل ءداستۇردى ساقتاۋ – ۇلتتىق مۇرانى قورعاۋدىڭ ءبىر باعىتى.

قازاق تازىسى – وتكەننىڭ ەستەلىگى عانا ەمەس. ونىڭ بويىنداعى جۇيرىكتىك، العىرلىق، توزىمدىلىك پەن ەركىندىك ۇعىمدارى قازاق دالاسىنىڭ بولمىسىمەن بىتە قايناسقان.

سوندىقتان تازىنى ساقتاۋ – ءبىر عانا يت تۇقىمىن ساقتاۋ ەمەس. ونىمەن بىرگە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان اڭشىلىق ءداستۇردى، تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىن جانە ۇلتتىق مادەني جادىنى ساقتاۋ.

تازى – دالانىڭ جۇيرىگى عانا ەمەس، قازاقتىڭ ەركىندىگى مەن العىرلىعىنىڭ سيمۆولى.

Abai.kz