Ádeby shygharmadaghy bederlengen kórkem shyndyq ómir shyndyghynan tereng arnalarynan tamyr tartady, nәrlenedi.Avtor ómir shyndyghynyng tereng qoynaularyn ózining kórkemdik iydeyalary alatyn, jetkizetin ómirlik faktilerdi saralaydy, súryptaydy, jinaqtaydy.Kerek emes faktilerdi ekinshi plangha ysyryp, manyzdy degenderin irikteydi.Mine osy manyzdy degenderinen shygharmadaghy kórkemdik shyndyq týziledi.Osy ómirlik shyndyqty irikteudegi kórkemdik proseste ómir shyndyghyna degen avtorlyq - qatynasta obiektivti faktorlar da subiektivti faktorlarda aralas jýredi.Al avtor iriktegen ómir shyndyghynyng qúbylystary men jeke túlghalargha qatysty subiektivti faktorlardyng ayasynda avtor ústanghan iydeyalyq platforma, baghyt - baghdar, tendensiya, dýniyetanym jatsa she ?! Mine mәsele osynda bolyp túr! Kórkem shygharma arqyly qabyldanghan oqyrman sanasyndaghy jekelegen oqighalar men túlghalargha qatysty oy - pikirler, kózqaras - tújyrymdar, ne bolmasa pattern (ýlgi, shablon, jýie) baltalasa búzylmaytyn kýide óshpeydi, joghalmaydy. 

Mine osy avtor tarapynan oqyrman sanasyna baylanyp otyrghan kózqaras - tújyrymdar shyn mәninde obiektivti me, әlde subiektivti me ony oqyrman tarapy ajyratyp jatpaydy. Avtor tarapynan bolatyn osynday oqighalar men qúbylystargha degen, jeke túlghalargha degen jansaq, teris - baylam - pikirler kózqarastar  onyng dýniyetanymynan, ústanghan iydeyalyq baylam - túghyrynan stigmatikalyq (kópshiliktin, ortanyng kózqarasy - ýkimi) jaghdayattardan tuyndap, týziledi. Mysalgha Pushkinning әigili “Mosart pen Salieriy”, Ilyas Jansýgirovtyng ataqty “Qúlager” shygharmalaryn alayyq. Bizder oqyrmandar tarapy ýshin Pushkindegi Saliery Mosart siyaqty adamzattyng úly kompozitorine, danyshpan túlghasyna u berip óltirgen zúlym. Onyng obrazynan ónerdegi qyzghanshaq jandy, opasyz, miskin jandy kóremiz.Basqa týkte emes ! Saliery dese osy sipattar kóz aldymyzgha keledi.

Al Jansýgirovtegi Batyrash pen Qotyrash  she ? Olardyng obrazy bizge neni úqtyrady!? Seksen jyldan asa qazaq oqyrmandarynyng sanasyna әdeby obrazy asqan jauyzdyq pen qorqaulyqtyn, ayarlyqtyn, qatygezdikting beynesi retinde әbden sindi. Bizding qazaq aqyndarynyng ishinde olardy jauyzdyqtyng zúlymdyqtyn  beynesi retinde surettemegeni kemde - kem shyghar !? Neken-sayaq dese bolady.

Al endi osy túlghalargha qatysty songhy zertteuler neni kórsetip otyr ! Soghan ýnileyik. Pushkinning әigili shygharmasyndaghy Mosart pen Saliery ghúmyryn zertteushiler basqa qorytyndygha kelip otyr. Mosart ulanbaghan.Salieri  u bermegen. Mosart mәiitin ekskumasiyalaghanda óler shaghynda onyng aghzasynan u tabylmaghan! Endi qaytpek kerkek?! Saliery bayghúsqa qanday ýkim shygharamyz?! Eshteneni de ózgerte almaymyz! Endi biz Salieriydin  Mosartqa u bermegenin bilemiz. Ol pendeshilik túrghyda aqtaldy. Biraq әdebiyet әleminde, kórkemdik shyndyqty Pushkin oghan kórkemdik ýkim shygharyp qoyghan! Úly aqynnyng әigili shygharmasynyng kórkemdik qúndylyghy óte joghary! Ádeby túlghalargha, personajdargha kelgende  kórkemdik  sharttylyqtardyng osynday myzghymas, qatal óz zandylyqtary bar !

Endi Batyrash pen Qotyrash túlghalaryna oralayyq. Ádeby personajdar retindegi olardyng beynesi bizge týsinikti.Olay bolsa ómirdegi Batyrash pen Qotyrashqa keleyik. Batyrash pen Qotyrash ómirin zerttey kelgende ekeuining tipti búl oqighagha qatysy bolmay shyqty. Sonau HH ghasyrdyng 20 jyldary jazylghan  Maghjannyng “Aqan seri” atty zertteu ocherkinde de búlardyng búl oqighagha qatysy mýldem aitylmaydy. Kinәliler de basqalar. Maghjan Qúlagerdi mert qylghan Baraqbay deydi. Óner zertteushileri de osyny rastaydy! Endi qaytpek kerek!? Batyrash pen Qotyrash kinәsiz bolyp shyqty. Alayda qazaqtyng dýldýl aqyny Iliyastyng әigili “Qúlager” poemasynda Batyrash pen Qotyrashqa kórkemdik ýkim shygharylyp qoyghan! Oqyrmandar sanasyndaghy steriotipti de búzu qiyn. Shygharmadaghy oqighalar  men qúbylystar da jeke túlghalar da kórkemdik әlemning bir bólshegi retinde әdeby shygharmanyng kórkemdik logikasy neghúrlym quatty kýshti bolsa, jaghymsyz beynelerding oqyrmandargha degen әseri de, yqpaly da soghúrlym kýshti de әserli bolmaq. Mine, óner zandylyghy !

Ádeby obrazdargha týpnegiz (proobraz, prototiyp) bolghan túlghalar ómirde obiektivti túrghyda óz bolmysyna layyq, say bolsa, ol әdeby shygharmada sol bolmysyna keraghar, ne mýldem kereaghar somdaluy mýmkin. Ol qalamger ústanghan iydeyalyq, sayasy tendensiyagha, platformagha, baghyt - baghdargha, dýniyetanymgha baylanysty bolyp keledi. Kórkem shygharmada avtorlyq túrghy (pozisiya) qalay bolsa, keyipkerler taghdyry da solay sheshilip jatady. Mysalgha M.Áuezovting “Abay joly” romanyndaghy Qúnanbay, Maybasar, Jiyrenshe, Bójey, Sýiindik, Baysal, Alshynbay, Dýtbay, Tәkejan, Shúbar beyneleri avtorlyq túrghy (pozisiya) arqyly somdalyp shyqqan. Tek Shúbardyng Dәrmen siyaqty kórkemdik ekvivalenti jaghymdy sipat iyelenedi romanda. Sol siyaqty Sәbit Múqanovtyng “Botakóz” romanyndaghy Madiyar (Mirjaqyp Dulatov), Bazarhan Medelhanov (Álihan Bókeyhanov), Ghabit Mýsirepovting “Aqan seri - Aqtoqtysyndaghy” Nauan Haziret, Jalmúqan tóre, Sәken Jýnisovtyng “Aqan seri” romanyndaghy Túrlybek Kómenov, Nauan haziretterde  biz aityp otyrghan iydeyalyq baghdar, avtorlyq túrghy arqyly somdalghany jasyryn emes. Biraq keyipkerler kórkem zandylyqtyng ayasynda tirilik etip, ózderining jaghymsyz sipatymen oqyrmandar sanasyna estetikalyq әser - yqpalymen kórinse, alayda keyipkerlerge týpnegiz (prototiyp) bolghan túlghalar bylayghy ómirde kórkemdik әlem zandylyqtarynan tys, avtordyng tendensiyasynan tәuelsiz ózderining adamdyq, kisilik kelbet, bolmystaryn iyelenip, ómir sýreri haq. Sondyqtanda óz dәuirining tanym - týsinigining negizinde kórkemdik ýkimin shygharyp qoyghan avtorlargha, biz keyipkerler taghdyryn qayta qarau talabyn mýlde qoya almaymyz! Al Pushkindegi Saliery me, Jansýgirovtegi Batyrash pen Qotyrashtar bola ma, olar shygharmadaghy kórkemdik әlemning ayasynda әdeby obraz retindegi kórkemdik qyzmetin әri qaray jalghastyra bereri haq! Osydan da óz ghúmyrynda ukrain halqynyng bostandyghy ýshin kýresken Getman Mazepa Pushkinning osy attas әigili shygharmasynda jaghymsyz sipat iyelengen.

Qalay aitsaqta kórkem shygharmanyng osy zandylyq syr - sipaty qalamgerding ústanghan әdeby aghymyna, iydeyalyq baghdaryna, avtorlyq túrghysyna (pozisiya) tikeley baylanysty bolyp jatady. Fransuz әdebiyetining eng úly túlghasy Balizak pen Gugony alayyq. Balizak - realist jazushy da, Gugo - romantiyk. Ádeby mәselelerde ekeuining tarysy pispeydi, basy bir qazangha syimaydy. Ekeuining әdeby aghym, baghyttary da, iydeyalyq baghdary da eki týrli. Gugo respublikashyl baghyttyng ókili bolsa, Balizak monorhiyalyq, realistik (korolidik ókimet) baghytty qoldaushylardyng biri.

1830 jyly Balizak Fransiyada kóp kezdesetin romantikalyq ýiirmelerdi ashy mysqylgha alatyn “Romantikalyq akafister (madaqtaushylar) atty qyzghylyqty ocherkin jariyalaydy. Osynday romantikalyq salondargha aqyn - romantikterdi únatatyn oqyrman qauym jinalyp, jana shygharmalar tyndaugha keletin.Balizak osynday ýiirmelerding otyrystaryn mysqylgha alady.

Balizak HVIII gh 20 jyldaryndaghy romantikalyq ýiirmelerding syrtqy effektige qúrylghan romantiktardyng “janashyldyghyna” qatty mәn beretin minezderi men talghamyn ótkir syngha alady. Osy kezenderde ol Gugonyng “Ernani” dramasyna resenziya jazady. 1830 jyly sahnalanghan búl qoyylym eski klassikalyq teatrdy kýiretude eleuli ról atqarady. Biraq búl shygharmany Balizak basqa qyrynan realist - suretker retinde synaydy. Oghan dramadaghy Karl V obrazynyng somdaluy kónilinen shyqpaydy. Balizak bylay dep jazady! «Búl Karl V pe ! O, Qúdayym ! Viktor Gugo tarihty qaydan oqyghan? Ol mýmkindigi bolsa monsinior gersog Orleanskiyding muzeyine ne galeriyasyna barsyn ! Karl V ting portretining aldynda jarty - aq saghat túrsyn,! Sonda ghana ol mýmkin tipti Don Karlostyng ózine de birde-bir oqigha nemese sózdi japsyrugha bolmaytyndyghyn týsiner edi».

Ózining iydeyalyq túrghyda qarsylasy bolsa da Gugo Balizaktyng qabirining basynda túryp: “Ol qalasyn, qalamasyn, kelissin, kelispesin, osy bir asqaqta, tanghajayyp tuyndylardyng avtory tónkerisshil jazushylardyng kesek te iri buynyna jatatyny sózsiz” - dep aghynan jarylady. Búl úlyny úlynyng týsinui dep bilemiz. IYdeyalyq baghdarlary toghyspasa da. Búl jerde Balizak siyaqty úly realist jazushynyng ómir shyndyghyn shynayylyqpen shynshyl, beyneleui onyng iydeyalyq baghdary men dýniyetanysyna qayshy kelgendigin aituymyz qajet. Gugo siyaqty úly jazushynyng menzep otyrghany osy bolsa kerek.

Bir qalamgerdi ekinshi bir qalamgerding óz shygharmasyna týpnegiz( prototiyp) qylyp alyp ayausyz synauy aghylshyn  әdebiyetining tarihynda da kezdesedi. Álemge әigili “Úlyma hatty” jazghan HVlll ghasyrda ghúmyr keshken aghylshyn jazushysy, publisist tarihshy Chesterfildt degen bolghan. Osy bir halyqqa qadirli túlghany aghylshynnyng úly jazushysy Ch.Dikkens “Barneby Redj” (1841) atty romanyna keyipker etip alghan. Alghan da jay almay Djon Chester degen atpen karikaturalyq obraz retinde alyp, qadirli túlghany oqyrman júrtshylyq aldynda әbden masqaralap, synaydy. Oyqrmandar qauymy bolsa Chesterfildtey adamnyng Djon Chester sekildi jeksúryn keyipkerge ainaluyna qarsy shyghyp, týpnegiz(prototiyp) bolghan túlghany qarghap, sol kezdegi baspasóz betterine dýrkin-dýrkin hat jazghan eken. Ádebiyetshiler qauymy óz-ara aitysqa týsken.!

Endi orys әdebiyetining tarihyndaghy Dostoevskiy men Turgenov siyaqty úly túlghalardyng basyndaghy kepke oralayyq. Dostoevskiyding iydeyalyq baghyty - tughan topyraq pen eski ukladtaghy orystyng últtyq qúndylyqtaryn uaghyzdaytyn slaviyanofilshildik bolsa, Turgenovte batystyq  qúndylyqtargha iyek artatyn liyberalizim baghyty. Dostoevskiy men Turgenovtyng tipti jay túrmystaghy qarym-qatynasy onsha bolmasa kerek. Parijde túrmys tapshylyghyn ýnemi sezinip qarajat jetimsizdigin kórip jýrgen Dostoevskiy Turgenevten elu taller qaryz aqsha alsa kerek. Biraq ony Dostoevskiy der uaqytynda qaytara almaghan synayly. Osy kiykiljinning arty dau-damaygha, sottaugha úlasyp, Turgenev: “Dostoevskiy menen elu taller emes, jýz taller alghan” - deuge deyin barady. Búl túrmystaghy kelispeushilik bolsa, al iydeyalyq túrghyda ekeuining ústanghan baghyty kereghar kelip, olar kezdeskende Reseyding bolashaghy jóninde әngimeleskende, әngimelerining arty ýnemi bitispes daugha ainalatyn. Badendegi kezdesulerine Turgenev Dostoevskiyding shynayy orys patrioty men hristiandyq senimdegi sezimderin qorlaydy. Áriyne múnyng bәrin Dostoevskiy úmyta qoymaydy. Dostoevskiyding zamandasy E.N.Opochinin 1879 jylghy 19 jeltoqsanda Dostoevskiymen  Turgenev jayynda әngimelesken ekeu ara súqbatyn bylaysha eske alady:

“Fedor Mihaylovich Dostoevskiy. Narujnosti neznachiytelinaya; nemnogo sutulovat; volosy y boroda ryjevaty, liso hudoe, s vydavshimisya skulami; na pravoy sheke borodavka. Glaza ugrumye, vremenamy melikaet v nih podozriytelinosti y nedoverchivosti, no bolishei chastiu vidno kakaya-to duma y budto pechali. V razgovore vremenamy vzor zagoraetsya, a inogda y groziyt(razgovor o Turgeneva). “ On vsu mou jizni daril menya svoey prezriytelinoy snishodiytelinostiu, a za spinoy spletnichal, zloslovil y klevetal! …A talantam ego Bog ne obiydel: mojet y tronuti, y uvlechi. No vse-taky daje y v samyh molodyh y kak budto by iskrennih ego veshah chuvstvuetsya kak by prednamerennosti, kakaya-to holodnaya snishodiytelinosti. Chuvstvuetsya, chto on sovsem ne lubit togo, kogo stali trogoatelinym obrazom opisyvaet. Slovno igra odna aktyorskaya ;, smotriyte mol, kak ya umeiy chuvstvovati. Daje y slezamy inogda razolietsya».

Opochiniyn: «Fyodor Mihaylovich sóilegende qatty kýigelektenetin, qoldaryn erkinen tys sermep, ne ýsteldegi qaghazdardy audarystyrumen boldy. Tek sonynda qansha ashy sózderdi keltirse de ol aqyryn, jayymen sóilese de, biraq onyng ezuinen mysqyl kýlki taby ketpedi” - dep eske alady osy bir súqbat jayynda (Sokolov B. Rasshifrovannyy Dostoevskiy. Moskva “Eksmo”, “Yauza” 2007. str. 239-241).

Turgeneevting songhy romany “Dym”(“Týtin”) 1867 jyly “Ruskiy vestniyk” jurnalynyng N3 sanynda jariyalanghan. Jeke basylymy 1868 jyly jaryq kórdi. Roman alty aidyng ishinde jazylyp shyqty.

Romannyng negizgi oi-qazyghy, oi-ózegi tipti erterekte Turgeneevting - filosofiyalyq, әleumettik-sayasy diskussiyalarynan keyin tuyndap pisip jetilgen siyaqty. Badendegi Dostoevskiymen bolghan diskussiya da úmyt qalmaghan.

Turgeneev búl shygharmasynda  Gubarevting (N.Ogarevke emeurin) basshylyghyndaghy “erkin oilylar” qauymyn surettey otyryp, olargha degen ashy mysqylyna erik beredi. Romandaghy Voroshilov - aqyn K.K.Sluchevskiyding prototiypi bolsa, Gubaryov Ogaryovtyng prototiypi eken. Romannyng kompozisiyasynda dәstýrli kompozisiyadan ózgeshelikter bar. Kórkemdik sheshim, kuliminasiyalpr bayqalmaydy. Romandaghy әiel obrazy Irina Osinina da, Turgenev somdaghan әielder obrazynan ózgeshe, haraktery tosyn, janashyl. Basty keyipkerler kórinbeydi. Alayda, bayqampaz oqyrman roman jelisindegi oqighalar Litvinov pen Popugin siyaqty keyipkerlerding tóniregine jinaqtalghanyn bayqaydy. Romanda memleketshil - patriot Grigoriy Litvinov pen Sozont Potuginning arasynda Resey taghdyry jóninde dau óristeydi. Romandaghy barlyq diskussiya da osy daudan órbiydi. Romannyng “Týtin”(Dym), atalauynda ýlken mәn Turgenevting «Dym» roamanyn oqyghan kózi qaraqty,  súnghyla, angharympaz, oily oqyrman 1867 jyldary aitylghan Reseyde kóptegen mәselelerding tipti osy kýnge deyin sheshimin tappaghan zәru mәsele ekenin angharady. Búl jerde Litvinov siyaqty keyipkerding sezimining eki әielding ( Irina, Tatiyana) arasynda qaq jaryluyn, kóptegen mәselelerding Reseyding taghdyrynda kýni býginge deyin diylemma (eki úday) bolyp túruy shygharma atauynyng (Dym) nege osylay atalghandyghynan habardar etse kerek.

Al Potugin siyaqty keyipkerding boyynda avtordyng qoghamnyng demokratiyalyq bóligining batysshyl pozisiyasyn bildiretin avtorlyq pozisiya jasyrylghan. Osydan romandaghy

Litvinov-Dostoevskiy, Potugiyn-Turgenov jelisi aiqyndalady. Potugin shygharmada Belinskiyding batysshyl iydeyalaryn keltiredi. Al Turgenev ózin Belinskiyding shәkirti sanaghan Potugin de Turgenev siyaqty bilimdi, oqyghan adamdar halyqqa Batys órkeniyetin taratu qajet dep sanaydy. Orys halqynyng tarihtaghy ózindik orny men ózindik ereksheligi degen mәseleni  Potugin de Turgenevte asyra aitylghan dep sanaydy.

Turgenevting «Dym» romanyna qatty shamyrqanghan Dostoevskiy jeke kezdesuinde avtordyng Reseyding tóltuma ózindik erekshelik iydeyasyna qatysty pikirin bildirmek bolady. Alayda Turgenevting jeke oi-pikiri eshqanday da tóltuma orystyq bastaulardyng jay sóz ekenin, barlyq jol soqpaqtar europa órkeniyetine búrylady degenge sayatyn. Múnday oi-pikirdi qabyldamaghan Dostoevskiy Ivan Sergeevichke teleskop satyp alyp, ózi túrghan shetelden otanynyng alys qiyrlaryna kóz jýgirtip onda ne bolyp jatqanyn baqylanyz degen kenes beredi. Osylaysha eki jazushynyng arasynda salqyndyq, óshpendilik qarym-qatynas ornaydy.

Turgenevke degen úzaq jylghy óshpendilik Dostoevskiydi «Dymnyn» avtorynan óte qatal әdeby kek alugha iytermelep, qanattandyryp otyrdy. Onyng «Besy» («Jyndar») romanyndaghy jazushy Karmazinov jazushy IY.S.Turgenevting týpnegizi (prototiypi) bolyp tabylady. Dostoevskiy turaly ghúmyrnamalyq ocherkinde E.Soloviev Dostoevskiy «Jyndar» («Besy») romanynda jazushy Karmazinov arqyly Turgenevti asa qatty әjuagha alghanyn jazady. «Jyndarda» ol úly jazushy Karmazinov beynesi arqyly «badendyq burjuanyn» kelbetin beruge tyrysqan. Badendegi Turgenevting orys patrioty jәne kәmil hristianyn retindegi Dostoevskiydi aiyptap, namysyna tiygen jaydy úmytpay, ol «Jyndarda» («Besy») ózin qorlaghan jәbirleushiden óte óshpendilipen kek alady. Dostoevskiyding Turgenevke  (Karmazinov) karikaturasy ózining kórkemdik biyigi túrghysynan «Stepanchikovo selosy jәne onyng túrghyndary» («Selo Stepanchikove y ego obitatelyah») atty shygharmasyndaghy Gogolige degen karikaturasynan birde tómen emes dep aitady zertteushiler.

Turgenevting keyipkerin Litvinov dep ataghany  Dostoevskiyding arghy babasy boyar Danila Ivanovich Irtiyshevtar Rech Pospalitayadan shyqqan. Ol kezde osy ónirdegi belorustardy litvinder dep ataghan. Turgenev osyny menzese kerek.

Endi qazaq әdebiyetindegi osy mәselelerding jәy kýiine oralsaq. IYdeyalyq baghdarlary qarama-qarsy Sәken men Maghjan arasynda da osynday qarym-qatynas ornady. Ekeui XX ghasyr basynda bir uaqytta, bir qalada, bir oqu ornynda qatar oqidy. Búl jayynda әdebiyettanushy – ghalym, professor Túrsynbek Kәkishev: «Qazaqtyng «Eki qoshqardyng basy bir qazangha syimaydy» degenining keri keldi. Alla –taghalam Ombynyng kóp oqu oryndarynyng ishinde Sәken men Maghjandy bir seminariyada toqaylastyruy –tanqalarlyq kezdeysoqtyq. Bir-birin kýnde kórip jýrgen adamdardyng týsinik-qatynasy onsha jayly bola bermeydi. Onyng ýstine shygharmashylyq qabileti barlardyng birin-biri mensine, moyynday qoyy da qiyn sauda. Sonsyn, minez-qúlyqtyng da atqarar «qyzmeti» az emes»-dep jazdy.

Sәken men Maghjan arasyndaghy iydeyalyq túrghydaghy kelispeushilik Ombyda oqyp jýrgen jyldardaghy jastar arasyndaghy «Birlik» qoghamyndaghy pikir talas keshterindegi qayshylyqtardan bastau alsa kerek. Sәken 1916 jyldyng qantarynda «Bir...yash» degen óleng jazady. Ólenning atauyndaghy «yash» sózdik kezinde Maghjan aqynnyng Ufada, tatar, bashqúrt arasynda oqyghanyn menzep otyrghanyn týsinemiz. Sәken:

Qazaqqa tatargha

«Tang bolyp» atargha,

«Tr-tr» úshtym, tyrystym

Kiruge qatargha.

Jaqyndy jaqtadym,

Aqandy maqtadym,

Jýsipten jasyryp,

Sóz aldym asyryp,

Abaydan abaylap,

Toqaydan toqaylap,

Sóz aldym bildirtpey,

Kóp oilap, «shen» oilap.

Onymdy aqtadym.

Jay qarap jatpadym,

Sózimdi satpadym.

Kitapsha bastyrdym,

Jan-jaqqa shashtyrdym.-deydi.

Búl jerde Sәken Maghjan bolyp, sóilep otyr. Búghan Maghjan da qarap qalmay, kekesin sipatty «Zamanymyzdyng aqyny» degen óleninde Sәkenge qarata, Sәken bop sóilep, bylay deydi:

Terezege qaraymyn,

Qaryndashty jalaymyn.

Keltiremin dep ólsheuge

Sózderdi ishten sanaymyn.

Basqagha moyyn búrmaymyn,

Bitirmey jazyp túrmaymyn.

Ne kerek júrt sezbeydi

Aqyryn Fetten úrlaymyn.

Sәkenning búlardan basqa «Últshyl aqyngha» degen óleni de bar. Qysqasy eki aqynnyng óleninde de ashy mysqyl, kekesin basym. Shygharmalarynda qarsy sayasy taptyng ókilderi qatty shenelip, synalatyn jazushylardyng biri – Sәbit Múqanov.

Sәbit Múqanovtyng shygharmashylyghy jayynda belgili әdebiyettanushy ghalym, filologiya ghylymdarynyng doktory, professor, sәbittanushy Qúlbek Ergobekov bylay dep jazdy: «...Kózi tirisinde danq túghyryna kóterilu, halyq aitqan marapat sózderdi esitu – sóz joq, jazushy baqyty. Mine, osynday soqpa-soqpasy kóp, tar jol tayghaq keshulerden ótken Sәbit Múqanúly taghdyry kýrdeli jazushy bolyp túlghalanady. Aalayda, qaytalap aitamyz, búl taqtayday tegis jol emes. Sәbit Múqanúly ýlken jazushy bola jýrip ýlken qatelikterge de úryndy.

Alayda ol jyldary adasqan bir Sәbit Múqanúly emes, birsypyra qazaq jazushylary bar edi. Ol jyldary adasqan bir qazaq jazushylary emes býkil Kenes jazushylary. Adastyrghan uaqyt. Adastyrghan – ýkimet pen partiya basshylary.  ...Búl - Sәbit Múqanúlynyng kózqarasyna, ómir jolyna qatysty mәsele. Ómir jolyna ghana qatysty ma? Shygharma – dýniyetanym jemisi. Sondyqtan búl qate kózqaras onyng shygharmashylyghyna da biraz salqynyn tiygizdi. Jii jazylar publisistikalyq maqalalarynda Alashorda ókilderi turaly ashy aitylghan sózder bar. «Adasqandar», «Temirtas», «Júmbaq jalau» romandarynda da qazaqtyng oqyghan birsypyra azamatyna (Alashorda ókilderi) yzghar tógiledi. «Temirtas» romanynda Smaghúl Saduaqasovtay ayaulymyz jamandalady. (Qúlbek Ergóbek. Kelbet.(Sәbit Múqanov taghdyry) Foliant baspasy. Núr-Súltan, 2020. 6-10 b.b).

Jazushynyng «Botagóz» romanyndaghy Alash oqyghandary – Bazarhan Medelhanov (Á.Bókeyhanov), Madiyar (M.Dulatov), Sarybas is-әreketterin erte kezeng oqyrmandary teris baghalady. «Adasqandar», «Móldir mahabbat» romandaryndaghy Jaqypbek Dәuitovtyng týpnegizi  - Myrjaqyp Dulatov, Jýnibek Mauytbaevtyng týpnegizi  - Jýsipbek Aymauytov, Ázimbay Qydyrbaevtyng týpnegizi – Seydәzim Kәdirbaev. Ómirde búl oqyghandar Súltanbek (Býrkit), Bәtimagha (Bәtes) qamqor jandar. Myrjaqyp Súltanbekke de Mústafagha da tughan naghashy bolyp keledi. Alayda ómirdegi osy abzal jandar romanda eki jastyng mahabbatyna qarsy, eskilikting soyylyn soghushylar bolyp shyqqan. Tipti Súltanbekting (Býrkit) ómirdegi meyirban әkesi – Ábeuding ózi jyryndy, qatygez jangha ainalghan. «Uaqyt jelining qalay qúbylyp sogharyn kýni búryn bilip otyratyn barynsha әkki, meylinshe jyryndy Ábeuding túptúlghasy da – Ábeu. Biraq ómirdegi Ábeu ónerdegi Ábeuge ýsh qaynasa sorpasy qosylmaydy. Ómirdegi Ábeu jananyng jaghdayyn; oqudyng qadirin biletin kózi ashyq, kókiregi oyau jan. Súltanbekti (Býrkit) jastayynan oqugha beruining ózi sol ilgerishil kózqaras kórinisi. Romanda únamsyz keyipkerge ainalyp sory qaynaghan әkening jalghyz jazyghy – balasy Súltanbekting Bәtimany jar etip aluyna qarsylyghy» - dep jazady professor Qúlbek Ergóbek.

Eki roman da kórkemdik-estetikalyq túrghyda  óte biyik órede jazylghan tuyndylar. «Botagóz» - S. Múqanov qana emes, HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyetining zor tabysyna kepil» (R.Núrghaliyev). «Móldir mahabbat – qazaq әdebiyetindegi dәuir psihologiyasyn, adamdar – jan-dýniyesin nedәuir sәtti ashqan әleumettik-psihologiyalyq roman» (Q.Ergóbek).

Kórkem tuyndy dýniyege keldi. Endi ondaghy jaghymsyz sipat iyelengen keyipkerlerdi, túlghalardy qayta somdau bizding de avtordyng da yrqyndaghy nәrse emes! Búl kórkem obrazdardyng jaghymsyz sipat iyelenui sol kezdegi dәuir psihologiyasynan, dәuirding sayasy talap-tilekterinen, avtor ústanghan tendensiyadan tuyndaghan kórkemdik ýkim bolatyn. Óner zandylyghynyng bir qyry osynday!

Qazaqtyng kórnekti aqyny, jazushy Sәken Seyfullinning «Tar jol, tayghaq keshu» romany memuarlyq janrda jazylghandyqtan onda týpnegizder joq. Barlyghy da ómirdegi keyipkerler. Janr tabighaty osylay. Al endi jazushynyng eki shygharmasy – «Bandyny qughan Hamiyt» pen ayaqtalmay qalghan romany «Bizding túrmysta» týpnegiz «prototiyp» bar. Ol «Bandyny qughan Hamittaghy» Hamit pen «Bizding túrmystaghy» Ayan men Qayypnazar. Hamitta 20 jyldary (HHgh.) Kókshetauda politotdel de (sayasy basqarma) qyzmet etken Sәbit Múqanovtyng túlghasy somdalghan.

Biraqta Hamitting som túlghasy men keskin kelbetin óz bolmysynan kóshirip somdaghan, «Bizding túrmystaghy» sayrandy sýier, seri bolmysty Ayan men bolmysy joghary, parasat iyesi Qayypnazar Sәkenning óz beynesi. Osy jerde jazushy óz beynesin ekige jarghan. Túlghanyng ekige jaryluy – modernizm jemisi.

Memleket jәne qogham qayratkeri, jazushy, publisist, ekonomist, Alash ardaqtysy Smaghúl Sәduaqasúlynyng óz kezeninde halyqqa belgili, eki ýlken qalamgerdi týpnegiz (prototiyp) etip alghan eki shygharmasy bar. Olar – «Kýmis qonyrau» men «Kýlәsh» әngimeleri. «Kýmis qonyrau» «Qyzyl Qazaqstan» jurnalynyng 1927 jylghy 10-11, 12 jәne 1928 jylghy 1-2 sandarynda basylghan. 1993 jylgha deyin baspa jýzin kórmegen. «Kýlpәsh» «Jana mektep» jurnalynyng 1926 jylghy 6 jәne «Áyel tendigi» jurnalynyng 1927 jylghy 4,5 sandarynda jaryq kórgen. Sodan keyin baspa betin kórmegen.

«Kýmis qonyraudyn» basty keyipkerleri – oqyghan jigit Seyilbek pen qazaqtyng súlu qyzy – Sәlima. Ángimedegi sujet jelisine, oqigha basyna kóz jýgirtip otyrsaq, kóp nәrsening beti ashylghanday. Oqyghan jigit Seyilbekting boyynan, ómirdegi Sәken Seyfullin bolmysyn tanysaq, Sәlimadan – Sәken sýigen súlu,  halyq arasynda «Kókesh súlu» atanyp ketken ómirdegi Gýlnar Musina degen qazaq aruyn tanydyq. S.Sәduaqasúly ómirdegi bir bolyp ótken oqighanyng izimen osy әngimeni jazghan siyaqty. Ángimedegi Qoshqarbay, ómirdegi Sәkenning jan-dostary Álkey men Qaskey Ótekinder túlghasynan alynghan siyaqty. Osy bir sәtsiz mahabbat dramasy arqyly kórkem shygharma mәtinining ón boyynda jazushy iydeyalyq túrghydyghy qarsylasy Sәkendi, onyng kórkem obrazy arqyly shenegisi, aiyptaghysy kelgen siyaqty. Búghan da biz eshtene aita almaymyz. Avtorlyq túrghy (pozisiya), onyng iydeyalyq baghdaryna baghynghan kórkem tuyndy ónerdegi óz zandylyghyna baghynyp, ýkim, kórkemdik sheshimin shygharghan.

Jazushynyng ekinshi әngimesining keyipkeri – Júmajan. Búl әngimedegi Kýlpәshting sýigen jigiti oqyghan azamat, Júmajan. Ángimeni bajaylap oqyp otyrghanda, búl keyipkerding týpnegizinde Maghjan aqynnyng bolmysy súlbalanyp kórinetin siyaqty. Osy oiymyzdy shygharmanyng sonyndaghy bir epizod aighaqtaytyn siyaqty. «Kýlpash taghy da esikting ilmeshekterin saldy da sandyghynan bir oramaldyq aq bәtesti alyp, qaytadan kesteley bastady.

Kestelep otyr... kestelep otyr, Týn ortasy boldy. Kýlpәsh әli otyr. Kestelep otyr. Týn ortasynan audy. Auyldyng bәri úiyqtady. Jym-jyrt Kýlpәsh әli otyr.

Kýlpәshting esi-derti tang atqansha osy oramaldy kestelep bitiru. Búdan basqa kónilinde eshbir oy joq. Anda-sanda aqyryn dauyspen әn salyp qoyady.

Kýlpәsh otyra berdi. Oramal kestelene berdi. Aqyryn ghana anda-sanda әn salyp qoyady:  ..............

«Oramaldy jaryma

Bitirem qashan kestelep.» (Smaghúl Sәduaqasúly. Tandamaly 1993.178-179b.b).

Zer salyp otyrsaq Kýlpәshting búl aqyryn әndetip otyrghan óleni – Maghjannyng «Oramal» degen óleni  eken. Keyipker men Maghjan qatynasyna avtor osylay emeuirin tanytyp otyrghanday.

Endigi bizding taghy bir toqtalghaly otyrghan jazushymyz, kenestik kezendegi qazaq әdebiyetining negizin salushy klassik jazushylarymyzdyng biri – Beyimbet Mayliyn. Beyimbetting oqyrmandargha mәlim shygharmalarynyng biri – «Azamat Azamatych» romany. Romannyng basty keyipkeri – Azamat Azamatychtyng týpnegizi (prototiypi) zertteushilerding payymdauynsha Sәken Seyfullin ekeni aqiqat. Al romandaghy júbayy Mәriyamnan – Sәkenning erterektegi alghashqy jary bolghan –  Rahimanyng beynesi súlbalanyp kórinis beredi. Keyipkerding Azamat ataluy – Sәkenning «Jas qazaq marselezasyndaghy»  azamat degen sózge ekpin, aksent beruimen baylanysyp, búl atau Sәkenning bolmys-bitimin aighaqtaytyn siyaqty bolyp kórinedi. Romandaghy Azamat Azamatychtyng qyzmet etetin qalasy – Qarasay, ol Sәkenning revolusiyalyq qyzmeti ótken qala – orystar Akmolinsk, al qazaqtar Aqmola ataghan qala. Al sonda Qarasay men Aqmolanyng qanday baylanysy bar? Endi osy ataugha bajaylap, ýnilsek. Aqmolanyng bekinis retindegi alghashqy atauy Qaraótkel bekinisi emes pe edi? Olay bolsa Qaraótkel men Qarasay tuystas úghymdar retinde kórinis berip, jazushy romanynda Qaraótkel Qarasay atauyna kóshken, auysqan. Ómirde Sәkenning qayyn atasy, Rahimanyng әkesi bay kópes, UәliHalfin bolsa, romanda Azamattyng qayyn atasy – Jýndibay qajy. Al endi osy jaghymsyz  sipat iyelengen Jýndibay qajynyng bәibishesi, Mәriyamynng sheshesi Aqbilek dep atalady. Alashshyl baghyttaghy jazushy Jýsipbek Aymauytovtyng romanynyng atauy da Aqbilek. Búl jerde jazushy ózining iydeyalyq qarsylasy retindegi qalamgerding shygharmasynyng atauyn bir shymshyp qalyp otyrghan siyaqty.

Romanda taghy bir jaghymsyz sipat iyelengen keyipker bar. Biraq onyng esimi atalmaydy. Ol Mәriyamnyng búrynghy sýigen jigiti. Ol Mәriyamgha arnap «Qazaq qyzy» degen roman jazghan tapal boyly, qara súr jigit, Mәriyamdy qiylyp sýietin jazushy. «Jas» Mәriyam, «erkekten qorqatyn» Mәriyam, oiynyn ýdetemin dep jýrip ózi qaqpangha ilikkenin bilmey qaldy: egildi, eljiredi, «ot bop» jandy!

«Qoy qara shash,

Aq jýzdi bermen ash,

Ayym kýnim tudy

Al bilegim aiqas!»

- dep sýietindi shyghardy әlgi «jazushy»! –deydi roman avtory.

Romandaghy osy Mәriyamdy sýietin, jaghymsyz sipat iyelegen, «Qazaq qyzy» degen roman jazghan jazushynyng týpnegizi (prototiypi) kim dep oilap kórdik pe ? «Qazaq qyzy»  degen romannyng atauy biraz oilargha jeteleytindey. Ádebiyetimizding ótken tarihyna bajaylay baghamdasaq, «Qazaq qyzy» degen roman jazbasa da osy romangha tikeley qatysy bar bir túlgha suyrylyp algha shygha beredi. Ol – qazaqtyng talantty da úly aqyny Maghjan Júmabaev. Maghjan әriyne «Qazaq qyzy» degen roman jazghan joq. «Qazaq qyzy» romany jazghan Maghjan Ufadaghy «Ghaliya» medresesinde oqyghanda, onyng sýiikti ústazy bolghan, tatardyng әigili jazushysy Ghalymjan Ibragimov. roman 1911 jyly jaryq kóogen. Oghan Ghalymjan Ibragimov Maghjannyng 1910 jyldary jazylghan «Aygha» degen ólenining myna bir:

«Keng dala kóresing ghoy anau jatqan,

Jibektey jasyl shópter betin japqan,

Asqar tau, baldan tәtti sulary bar,

Áne sol anam edi meni tapqan», - degen shumaghyn epigraf etip alghan:

Jazushy qarsy baghyttaghy qalamgerding obrazyn berude ashy yumor men ironiyany ayap qalghany kórinis beredi.

Ózderine qarsy baghyttaghy qalamger beynesi Iliyas Esenberlinning «Qaterli ótkel» romanynda da suretteledi. Romandaghy qazaqtyng eski oqyghan, ziyaly qauymynyng ókili, solardyng jetekshisi, kósemi retindegi aqyn Aqan beynesi – kóz aldymyzgha qazaq aghartushysy, aqyn Ahmet Baytúrsynov túlghasyn әkeledi. Romandaghy Aqannyng shәkirti Býrkitting túlghasyndaghy – qazaqtyng qos qalamgeri Múhtar Áuezovting de, Maghjan Júmabaevtyng da túlghalary qatar somdalghanyn bayqaymyz. Aqan beynesinde sonymen qatar Alash kósemi Álihan Bókeyhanovtyng túlghasy túrghanyn da úmytpauymyz qajet. Al kedey, jarly – Jaqybaylardyng sózin sóileytin, halyqtan shyqqan Hasen beynesi – óz-ózinen Sәbit Múqanov beynesin kóz aldymyzgha әkeledi. Osy romanda adasqan Býrkitti týzu jolgha salady. Múnda sol kezding iydeyalyq tanym-týsinigi jatyr. Qoryta ketkende, kezinde әr týrli iydeyalyq baghdar, baghyt, tanym ústanghan qalamgerlerding kórkem tuyndalaryndaghy kodtalghan, shirflengen kórkemdik týiinderde alyp, tanu aldaghy uaqyttaghy mindetterimiz bolmaq!

Sәbit Jәmbek

Abai.kz