ادەبي شىعارماداعى بەدەرلەنگەن كوركەم شىندىق ءومىر شىندىعىنان تەرەڭ ارنالارىنان تامىر تارتادى، نارلەنەدى.اۆتور ءومىر شىندىعىنىڭ تەرەڭ قويناۋلارىن ءوزىنىڭ كوركەمدىك يدەيالارى الاتىن، جەتكىزەتىن ومىرلىك فاكتىلەردى سارالايدى، سۇرىپتايدى، جيناقتايدى.كەرەك ەمەس فاكتىلەردى ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ، ماڭىزدى دەگەندەرىن ىرىكتەيدى.مىنە وسى ماڭىزدى دەگەندەرىنەن شىعارماداعى كوركەمدىك شىندىق تۇزىلەدى.وسى ومىرلىك شىندىقتى ىرىكتەۋدەگى كوركەمدىك پروتسەستە ءومىر شىندىعىنا دەگەن اۆتورلىق - قاتىناستا وبەكتيۆتى فاكتورلار دا سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردا ارالاس جۇرەدى.ال اۆتور ىرىكتەگەن ءومىر شىندىعىنىڭ قۇبىلىستارى مەن جەكە تۇلعالارعا قاتىستى سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردىڭ اياسىندا اۆتور ۇستانعان يدەيالىق پلاتفورما، باعىت - باعدار، تەندەنتسيا، دۇنيەتانىم جاتسا شە ؟! مىنە ماسەلە وسىندا بولىپ تۇر! كوركەم شىعارما ارقىلى قابىلدانعان وقىرمان ساناسىنداعى جەكەلەگەن وقيعالار مەن تۇلعالارعا قاتىستى وي - پىكىرلەر، كوزقاراس - تۇجىرىمدار، نە بولماسا پاتتەرن (ۇلگى، شابلون، جۇيە) بالتالاسا بۇزىلمايتىن كۇيدە وشپەيدى، جوعالمايدى. 

مىنە وسى اۆتور تاراپىنان وقىرمان ساناسىنا بايلانىپ وتىرعان كوزقاراس - تۇجىرىمدار شىن مانىندە وبەكتيۆتى مە، الدە سۋبەكتيۆتى مە ونى وقىرمان تاراپى اجىراتىپ جاتپايدى. اۆتور تاراپىنان بولاتىن وسىنداي وقيعالار مەن قۇبىلىستارعا دەگەن، جەكە تۇلعالارعا دەگەن جاڭساق، تەرىس - بايلام - پىكىرلەر كوزقاراستار  ونىڭ دۇنيەتانىمىنان، ۇستانعان يدەيالىق بايلام - تۇعىرىنان ستيگماتيكالىق (كوپشىلىكتىڭ، ورتانىڭ كوزقاراسى - ۇكىمى) جاعداياتتاردان تۋىنداپ، تۇزىلەدى. مىسالعا پۋشكيننىڭ ايگىلى “موتسارت پەن سالەري”، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ اتاقتى “قۇلاگەر” شىعارمالارىن الايىق. بىزدەر وقىرماندار تاراپى ءۇشىن پۋشكيندەگى سالەري موتسارت سياقتى ادامزاتتىڭ ۇلى كومپوزيتورىنە، دانىشپان تۇلعاسىنا ۋ بەرىپ ولتىرگەن زۇلىم. ونىڭ وبرازىنان ونەردەگى قىزعانشاق جاندى، وپاسىز، مىسكىن جاندى كورەمىز.باسقا تۇكتە ەمەس ! سالەري دەسە وسى سيپاتتار كوز الدىمىزعا كەلەدى.

ال جانسۇگىروۆتەگى باتىراش پەن قوتىراش  شە ؟ ولاردىڭ وبرازى بىزگە نەنى ۇقتىرادى!؟ سەكسەن جىلدان اسا قازاق وقىرماندارىنىڭ ساناسىنا ادەبي وبرازى اسقان جاۋىزدىق پەن قورقاۋلىقتىڭ، ايارلىقتىڭ، قاتىگەزدىكتىڭ بەينەسى رەتىندە ابدەن ءسىڭدى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ولاردى جاۋىزدىقتىڭ زۇلىمدىقتىڭ  بەينەسى رەتىندە سۋرەتتەمەگەنى كەمدە - كەم شىعار !؟ نەكەن-ساياق دەسە بولادى.

ال ەندى وسى تۇلعالارعا قاتىستى سوڭعى زەرتتەۋلەر نەنى كورسەتىپ وتىر ! سوعان ۇڭىلەيىك. پۋشكيننىڭ ايگىلى شىعارماسىنداعى موتسارت پەن سالەري عۇمىرىن زەرتتەۋشىلەر باسقا قورىتىندىعا كەلىپ وتىر. موتسارت ۋلانباعان.سالەري  ۋ بەرمەگەن. موتسارت ءمايىتىن ەكسكۋماتسيالاعاندا ولەر شاعىندا ونىڭ اعزاسىنان ۋ تابىلماعان! ەندى قايتپەك كەركەك؟! سالەري بايعۇسقا قانداي ۇكىم شىعارامىز؟! ەشتەڭەنى دە وزگەرتە المايمىز! ەندى ءبىز سالەريدىڭ  موتسارتقا ۋ بەرمەگەنىن بىلەمىز. ول پەندەشىلىك تۇرعىدا اقتالدى. بىراق ادەبيەت الەمىندە، كوركەمدىك شىندىقتى پۋشكين وعان كوركەمدىك ۇكىم شىعارىپ قويعان! ۇلى اقىننىڭ ايگىلى شىعارماسىنىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعى وتە جوعارى! ادەبي تۇلعالارعا، پەرسوناجدارعا كەلگەندە  كوركەمدىك  شارتتىلىقتاردىڭ وسىنداي مىزعىماس، قاتال ءوز زاڭدىلىقتارى بار !

ەندى باتىراش پەن قوتىراش تۇلعالارىنا ورالايىق. ادەبي پەرسوناجدار رەتىندەگى ولاردىڭ بەينەسى بىزگە تۇسىنىكتى.ولاي بولسا ومىردەگى باتىراش پەن قوتىراشقا كەلەيىك. باتىراش پەن قوتىراش ءومىرىن زەرتتەي كەلگەندە ەكەۋىنىڭ ءتىپتى بۇل وقيعاعا قاتىسى بولماي شىقتى. سوناۋ حح عاسىردىڭ 20 جىلدارى جازىلعان  ماعجاننىڭ “اقان سەرى” اتتى زەرتتەۋ وچەركىندە دە بۇلاردىڭ بۇل وقيعاعا قاتىسى مۇلدەم ايتىلمايدى. كىنالىلەر دە باسقالار. ماعجان قۇلاگەردى مەرت قىلعان باراقباي دەيدى. ونەر زەرتتەۋشىلەرى دە وسىنى راستايدى! ەندى قايتپەك كەرەك!؟ باتىراش پەن قوتىراش كىناسىز بولىپ شىقتى. الايدا قازاقتىڭ ءدۇلدۇل اقىنى ءىلياستىڭ ايگىلى “قۇلاگەر” پوەماسىندا باتىراش پەن قوتىراشقا كوركەمدىك ۇكىم شىعارىلىپ قويعان! وقىرماندار ساناسىنداعى ستەريوتيپتى دە بۇزۋ قيىن. شىعارماداعى وقيعالار  مەن قۇبىلىستار دا جەكە تۇلعالار دا كوركەمدىك الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ادەبي شىعارمانىڭ كوركەمدىك لوگيكاسى نەعۇرلىم قۋاتتى كۇشتى بولسا، جاعىمسىز بەينەلەردىڭ وقىرماندارعا دەگەن اسەرى دە، ىقپالى دا سوعۇرلىم كۇشتى دە اسەرلى بولماق. مىنە، ونەر زاڭدىلىعى !

ادەبي وبرازدارعا تۇپنەگىز (پرووبراز، پروتوتيپ) بولعان تۇلعالار ومىردە وبەكتيۆتى تۇرعىدا ءوز بولمىسىنا لايىق، ساي بولسا، ول ادەبي شىعارمادا سول بولمىسىنا كەراعار، نە مۇلدەم كەرەاعار سومدالۋى مۇمكىن. ول قالامگەر ۇستانعان يدەيالىق، ساياسي تەندەنتسياعا، پلاتفورماعا، باعىت - باعدارعا، دۇنيەتانىمعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. كوركەم شىعارمادا اۆتورلىق تۇرعى (پوزيتسيا) قالاي بولسا، كەيىپكەرلەر تاعدىرى دا سولاي شەشىلىپ جاتادى. مىسالعا م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” رومانىنداعى قۇنانباي، مايباسار، جيرەنشە، بوجەي، سۇيىندىك، بايسال، الشىنباي، ءدۇتباي، تاكەجان، شۇبار بەينەلەرى اۆتورلىق تۇرعى (پوزيتسيا) ارقىلى سومدالىپ شىققان. تەك شۇباردىڭ دارمەن سياقتى كوركەمدىك ەكۆيۆالەنتى جاعىمدى سيپات يەلەنەدى روماندا. سول سياقتى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “بوتاكوز” رومانىنداعى ماديار (مىرجاقىپ دۋلاتوۆ), بازارحان مەدەلحانوۆ ء(اليحان بوكەيحانوۆ), عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “اقان سەرى - اقتوقتىسىنداعى” ناۋان حازىرەت، جالمۇقان تورە، ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ “اقان سەرى” رومانىنداعى تۇرلىبەك كومەنوۆ، ناۋان حازىرەتتەردە  ءبىز ايتىپ وتىرعان يدەيالىق باعدار، اۆتورلىق تۇرعى ارقىلى سومدالعانى جاسىرىن ەمەس. بىراق كەيىپكەرلەر كوركەم زاڭدىلىقتىڭ اياسىندا تىرىلىك ەتىپ، وزدەرىنىڭ جاعىمسىز سيپاتىمەن وقىرماندار ساناسىنا ەستەتيكالىق اسەر - ىقپالىمەن كورىنسە، الايدا كەيىپكەرلەرگە تۇپنەگىز (پروتوتيپ) بولعان تۇلعالار بىلايعى ومىردە كوركەمدىك الەم زاڭدىلىقتارىنان تىس، اۆتوردىڭ تەندەنتسياسىنان تاۋەلسىز وزدەرىنىڭ ادامدىق، كىسىلىك كەلبەت، بولمىستارىن يەلەنىپ، ءومىر سۇرەرى حاق. سوندىقتاندا ءوز ءداۋىرىنىڭ تانىم - تۇسىنىگىنىڭ نەگىزىندە كوركەمدىك ۇكىمىن شىعارىپ قويعان اۆتورلارعا، ءبىز كەيىپكەرلەر تاعدىرىن قايتا قاراۋ تالابىن مۇلدە قويا المايمىز! ال پۋشكيندەگى سالەري مە، جانسۇگىروۆتەگى باتىراش پەن قوتىراشتار بولا ما، ولار شىعارماداعى كوركەمدىك الەمنىڭ اياسىندا ادەبي وبراز رەتىندەگى كوركەمدىك قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەرى حاق! وسىدان دا ءوز عۇمىرىندا ۋكراين حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن گەتمان مازەپا پۋشكيننىڭ وسى اتتاس ايگىلى شىعارماسىندا جاعىمسىز سيپات يەلەنگەن.

قالاي ايتساقتا كوركەم شىعارمانىڭ وسى زاڭدىلىق سىر - سيپاتى قالامگەردىڭ ۇستانعان ادەبي اعىمىنا، يدەيالىق باعدارىنا، اۆتورلىق تۇرعىسىنا (پوزيتسيا) تىكەلەي بايلانىستى بولىپ جاتادى. فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى بالزاك پەن گيۋگونى الايىق. بالزاك - رەاليست جازۋشى دا، گيۋگو - رومانتيك. ادەبي ماسەلەلەردە ەكەۋىنىڭ تارىسى پىسپەيدى، باسى ءبىر قازانعا سىيمايدى. ەكەۋىنىڭ ادەبي اعىم، باعىتتارى دا، يدەيالىق باعدارى دا ەكى ءتۇرلى. گيۋگو رەسپۋبليكاشىل باعىتتىڭ وكىلى بولسا، بالزاك مونورحيالىق، رەاليستىك (كورولدىك وكىمەت) باعىتتى قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى.

1830 جىلى بالزاك فرانتسيادا كوپ كەزدەسەتىن رومانتيكالىق ۇيىرمەلەردى اششى مىسقىلعا الاتىن “رومانتيكالىق اكافيستەر (ماداقتاۋشىلار) اتتى قىزعىلىقتى وچەركىن جاريالايدى. وسىنداي رومانتيكالىق سالوندارعا اقىن - رومانتيكتەردى ۇناتاتىن وقىرمان قاۋىم جينالىپ، جاڭا شىعارمالار تىڭداۋعا كەلەتىن.بالزاك وسىنداي ۇيىرمەلەردىڭ وتىرىستارىن مىسقىلعا الادى.

بالزاك حVIII ع 20 جىلدارىنداعى رومانتيكالىق ۇيىرمەلەردىڭ سىرتقى ەففەكتىگە قۇرىلعان رومانتيكتاردىڭ “جاڭاشىلدىعىنا” قاتتى ءمان بەرەتىن مىنەزدەرى مەن تالعامىن وتكىر سىنعا الادى. وسى كەزەڭدەردە ول گيۋگونىڭ “ەرناني” دراماسىنا رەتسەنزيا جازادى. 1830 جىلى ساحنالانعان بۇل قويىلىم ەسكى كلاسسيكالىق تەاتردى كۇيرەتۋدە ەلەۋلى ءرول اتقارادى. بىراق بۇل شىعارمانى بالزاك باسقا قىرىنان رەاليست - سۋرەتكەر رەتىندە سىنايدى. وعان دراماداعى كارل V وبرازىنىڭ سومدالۋى كوڭىلىنەن شىقپايدى. بالزاك بىلاي دەپ جازادى! «بۇل كارل V پە ! و، قۇدايىم ! ۆيكتور گيۋگو تاريحتى قايدان وقىعان؟ ول مۇمكىندىگى بولسا مونسينور گەرتسوگ ورلەانسكيدىڭ مۋزەيىنە نە گالەرياسىنا بارسىن ! كارل V ءتىڭ پورترەتىنىڭ الدىندا جارتى - اق ساعات تۇرسىن،! سوندا عانا ول مۇمكىن ءتىپتى دون كارلوستىڭ وزىنە دە بىردە-ءبىر وقيعا نەمەسە ءسوزدى جاپسىرۋعا بولمايتىندىعىن تۇسىنەر ەدى».

ءوزىنىڭ يدەيالىق تۇرعىدا قارسىلاسى بولسا دا گيۋگو بالزاكتىڭ قابىرىنىڭ باسىندا تۇرىپ: “ول قالاسىن، قالاماسىن، كەلىسسىن، كەلىسپەسىن، وسى ءبىر اسقاقتا، تاڭعاجايىپ تۋىندىلاردىڭ اۆتورى توڭكەرىسشىل جازۋشىلاردىڭ كەسەك تە ءىرى بۋىنىنا جاتاتىنى ءسوزسىز” - دەپ اعىنان جارىلادى. بۇل ۇلىنى ۇلىنىڭ ءتۇسىنۋى دەپ بىلەمىز. يدەيالىق باعدارلارى توعىسپاسا دا. بۇل جەردە بالزاك سياقتى ۇلى رەاليست جازۋشىنىڭ ءومىر شىندىعىن شىنايىلىقپەن شىنشىل، بەينەلەۋى ونىڭ يدەيالىق باعدارى مەن دۇنيەتانىسىنا قايشى كەلگەندىگىن ايتۋىمىز قاجەت. گيۋگو سياقتى ۇلى جازۋشىنىڭ مەڭزەپ وتىرعانى وسى بولسا كەرەك.

ءبىر قالامگەردى ەكىنشى ءبىر قالامگەردىڭ ءوز شىعارماسىنا تۇپنەگىز( پروتوتيپ) قىلىپ الىپ اياۋسىز سىناۋى اعىلشىن  ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا دا كەزدەسەدى. الەمگە ايگىلى “ۇلىما حاتتى” جازعان حVlll عاسىردا عۇمىر كەشكەن اعىلشىن جازۋشىسى، پۋبليتسيست تاريحشى چەستەرفيلدت دەگەن بولعان. وسى ءبىر حالىققا قادىرلى تۇلعانى اعىلشىننىڭ ۇلى جازۋشىسى چ.ديككەنس “بارنەبي رەدج” (1841) اتتى رومانىنا كەيىپكەر ەتىپ العان. العان دا جاي الماي دجون چەستەر دەگەن اتپەن كاريكاتۋرالىق وبراز رەتىندە الىپ، قادىرلى تۇلعانى وقىرمان جۇرتشىلىق الدىندا ابدەن ماسقارالاپ، سىنايدى. وىقرماندار قاۋىمى بولسا چەستەرفيلدتەي ادامنىڭ دجون چەستەر سەكىلدى جەكسۇرىن كەيىپكەرگە اينالۋىنا قارسى شىعىپ، تۇپنەگىز(پروتوتيپ) بولعان تۇلعانى قارعاپ، سول كەزدەگى ءباسپاسوز بەتتەرىنە دۇركىن-دۇركىن حات جازعان ەكەن. ادەبيەتشىلەر قاۋىمى ءوز-ارا ايتىسقا تۇسكەن.!

ەندى ورىس ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى دوستوەۆسكي مەن تۋرگەنوۆ سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ باسىنداعى كەپكە ورالايىق. دوستوەۆسكيدىڭ يدەيالىق باعىتى - تۋعان توپىراق پەن ەسكى ۋكلادتاعى ورىستىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۋاعىزدايتىن سلاۆيانوفيلشىلدىك بولسا، تۋرگەنوۆتە باتىستىق  قۇندىلىقتارعا يەك ارتاتىن ليبەراليزيم باعىتى. دوستوەۆسكي مەن تۋرگەنوۆتىڭ ءتىپتى جاي تۇرمىستاعى قارىم-قاتىناسى ونشا بولماسا كەرەك. پاريجدە تۇرمىس تاپشىلىعىن ۇنەمى سەزىنىپ قاراجات جەتىمسىزدىگىن كورىپ جۇرگەن دوستوەۆسكي تۋرگەنەۆتەن ەلۋ تاللەر قارىز اقشا السا كەرەك. بىراق ونى دوستوەۆسكي دەر ۋاقىتىندا قايتارا الماعان سىڭايلى. وسى كيكىلجىڭنىڭ ارتى داۋ-دامايعا، سوتتاۋعا ۇلاسىپ، تۋرگەنەۆ: “دوستوەۆسكي مەنەن ەلۋ تاللەر ەمەس، ءجۇز تاللەر العان” - دەۋگە دەيىن بارادى. بۇل تۇرمىستاعى كەلىسپەۋشىلىك بولسا، ال يدەيالىق تۇرعىدا ەكەۋىنىڭ ۇستانعان باعىتى كەرەعار كەلىپ، ولار كەزدەسكەندە رەسەيدىڭ بولاشاعى جونىندە اڭگىمەلەسكەندە، اڭگىمەلەرىنىڭ ارتى ۇنەمى بىتىسپەس داۋعا اينالاتىن. بادەندەگى كەزدەسۋلەرىنە تۋرگەنەۆ دوستوەۆسكيدىڭ شىنايى ورىس پاتريوتى مەن حريستياندىق سەنىمدەگى سەزىمدەرىن قورلايدى. ارينە مۇنىڭ ءبارىن دوستوەۆسكي ۇمىتا قويمايدى. دوستوەۆسكيدىڭ زامانداسى ە.ن.وپوچينين 1879 جىلعى 19 جەلتوقساندا دوستوەۆسكيمەن  تۋرگەنەۆ جايىندا اڭگىمەلەسكەن ەكەۋ ارا سۇقباتىن بىلايشا ەسكە الادى:

“فەدور ميحايلوۆيچ دوستوەۆسكي. نارۋجنوست نەزناچيتەلنايا; نەمنوگو سۋتۋلوۆات; ۆولوسى ي بورودا رىجەۆاتى، ليتسو حۋدوە، س ۆىداۆشيميسيا سكۋلامي; نا پراۆوي ششەكە بوروداۆكا. گلازا ۋگريۋمىە، ۆرەمەنامي مەلكاەت ۆ نيح پودوزريتەلنوست ي نەدوۆەرچيۆوست، نو بولشەيۋ چاستيۋ ۆيدنو كاكايا-تو دۋما ي بۋدتو پەچال. ۆ رازگوۆورە ۆرەمەنامي ۆزور زاگوراەتسيا، ا ينوگدا ي گروزيت(رازگوۆور و تۋرگەنەۆا). “ ون ۆسيۋ مويۋ جيزن داريل مەنيا سۆوەي پرەزريتەلنوي سنيسحوديتەلنوستيۋ، ا زا سپينوي سپلەتنيچال، زلوسلوۆيل ي كلەۆەتال! …ا تالانتام ەگو بوگ نە وبيدەل: موجەت ي ترونۋت، ي ۋۆلەچ. نو ۆسە-تاكي داجە ي ۆ سامىح مولودىح ي كاك بۋدتو بى يسكرەننيح ەگو ۆەششاح چۋۆستۆۋەتسيا كاك بى پرەدنامەرەننوست، كاكايا-تو حولودنايا سنيسحوديتەلنوست. چۋۆستۆۋەتسيا، چتو ون سوۆسەم نە ليۋبيت توگو، كوگو ستال تروگواتەلنىم وبرازوم وپيسىۆاەت. سلوۆنو يگرا ودنا اكتيورسكايا ;، سموتريتە مول، كاك يا ۋمەيۋ چۋۆستۆوۆات. داجە ي سلەزامي ينوگدا رازولەتسيا».

وپوچينين: «فيودور ميحايلوۆيچ سويلەگەندە قاتتى كۇيگەلەكتەنەتىن، قولدارىن ەركىنەن تىس سەرمەپ، نە ۇستەلدەگى قاعازداردى اۋدارىستىرۋمەن بولدى. تەك سوڭىندا قانشا اششى سوزدەردى كەلتىرسە دە ول اقىرىن، جايىمەن سويلەسە دە، بىراق ونىڭ ەزۋىنەن مىسقىل كۇلكى تابى كەتپەدى” - دەپ ەسكە الادى وسى ءبىر سۇقبات جايىندا (سوكولوۆ ب. راسشيفروۆاننىي دوستوەۆسكي. موسكۆا “ەكسمو”، “ياۋزا” 2007. ستر. 239-241).

تۋرگەنەەۆتىڭ سوڭعى رومانى ء“دىم”(“تۇتىن”) 1867 جىلى “رۋسكي ۆەستنيك” جۋرنالىنىڭ N3 سانىندا جاريالانعان. جەكە باسىلىمى 1868 جىلى جارىق كوردى. رومان التى ايدىڭ ىشىندە جازىلىپ شىقتى.

روماننىڭ نەگىزگى وي-قازىعى، وي-وزەگى ءتىپتى ەرتەرەكتە تۋرگەنەەۆتىڭ - فيلوسوفيالىق، الەۋمەتتىك-ساياسي ديسكۋسسيالارىنان كەيىن تۋىنداپ ءپىسىپ جەتىلگەن سياقتى. بادەندەگى دوستوەۆسكيمەن بولعان ديسكۋسسيا دا ۇمىت قالماعان.

تۋرگەنەەۆ بۇل شىعارماسىندا  گۋبارەۆتىڭ (ن.وگارەۆكە ەمەۋرىن) باسشىلىعىنداعى “ەركىن ويلىلار” قاۋىمىن سۋرەتتەي وتىرىپ، ولارعا دەگەن اششى مىسقىلىنا ەرىك بەرەدى. رومانداعى ۆوروشيلوۆ - اقىن ك.ك.سلۋچەۆسكيدىڭ ءپروتوتيپى بولسا، گۋباريوۆ وگاريوۆتىڭ ءپروتوتيپى ەكەن. روماننىڭ كومپوزيتسياسىندا ءداستۇرلى كومپوزيتسيادان وزگەشەلىكتەر بار. كوركەمدىك شەشىم، كۋلميناتسيالپر بايقالمايدى. رومانداعى ايەل وبرازى يرينا وسينينا دا، تۋرگەنەۆ سومداعان ايەلدەر وبرازىنان وزگەشە، حاراكتەرى توسىن، جاڭاشىل. باستى كەيىپكەرلەر كورىنبەيدى. الايدا، بايقامپاز وقىرمان رومان جەلىسىندەگى وقيعالار ليتۆينوۆ پەن پوپۋگين سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ توڭىرەگىنە جيناقتالعانىن بايقايدى. روماندا مەملەكەتشىل - پاتريوت گريگوري ليتۆينوۆ پەن سوزونت پوتۋگيننىڭ اراسىندا رەسەي تاعدىرى جونىندە داۋ ورىستەيدى. رومانداعى بارلىق ديسكۋسسيا دا وسى داۋدان ءوربيدى. روماننىڭ ء“تۇتىن”(دىم), اتالاۋىندا ۇلكەن ءمان تۋرگەنەۆتىڭ «دىم» روامانىن وقىعان كوزى قاراقتى،  سۇڭعىلا، اڭعارىمپاز، ويلى وقىرمان 1867 جىلدارى ايتىلعان رەسەيدە كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ ءتىپتى وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ءزارۋ ماسەلە ەكەنىن اڭعارادى. بۇل جەردە ليتۆينوۆ سياقتى كەيىپكەردىڭ سەزىمىنىڭ ەكى ايەلدىڭ ( يرينا، تاتيانا) اراسىندا قاق جارىلۋىن، كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ رەسەيدىڭ تاعدىرىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ديلەمما (ەكى ۇداي) بولىپ تۇرۋى شىعارما اتاۋىنىڭ (دىم) نەگە وسىلاي اتالعاندىعىنان حاباردار ەتسە كەرەك.

ال پوتۋگين سياقتى كەيىپكەردىڭ بويىندا اۆتوردىڭ قوعامنىڭ دەموكراتيالىق بولىگىنىڭ باتىسشىل پوزيتسياسىن بىلدىرەتىن اۆتورلىق پوزيتسيا جاسىرىلعان. وسىدان رومانداعى

ليتۆينوۆ-دوستوەۆسكي، پوتۋگين-تۋرگەنوۆ جەلىسى ايقىندالادى. پوتۋگين شىعارمادا بەلينسكيدىڭ باتىسشىل يدەيالارىن كەلتىرەدى. ال تۋرگەنەۆ ءوزىن بەلينسكيدىڭ شاكىرتى ساناعان پوتۋگين دە تۋرگەنەۆ سياقتى ءبىلىمدى، وقىعان ادامدار حالىققا باتىس وركەنيەتىن تاراتۋ قاجەت دەپ سانايدى. ورىس حالقىنىڭ تاريحتاعى وزىندىك ورنى مەن وزىندىك ەرەكشەلىگى دەگەن ماسەلەنى  پوتۋگين دە تۋرگەنەۆتە اسىرا ايتىلعان دەپ سانايدى.

تۋرگەنەۆتىڭ «دىم» رومانىنا قاتتى شامىرقانعان دوستوەۆسكي جەكە كەزدەسۋىندە اۆتوردىڭ رەسەيدىڭ ءتولتۋما وزىندىك ەرەكشەلىك يدەياسىنا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرمەك بولادى. الايدا تۋرگەنەۆتىڭ جەكە وي-پىكىرى ەشقانداي دا ءتولتۋما ورىستىق باستاۋلاردىڭ جاي ءسوز ەكەنىن، بارلىق جول سوقپاقتار ەۋروپا وركەنيەتىنە بۇرىلادى دەگەنگە ساياتىن. مۇنداي وي-پىكىردى قابىلداماعان دوستوەۆسكي يۆان سەرگەەۆيچكە تەلەسكوپ ساتىپ الىپ، ءوزى تۇرعان شەتەلدەن وتانىنىڭ الىس قيىرلارىنا كوز جۇگىرتىپ وندا نە بولىپ جاتقانىن باقىلاڭىز دەگەن كەڭەس بەرەدى. وسىلايشا ەكى جازۋشىنىڭ اراسىندا سالقىندىق، وشپەندىلىك قارىم-قاتىناس ورنايدى.

تۋرگەنەۆكە دەگەن ۇزاق جىلعى وشپەندىلىك دوستوەۆسكيدى «دىمنىڭ» اۆتورىنان وتە قاتال ادەبي كەك الۋعا يتەرمەلەپ، قاناتتاندىرىپ وتىردى. ونىڭ «بەسى» («جىندار») رومانىنداعى جازۋشى كارمازينوۆ جازۋشى ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ تۇپنەگىزى ء(پروتوتيپى) بولىپ تابىلادى. دوستوەۆسكي تۋرالى عۇمىرنامالىق وچەركىندە ە.سولوۆەۆ دوستوەۆسكي «جىندار» («بەسى») رومانىندا جازۋشى كارمازينوۆ ارقىلى تۋرگەنەۆتى اسا قاتتى اجۋاعا العانىن جازادى. «جىنداردا» ول ۇلى جازۋشى كارمازينوۆ بەينەسى ارقىلى «بادەندىق بۋرجۋانىڭ» كەلبەتىن بەرۋگە تىرىسقان. بادەندەگى تۋرگەنەۆتىڭ ورىس پاتريوتى جانە كامىل حريستيانىن رەتىندەگى دوستوەۆسكيدى ايىپتاپ، نامىسىنا تيگەن جايدى ۇمىتپاي، ول «جىنداردا» («بەسى») ءوزىن قورلاعان جابىرلەۋشىدەن وتە وشپەندىلىپەن كەك الادى. دوستوەۆسكيدىڭ تۋرگەنەۆكە  (كارمازينوۆ) كاريكاتۋراسى ءوزىنىڭ كوركەمدىك بيىگى تۇرعىسىنان «ستەپانچيكوۆو سەلوسى جانە ونىڭ تۇرعىندارى» («سەلو ستەپانچيكوۆە ي ەگو وبيتاتەلياح») اتتى شىعارماسىنداعى گوگولگە دەگەن كاريكاتۋراسىنان بىردە تومەن ەمەس دەپ ايتادى زەرتتەۋشىلەر.

تۋرگەنەۆتىڭ كەيىپكەرىن ليتۆينوۆ دەپ اتاعانى  دوستوەۆسكيدىڭ ارعى باباسى بويار دانيلا يۆانوۆيچ يرتيششەۆتار رەچ پوسپاليتايادان شىققان. ول كەزدە وسى وڭىردەگى بەلورۋستاردى ليتۆيندەر دەپ اتاعان. تۋرگەنەۆ وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

ەندى قازاق ادەبيەتىندەگى وسى ماسەلەلەردىڭ ءجاي كۇيىنە ورالساق. يدەيالىق باعدارلارى قاراما-قارسى ساكەن مەن ماعجان اراسىندا دا وسىنداي قارىم-قاتىناس ورنادى. ەكەۋى XX عاسىر باسىندا ءبىر ۋاقىتتا، ءبىر قالادا، ءبىر وقۋ ورنىندا قاتار وقيدى. بۇل جايىندا ادەبيەتتانۋشى – عالىم، پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «قازاقتىڭ «ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايدى» دەگەنىنىڭ كەرى كەلدى. اللا –تاعالام ومبىنىڭ كوپ وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندە ساكەن مەن ماعجاندى ءبىر سەميناريادا توقايلاستىرۋى –تاڭقالارلىق كەزدەيسوقتىق. ءبىر-ءبىرىن كۇندە كورىپ جۇرگەن ادامداردىڭ تۇسىنىك-قاتىناسى ونشا جايلى بولا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە شىعارماشىلىق قابىلەتى بارلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى مەنسىنە، مويىنداي قويۋى دا قيىن ساۋدا. سونسىن، مىنەز-قۇلىقتىڭ دا اتقارار «قىزمەتى» از ەمەس»-دەپ جازدى.

ساكەن مەن ماعجان اراسىنداعى يدەيالىق تۇرعىداعى كەلىسپەۋشىلىك ومبىدا وقىپ جۇرگەن جىلدارداعى جاستار اراسىنداعى «بىرلىك» قوعامىنداعى پىكىر تالاس كەشتەرىندەگى قايشىلىقتاردان باستاۋ السا كەرەك. ساكەن 1916 جىلدىڭ قاڭتارىندا «ءبىر...ياش» دەگەن ولەڭ جازادى. ولەڭنىڭ اتاۋىنداعى «ياش» سوزدىك كەزىندە ماعجان اقىننىڭ ۋفادا، تاتار، باشقۇرت اراسىندا وقىعانىن مەڭزەپ وتىرعانىن تۇسىنەمىز. ساكەن:

قازاققا تاتارعا

«تاڭ بولىپ» اتارعا،

«تر-تر» ۇشتىم، تىرىستىم

كىرۋگە قاتارعا.

جاقىڭدى جاقتادىم،

اقاڭدى ماقتادىم،

جۇسىپتەن جاسىرىپ،

ءسوز الدىم اسىرىپ،

ابايدان ابايلاپ،

توقايدان توقايلاپ،

ءسوز الدىم بىلدىرتپەي،

كوپ ويلاپ، «شەڭ» ويلاپ.

ونىمدى اقتادىم.

جاي قاراپ جاتپادىم،

ءسوزىمدى ساتپادىم.

كىتاپشا باستىردىم،

جان-جاققا شاشتىردىم.-دەيدى.

بۇل جەردە ساكەن ماعجان بولىپ، سويلەپ وتىر. بۇعان ماعجان دا قاراپ قالماي، كەكەسىن سيپاتتى «زامانىمىزدىڭ اقىنى» دەگەن ولەڭىندە ساكەنگە قاراتا، ساكەن بوپ سويلەپ، بىلاي دەيدى:

تەرەزەگە قارايمىن،

قارىنداشتى جالايمىن.

كەلتىرەمىن دەپ ولشەۋگە

سوزدەردى ىشتەن سانايمىن.

باسقاعا مويىن بۇرمايمىن،

بىتىرمەي جازىپ تۇرمايمىن.

نە كەرەك جۇرت سەزبەيدى

اقىرىن فەتتەن ۇرلايمىن.

ساكەننىڭ بۇلاردان باسقا «ۇلتشىل اقىنعا» دەگەن ولەڭى دە بار. قىسقاسى ەكى اقىننىڭ ولەڭىندە دە اششى مىسقىل، كەكەسىن باسىم. شىعارمالارىندا قارسى ساياسي تاپتىڭ وكىلدەرى قاتتى شەنەلىپ، سىنالاتىن جازۋشىلاردىڭ ءبىرى – ءسابيت مۇقانوۆ.

ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ءسابيتتانۋشى قۇلبەك ەرگوبەكوۆ بىلاي دەپ جازدى: «...كوزى تىرىسىندە داڭق تۇعىرىنا كوتەرىلۋ، حالىق ايتقان ماراپات سوزدەردى ەسىتۋ – ءسوز جوق، جازۋشى باقىتى. مىنە، وسىنداي سوقپا-سوقپاسى كوپ، تار جول تايعاق كەشۋلەردەن وتكەن ءسابيت مۇقانۇلى تاعدىرى كۇردەلى جازۋشى بولىپ تۇلعالانادى. االايدا، قايتالاپ ايتامىز، بۇل تاقتايداي تەگىس جول ەمەس. ءسابيت مۇقانۇلى ۇلكەن جازۋشى بولا ءجۇرىپ ۇلكەن قاتەلىكتەرگە دە ۇرىندى.

الايدا ول جىلدارى اداسقان ءبىر ءسابيت مۇقانۇلى ەمەس، ءبىرسىپىرا قازاق جازۋشىلارى بار ەدى. ول جىلدارى اداسقان ءبىر قازاق جازۋشىلارى ەمەس بۇكىل كەڭەس جازۋشىلارى. اداستىرعان ۋاقىت. اداستىرعان – ۇكىمەت پەن پارتيا باسشىلارى.  ...بۇل - ءسابيت مۇقانۇلىنىڭ كوزقاراسىنا، ءومىر جولىنا قاتىستى ماسەلە. ءومىر جولىنا عانا قاتىستى ما؟ شىعارما – دۇنيەتانىم جەمىسى. سوندىقتان بۇل قاتە كوزقاراس ونىڭ شىعارماشىلىعىنا دا ءبىراز سالقىنىن تيگىزدى. ءجيى جازىلار پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىندا الاشوردا وكىلدەرى تۋرالى اششى ايتىلعان سوزدەر بار. «اداسقاندار»، «تەمىرتاس»، «جۇمباق جالاۋ» روماندارىندا دا قازاقتىڭ وقىعان ءبىرسىپىرا ازاماتىنا (الاشوردا وكىلدەرى) ىزعار توگىلەدى. «تەمىرتاس» رومانىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆتاي اياۋلىمىز جاماندالادى. (قۇلبەك ەرگوبەك. كەلبەت.ء(سابيت مۇقانوۆ تاعدىرى) فوليانت باسپاسى. نۇر-سۇلتان، 2020. 6-10 ب.ب).

جازۋشىنىڭ «بوتاگوز» رومانىنداعى الاش وقىعاندارى – بازارحان مەدەلحانوۆ ء(ا.بوكەيحانوۆ), ماديار (م.دۋلاتوۆ), سارىباس ءىس-ارەكەتتەرىن ەرتە كەزەڭ وقىرماندارى تەرىس باعالادى. «اداسقاندار»، «ءمولدىر ماحاببات» روماندارىنداعى جاقىپبەك ءداۋىتوۆتىڭ تۇپنەگىزى  - مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇنىبەك ماۋىتباەۆتىڭ تۇپنەگىزى  - جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ءازىمباي قىدىرباەۆتىڭ تۇپنەگىزى – سەيدازىم كادىرباەۆ. ومىردە بۇل وقىعاندار سۇلتانبەك (بۇركىت), باتيماعا (باتەس) قامقور جاندار. مىرجاقىپ سۇلتانبەككە دە مۇستافاعا دا تۋعان ناعاشى بولىپ كەلەدى. الايدا ومىردەگى وسى ابزال جاندار روماندا ەكى جاستىڭ ماحابباتىنا قارسى، ەسكىلىكتىڭ سويىلىن سوعۋشىلار بولىپ شىققان. ءتىپتى سۇلتانبەكتىڭ (بۇركىت) ومىردەگى مەيىربان اكەسى – ابەۋدىڭ ءوزى جىرىندى، قاتىگەز جانعا اينالعان. «ۋاقىت جەلىنىڭ قالاي قۇبىلىپ سوعارىن كۇنى بۇرىن ءبىلىپ وتىراتىن بارىنشا اككى، مەيلىنشە جىرىندى ابەۋدىڭ تۇپتۇلعاسى دا – ابەۋ. بىراق ومىردەگى ابەۋ ونەردەگى ابەۋگە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. ومىردەگى ابەۋ جاڭانىڭ جاعدايىن; وقۋدىڭ قادىرىن بىلەتىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جان. سۇلتانبەكتى (بۇركىت) جاستايىنان وقۋعا بەرۋىنىڭ ءوزى سول ىلگەرىشىل كوزقاراس كورىنىسى. روماندا ۇنامسىز كەيىپكەرگە اينالىپ سورى قايناعان اكەنىڭ جالعىز جازىعى – بالاسى سۇلتانبەكتىڭ ءباتيمانى جار ەتىپ الۋىنا قارسىلىعى» - دەپ جازادى پروفەسسور قۇلبەك ەرگوبەك.

ەكى رومان دا كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تۇرعىدا  وتە بيىك ورەدە جازىلعان تۋىندىلار. «بوتاگوز» - س. مۇقانوۆ قانا ەمەس، حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ زور تابىسىنا كەپىل» (ر.نۇرعاليەۆ). «ءمولدىر ماحاببات – قازاق ادەبيەتىندەگى ءداۋىر پسيحولوگياسىن، ادامدار – جان-دۇنيەسىن نەداۋىر ءساتتى اشقان الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق رومان» (ق.ەرگوبەك).

كوركەم تۋىندى دۇنيەگە كەلدى. ەندى ونداعى جاعىمسىز سيپات يەلەنگەن كەيىپكەرلەردى، تۇلعالاردى قايتا سومداۋ ءبىزدىڭ دە اۆتوردىڭ دا ىرقىنداعى نارسە ەمەس! بۇل كوركەم وبرازداردىڭ جاعىمسىز سيپات يەلەنۋى سول كەزدەگى ءداۋىر پسيحولوگياسىنان، ءداۋىردىڭ ساياسي تالاپ-تىلەكتەرىنەن، اۆتور ۇستانعان تەندەنتسيادان تۋىنداعان كوركەمدىك ۇكىم بولاتىن. ونەر زاڭدىلىعىنىڭ ءبىر قىرى وسىنداي!

قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى، جازۋشى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانى مەمۋارلىق جانردا جازىلعاندىقتان وندا تۇپنەگىزدەر جوق. بارلىعى دا ومىردەگى كەيىپكەرلەر. جانر تابيعاتى وسىلاي. ال ەندى جازۋشىنىڭ ەكى شىعارماسى – «باندىنى قۋعان حاميت» پەن اياقتالماي قالعان رومانى «ءبىزدىڭ تۇرمىستا» تۇپنەگىز «پروتوتيپ» بار. ول «باندىنى قۋعان حاميتتاعى» حاميت پەن «ءبىزدىڭ تۇرمىستاعى» ايان مەن قايىپنازار. حاميتتا 20 جىلدارى (ححع.) كوكشەتاۋدا پوليتوتدەل دە (ساياسي باسقارما) قىزمەت ەتكەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ تۇلعاسى سومدالعان.

بىراقتا ءحاميتتىڭ سوم تۇلعاسى مەن كەسكىن كەلبەتىن ءوز بولمىسىنان كوشىرىپ سومداعان، «ءبىزدىڭ تۇرمىستاعى» سايراندى سۇيەر، سەرى بولمىستى ايان مەن بولمىسى جوعارى، پاراسات يەسى قايىپنازار ساكەننىڭ ءوز بەينەسى. وسى جەردە جازۋشى ءوز بەينەسىن ەكىگە جارعان. تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى – مودەرنيزم جەمىسى.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، جازۋشى، پۋبليتسيست، ەكونوميست، الاش ارداقتىسى سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ ءوز كەزەڭىندە حالىققا بەلگىلى، ەكى ۇلكەن قالامگەردى تۇپنەگىز (پروتوتيپ) ەتىپ العان ەكى شىعارماسى بار. ولار – «كۇمىس قوڭىراۋ» مەن «كۇلاش» اڭگىمەلەرى. «كۇمىس قوڭىراۋ» «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ 1927 جىلعى 10-11, 12 جانە 1928 جىلعى 1-2 ساندارىندا باسىلعان. 1993 جىلعا دەيىن باسپا ءجۇزىن كورمەگەن. «كۇلپاش» «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىنىڭ 1926 جىلعى 6 جانە «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنىڭ 1927 جىلعى 4,5 ساندارىندا جارىق كورگەن. سودان كەيىن باسپا بەتىن كورمەگەن.

«كۇمىس قوڭىراۋدىڭ» باستى كەيىپكەرلەرى – وقىعان جىگىت سەيىلبەك پەن قازاقتىڭ سۇلۋ قىزى – ءساليما. اڭگىمەدەگى سيۋجەت جەلىسىنە، وقيعا باسىنا كوز جۇگىرتىپ وتىرساق، كوپ نارسەنىڭ بەتى اشىلعانداي. وقىعان جىگىت سەيىلبەكتىڭ بويىنان، ومىردەگى ساكەن سەيفۋللين بولمىسىن تانىساق، ءساليمادان – ساكەن سۇيگەن سۇلۋ،  حالىق اراسىندا «كوكەش سۇلۋ» اتانىپ كەتكەن ومىردەگى گۇلنار مۋسينا دەگەن قازاق ارۋىن تانىدىق. س.سادۋاقاسۇلى ومىردەگى ءبىر بولىپ وتكەن وقيعانىڭ ىزىمەن وسى اڭگىمەنى جازعان سياقتى. اڭگىمەدەگى قوشقارباي، ومىردەگى ساكەننىڭ جان-دوستارى الكەي مەن قاسكەي وتەكيندەر تۇلعاسىنان الىنعان سياقتى. وسى ءبىر ءساتسىز ماحاببات دراماسى ارقىلى كوركەم شىعارما ءماتىنىنىڭ ءون بويىندا جازۋشى يدەيالىق تۇرعىدىعى قارسىلاسى ساكەندى، ونىڭ كوركەم وبرازى ارقىلى شەنەگىسى، ايىپتاعىسى كەلگەن سياقتى. بۇعان دا ءبىز ەشتەڭە ايتا المايمىز. اۆتورلىق تۇرعى (پوزيتسيا), ونىڭ يدەيالىق باعدارىنا باعىنعان كوركەم تۋىندى ونەردەگى ءوز زاڭدىلىعىنا باعىنىپ، ۇكىم، كوركەمدىك شەشىمىن شىعارعان.

جازۋشىنىڭ ەكىنشى اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى – جۇماجان. بۇل اڭگىمەدەگى كۇلپاشتىڭ سۇيگەن جىگىتى وقىعان ازامات، جۇماجان. اڭگىمەنى باجايلاپ وقىپ وتىرعاندا، بۇل كەيىپكەردىڭ تۇپنەگىزىندە ماعجان اقىننىڭ بولمىسى سۇلبالانىپ كورىنەتىن سياقتى. وسى ويىمىزدى شىعارمانىڭ سوڭىنداعى ءبىر ەپيزود ايعاقتايتىن سياقتى. «كۇلپاش تاعى دا ەسىكتىڭ ىلمەشەكتەرىن سالدى دا ساندىعىنان ءبىر ورامالدىق اق باتەستى الىپ، قايتادان كەستەلەي باستادى.

كەستەلەپ وتىر... كەستەلەپ وتىر، ءتۇن ورتاسى بولدى. كۇلپاش ءالى وتىر. كەستەلەپ وتىر. ءتۇن ورتاسىنان اۋدى. اۋىلدىڭ ءبارى ۇيىقتادى. جىم-جىرت كۇلپاش ءالى وتىر.

كۇلپاشتىڭ ەسى-دەرتى تاڭ اتقانشا وسى ورامالدى كەستەلەپ ءبىتىرۋ. بۇدان باسقا كوڭىلىندە ەشبىر وي جوق. اندا-ساندا اقىرىن داۋىسپەن ءان سالىپ قويادى.

كۇلپاش وتىرا بەردى. ورامال كەستەلەنە بەردى. اقىرىن عانا اندا-ساندا ءان سالىپ قويادى:  ..............

«ورامالدى جارىما

بىتىرەم قاشان كەستەلەپ.» (سماعۇل سادۋاقاسۇلى. تاڭدامالى 1993.178-179ب.ب).

زەر سالىپ وتىرساق كۇلپاشتىڭ بۇل اقىرىن اندەتىپ وتىرعان ولەڭى – ماعجاننىڭ «ورامال» دەگەن ولەڭى  ەكەن. كەيىپكەر مەن ماعجان قاتىناسىنا اۆتور وسىلاي ەمەۋىرىن تانىتىپ وتىرعانداي.

ەندىگى ءبىزدىڭ تاعى ءبىر توقتالعالى وتىرعان جازۋشىمىز، كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى – بەيىمبەت مايلين. بەيىمبەتتىڭ وقىرماندارعا ءمالىم شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «ازامات ازاماتىچ» رومانى. روماننىڭ باستى كەيىپكەرى – ازامات ازاماتىچتىڭ تۇپنەگىزى ء(پروتوتيپى) زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا ساكەن سەيفۋللين ەكەنى اقيقات. ال رومانداعى جۇبايى ءماريامنان – ساكەننىڭ ەرتەرەكتەگى العاشقى جارى بولعان –  راحيمانىڭ بەينەسى سۇلبالانىپ كورىنىس بەرەدى. كەيىپكەردىڭ ازامات اتالۋى – ساكەننىڭ «جاس قازاق مارسەلەزاسىنداعى»  ازامات دەگەن سوزگە ەكپىن، اكتسەنت بەرۋىمەن بايلانىسىپ، بۇل اتاۋ ساكەننىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ايعاقتايتىن سياقتى بولىپ كورىنەدى. رومانداعى ازامات ازاماتىچتىڭ قىزمەت ەتەتىن قالاسى – قاراساي، ول ساكەننىڭ رەۆوليۋتسيالىق قىزمەتى وتكەن قالا – ورىستار اكمولينسك، ال قازاقتار اقمولا اتاعان قالا. ال سوندا قاراساي مەن اقمولانىڭ قانداي بايلانىسى بار؟ ەندى وسى اتاۋعا باجايلاپ، ۇڭىلسەك. اقمولانىڭ بەكىنىس رەتىندەگى العاشقى اتاۋى قاراوتكەل بەكىنىسى ەمەس پە ەدى؟ ولاي بولسا قاراوتكەل مەن قاراساي تۋىستاس ۇعىمدار رەتىندە كورىنىس بەرىپ، جازۋشى رومانىندا قاراوتكەل قاراساي اتاۋىنا كوشكەن، اۋىسقان. ومىردە ساكەننىڭ قايىن اتاسى، راحيمانىڭ اكەسى باي كوپەس، ءۋاليحالفين بولسا، روماندا ازاماتتىڭ قايىن اتاسى – ءجۇندىباي قاجى. ال ەندى وسى جاعىمسىز  سيپات يەلەنگەن ءجۇندىباي قاجىنىڭ بايبىشەسى، ءماريامىنڭ شەشەسى اقبىلەك دەپ اتالادى. الاششىل باعىتتاعى جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ رومانىنىڭ اتاۋى دا اقبىلەك. بۇل جەردە جازۋشى ءوزىنىڭ يدەيالىق قارسىلاسى رەتىندەگى قالامگەردىڭ شىعارماسىنىڭ اتاۋىن ءبىر شىمشىپ قالىپ وتىرعان سياقتى.

روماندا تاعى ءبىر جاعىمسىز سيپات يەلەنگەن كەيىپكەر بار. بىراق ونىڭ ەسىمى اتالمايدى. ول ءماريامنىڭ بۇرىنعى سۇيگەن جىگىتى. ول ماريامعا ارناپ «قازاق قىزى» دەگەن رومان جازعان تاپال بويلى، قارا سۇر جىگىت، ءماريامدى قيىلىپ سۇيەتىن جازۋشى. «جاس» ءماريام، «ەركەكتەن قورقاتىن» ءماريام، ويىنىن ۇدەتەمىن دەپ ءجۇرىپ ءوزى قاقپانعا ىلىككەنىن بىلمەي قالدى: ەگىلدى، ەلجىرەدى، «وت بوپ» جاندى!

«قويۋ قارا شاش،

اق ءجۇزدى بەرمەن اش،

ايىم كۇنىم تۋدى

ال بىلەگىم ايقاس!»

- دەپ سۇيەتىندى شىعاردى الگى «جازۋشى»! –دەيدى رومان اۆتورى.

رومانداعى وسى ءماريامدى سۇيەتىن، جاعىمسىز سيپات يەلەگەن، «قازاق قىزى» دەگەن رومان جازعان جازۋشىنىڭ تۇپنەگىزى ء(پروتوتيپى) كىم دەپ ويلاپ كوردىك پە ؟ «قازاق قىزى»  دەگەن روماننىڭ اتاۋى ءبىراز ويلارعا جەتەلەيتىندەي. ادەبيەتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا باجايلاي باعامداساق، «قازاق قىزى» دەگەن رومان جازباسا دا وسى رومانعا تىكەلەي قاتىسى بار ءبىر تۇلعا سۋىرىلىپ العا شىعا بەرەدى. ول – قازاقتىڭ تالانتتى دا ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ. ماعجان ارينە «قازاق قىزى» دەگەن رومان جازعان جوق. «قازاق قىزى» رومانى جازعان ماعجان ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعاندا، ونىڭ سۇيىكتى ۇستازى بولعان، تاتاردىڭ ايگىلى جازۋشىسى عالىمجان يبراگيموۆ. رومان 1911 جىلى جارىق كووگەن. وعان عالىمجان يبراگيموۆ ماعجاننىڭ 1910 جىلدارى جازىلعان «ايعا» دەگەن ولەڭىنىڭ مىنا ءبىر:

«كەڭ دالا كورەسىڭ عوي اناۋ جاتقان،

جىبەكتەي جاسىل شوپتەر بەتىن جاپقان،

اسقار تاۋ، بالدان ءتاتتى سۋلارى بار،

انە سول انام ەدى مەنى تاپقان»، - دەگەن شۋماعىن ەپيگراف ەتىپ العان:

جازۋشى قارسى باعىتتاعى قالامگەردىڭ وبرازىن بەرۋدە اششى يۋمور مەن يرونيانى اياپ قالعانى كورىنىس بەرەدى.

وزدەرىنە قارسى باعىتتاعى قالامگەر بەينەسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاتەرلى وتكەل» رومانىندا دا سۋرەتتەلەدى. رومانداعى قازاقتىڭ ەسكى وقىعان، زيالى قاۋىمىنىڭ وكىلى، سولاردىڭ جەتەكشىسى، كوسەمى رەتىندەگى اقىن اقان بەينەسى – كوز الدىمىزعا قازاق اعارتۋشىسى، اقىن احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇلعاسىن اكەلەدى. رومانداعى اقاننىڭ شاكىرتى بۇركىتتىڭ تۇلعاسىنداعى – قازاقتىڭ قوس قالامگەرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە، ماعجان جۇماباەۆتىڭ دا تۇلعالارى قاتار سومدالعانىن بايقايمىز. اقان بەينەسىندە سونىمەن قاتار الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ تۇلعاسى تۇرعانىن دا ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ال كەدەي، جارلى – جاقىبايلاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن، حالىقتان شىققان حاسەن بەينەسى – ءوز-وزىنەن ءسابيت مۇقانوۆ بەينەسىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. وسى روماندا اداسقان بۇركىتتى ءتۇزۋ جولعا سالادى. مۇندا سول كەزدىڭ يدەيالىق تانىم-تۇسىنىگى جاتىر. قورىتا كەتكەندە، كەزىندە ءار ءتۇرلى يدەيالىق باعدار، باعىت، تانىم ۇستانعان قالامگەرلەردىڭ كوركەم تۋىندالارىنداعى كودتالعان، شيرفلەنگەن كوركەمدىك تۇيىندەردە الىپ، تانۋ الداعى ۋاقىتتاعى مىندەتتەرىمىز بولماق!

ءسابيت جامبەك

Abai.kz