مادۋرونى تۇتقىنداۋ – تۇركى دۇنيەسىنە اشىلاتىن ەركىندىك
الەۋمەتتىك جەلىدە اقش‑تا تۇراتىن بەلگىلى قازاق فيلوسوفى ۆاليحان تۋلەشوۆ پىكىر ءبىلدىردى. ارينە، اقش‑تىڭ «ارنايى اسكەري قيمىلى» ناتيجەسىندە ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى، ديكتاتور مادۋرونىڭ تۇتقىندالۋى الەمدە ءارتۇرلى پىكىرلەردى تۋىنداتتى. ەڭ الدىمەن بۇعان رەسەي مەن قىتاي ءۇن قاتىپ، اقش‑تىڭ بۇل ارەكەتىن «حالىقارالىق زاڭ نورمالارىن بۇزۋ» دەپ ايىپتادى. رەسەي وسى ماسەلە بويىنشا جەدەل تۇردە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس وتىرىسىن وتكىزۋدى تالاپ ەتتى. ەۋروپا وعان بىرجاقتى باعا بەرۋدەن تايساقتادى.
دەگەنمەن، سول ارقىلى ەۋروپانىڭ ءوزى وسى ماسەلەمەن رەسەي‑ۋكراينا سوعىسى ارقىلى بەتپە‑بەت كەلىپ وتىرعانىن جاسىرماۋ كەرەك. وسى ەكى ەل اراسىنداعى ءتورت جىل بويعى شيەلەنىستى شايقاستا ەۋروپا رەسەيدى اگرەسسور ەل رەتىندە تانىپ، ۋكراينانى قولداۋمەن كەلەدى. سوندىقتان، ەۋروپا كەز كەلگەن اۆتوريتارلىق‑ديكتاتورلىق مەملەكەتتەردى قولدامايتىنىن وسى جولى تاعى دا ءبىلدىردى...
بۇل ماسەلە قازاقستاندا دا ەكىۇدايى جاعدايدا قاراستىرىلۋدا: ءبىر جاعى: «مادۋرو قانشاما ديكتاتور بولسا دا، ءاربىر ەلدىڭ ءوز تاڭداۋى بووۋى ءتيىس. وعان سىرتقى كۇشتەر ارالاسپايدى» دەگەن، شىن مانىسىندە دەموكراتيالىق كوزقاراستاردى العا تارتسا، ەكىنشى جاعى: «قازىرگى زاماندا قايسىبىر ديكتاتورلىق ەل الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ جاتسا، الەم ودان زارداپ شەگىپ جاتسا، وندا ول ەلدى «ديكتاتۋرادان قۇتقارۋ» قاجەت. ياعني، تەك قانا ديكتاتور عانا بىرجاقتى شابۋىلداپ، وعان قارسى تۇرعان دەموكراتيا ءوزىن وسى قورعاي الماسا – الەمدى سوعىس ءورتى جايلايدى» دەگەن پىكىرلەر ايتىپ جاتىر.
سىرت كوزبەن قاراساق، ەكى جاقتىڭ دا سوزدەرىنىڭ جانى بار: سەبەبى، ەۋروپا مەملەكەتتەرى «ۋكرايناعا كومەك» كواليتسياسىن قۇرىپ، ۋكراينانى قارۋلاندىرىپ وتىر ‑ ەۋروپا مۇنى «تاۋەلسىز كورشى مەملەكەتكە اسكەرىن كىرگىزىپ، ءبىرشاما بولىگىن جاۋلاپ العان رەسەي اگرەسسياسىنا قارسى تۇرۋ» دەپ ۇعادى. ەندەشە، قازىرگى الەم حالىقارالىق زاڭ نورمالارىن اياققا ءتاپتاۋشى ديكتاتورلورعا وسىلاي قارسى تۇرا الۋى كەرەك دەگەن پىكىردە ەكەنىن كورەمىز.
ال، مادۋرو بولسا، الەمدەگى ەڭ مۇنايى كوپ ەلدىڭ باسشىسى بولا وتىرىپ، ءوز حالقىن قايىرشىلىق جاعدايعا جەتكىزگەن اۆتوكرات، ديكتاتور ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان، اقش-تىڭ بۇل «ارنايى اسكەري قيمىلى» الەمدەگى بارلىق ديكتاتورلار مەن اۆتوكراتتارعا ەسكەرتۋ دەپ قابىلدانىپ جاتىر...
بۇل وقيعانىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تيگىزەر اسەرى بار ما؟
وكىنىشكە وراي، قازاقستاندىق ساراپشىلار تاراپىنان وقيعانى وسى باعىتتا تالداۋ ورىن الا قويعان جوق. نەگە دەسەڭىز، بۇل ساراپشىلاردىڭ ونى باعالاۋى سوعىسىپ جاتقان كورشىلەرگە، تىپتەن، وزىمىزگە دە ءبىر قىرىمەن بولسا دا سالىستىرمالى قاتىسى بار ەكەنىن بىلگەننەن بولار، بالكىم...
بىراق، ونداي ساراپتامانى شەت ەلدە، ناقتىسىندا اقش‑تا تۇرىپ جاتقان قازاق فيلوسوفى ۆاليحان تۋلەشوۆ بەردى. ەندى وسىعان نازار اۋدارايىق:
«دوستار، مادۋرونى ۇستاۋدىڭ، ءسويتىپ، باتىس جارتىشاردى اقش باقىلاۋىنا الۋىن «قازاقستان، ورتالىق ازيا مەن تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن اشىلعان ەركىندىك تەرەزەسى» دەۋگە قاتىستى ماتىندىك تۇسىنىكتەمە ۇسىنعىم كەلدى.
ۆەنەسۋەلا اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار، مەنىڭشە، «اسكەري وپەراتسيا» دا ەمەس، «ەسكالاتسيا» دا ەمەس، حح عاسىرداعى ورەسكەل يمپەريالىق ساياساتقا قايتا ورالۋ دا ەمەس.
ەگەر تەرەڭىرەك قاراساق، بۇل – مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى قۇبىلىس. بۇل – جاھاندىق بيلىك تەكستۋراسىنىڭ تەكتونيكالىق ىعىسۋى.
مۇندا ەڭ باستى نارسەنى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى: اقش اۋماقتى باسىپ العان جوق، ولار تەك انتيامەريكاندىق ساياساتتىڭ ءبىر ءتۇيىنىن، ياعني ءبىر نۇكتەسىن الىپ تاستادى.
مادۋرو دەربەس سۋبەكتىدەن گورى، بىرنەشە بوگدە ىقپالدىڭ (قىتايلىق، رەسەيلىك، يدەولوگيالىق جانە كريمينالدىق-رەسۋرستىق) ءتۇيىسۋ، بەكىتىلۋ نۇكتەسى بولدى. ونى الىپ تاستاۋ – رەجيمنىڭ اۋىسۋى ەمەس، بۇل ‑ وسى جارتىشارداعى انوماليالى اۋرۋ بەلگىلەرىن، «گەوساياسي ىسىكتى» الىپ تاستاۋ دەگەن ءسوز.
ياعني، بۇل ‑ «قالىپتى دۇنيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وعان جات نارسەنى سىلىپ تاستاي تالاتىن الەمدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز» دەگەندى بىلدىرەدى.
ەگەمەندىك تە ەندى بۇرىنعىداي تۇتاس، مىزعىماس قۇبىلىس بولماي قالدى.
كلاسسيكالىق ەگەمەندىك بويىنشا ءبىر مەملەكەتءتىڭ باسشىسىنا قاتىستى «قول سۇعىلماستىق» قاراستىرىلعان. بۇگىن بۇل تۇسىنىك ءوز كۇشىن جويدى.
ەگەر اگرەسسورلىق تانىتۋشى مەملەكەت باسشىسىن سوعىسسىز ءارى وككۋپاتسياسىز، شەكتەۋلى قيمىلمەن الىپ تاستاۋ مۇمكىن بولسا، وندا ءار ەلدەگى ەگەمەندىك شارتتى جانە كەۋەكتى سيپاتقا يە دەسەك بوولادى.
بۇل – «حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزۋ» ەمەس، بۇل ەسكى ساياسي جۇيە قابىرعاسىنىڭ كۇيرەءۋىنىڭ بەلگىسى.
وسى ارقىلى اقش مايدان اشىپ وتىرعان جوق، كەرىسىنشە ءوز تىلىن جاۋىپ جاتىر.
ال، باتىس جارتىشارىندا «امەريكالىق باقىلاۋ ورناتۋ» – «مونرو دوكتريناسىن» قايتالاۋ ەمەس. بۇل – الەمنىڭ ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرۋى.
ناتيجەسىندە، باتىس جارتىشارى ەكسپانسيا ايماعىنا ەمەس، وركەنيەتتىك تىلعا اينالادى (ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن، لوگيستيكالىق جاعىنان باسقارىلاتىن جانە قارجىلىق تۇرعىدان بولجامدى تىل).
ال تۇراقتى تىل اقش-قا «اگرەسسيا ەمەس، الەمنىڭ باسقا بولىكتەرىندە ومىرگە قاۋىپ توندىرمەيتىن ارەكەتتەر جاساۋ ەركىندىگىن» بەرەدى.
بۇل، جالپى، الەم ءۇشىن اسا ماڭىزدى، ال، ورتالىق ازيا ءۇشىن ءتىپتى شەشۋشى مانگە يە.
ويتكەنى اقش-تىڭ تىلى تۇراقسىز بولسا، ۆاشينگتون انتيىمىرالارعا بەيىم كەلەدى.
ال تىل مىقتى بولسا، تۇراقتىلىق ءۇشىن «وزگە ءبىر ەلدىڭ مۇددەسىن ءوز ماقساتىنا قۇربان ەتۋ قاجەتتىلىگى» جويىلادى.
سوندىقتان بۇگىنگى اقش‑تا بولىپ جاتقان وقيعالار قازاقستاننىڭ، ورتالىق ازيانىڭ جانە تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەركىندىك اياسىن كەڭەيتەدى دەگەن ويدى العا تارتامىن.
وسى جاعدايدا «تۇركى دۇنيەسى» بىرەۋگە قارسى جوبا رەتىندە ەمەس، وركەنيەتتىك جوبا رەتىندە قالىپتاسا الادى. ال، ورتالىق ازيا بۋفەر بولۋدان قالىپ، «جۇمىلعان جۇدىرىقتاي» بىرلىككە اينالادى.
ەندەشە، «مادۋرو وقيعاسى» قازاقستان، ورتالىق ازيا جانە تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن قىسىم ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى گەوساياسي ءارى گەوەكونوميكالىق ەركىندىك تەرەزەسىن اشۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنداي تەرەزەلەر تاريحتا سيرەك اشىلادى جانە ءۇنسىز جابىلادى».
ۆاليحان تۋلەشوۆ
( ۆ.تۋلەشوۆتىڭ پىكىرى قازاقشاعا ىقشامداپ اۋدارىلىپ بەرىلدى),
ءابدىراشيت باكىرۇلى
Abai.kz
