«جەلتوقسان كوتەرىلىسى» - فرانتسيانىڭ «باستيليانى العان كۇنى» نەمەسە رەسەيدىڭ «ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى كۇنى» سياقتى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەرەكەسىنە اينالۋى ءتيىس!

بيىل جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ 40 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن جىل. بىردەن ەسكەرتەيىن، بۇگىن مەن جەلتوقسان ماسەلەلسىن بيلىك پەن قوعامنىڭ اراسىنداعى بۇرىنعى تەكە-تىرەستىڭ تاقىرىبى ەتۋدەن اۋلاقپىن.

دەگەنمەن ءبىر اقيقاتتى مويىنداۋ كەرەك: حالىقارالىق دارەجەدە ابدەن مويىندالعان بۇل تاقىرىپقا ءبىز 40 جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق دەڭگەيدە نۇكتە قويىپ بولمادىق. بۇرىنعى «وداقتاس رەسپۋبليكالار» پوستكەڭەستىك فورماتسيادان الدەقاشان ءوتىپ بولعانىن ەسكەرسەك، بىزدەگى جەلتوقسان ماسەلەسى بىتەۋ جارا سياقتى ءالى كۇنگە دەيىن سىزداپ تۇر.

سوندىقتان ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى الدىندا جەلتوقسان ماسەلەسىن «جاڭا قازاقستان» تانىمى بويىنشا جاڭا ساياسي تۇيسىك جانە جاسامپاز ازاماتتىق پايىم دەڭگەيىندە بىرلەسىپ اقىلداسۋدى ۇسىنامىن!

1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەڭەستىك ءتوتوليتاريزمنىڭ سەڭىن سوگۋدىڭ باستاماسى بولعانى بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلگە عانا ەمەس، بۇكىل الەمگە ءمالىم. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندەگى قاساڭ كوممۋنيستىك يدەيالارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا دا، 1990 جىلعى ءازىربايجان استاناسى باكۋدەگى قارا قاڭتار وقيعاسىنا دا ءبىزدىڭ جەلتوقسان باستاماشى بولدى.

ءتىپتى، ءبىر گەرمانيانى ەكىگە بولگەن بەرلين قابىرعاسىنىڭ قۇلاۋى مەن پولياك كاسىپوداقتارىنىڭ «سوليدارنوست» قوزعالىسىنىڭ باستاماسىمەن پولشا مەملەكەتىنىڭ سوتسياليستىك لاگەردەن ءبولىنىپ شىعۋى دا 1989 جىلى – جەلتوقساننىن كەيىن بولدى.

الەمنىڭ جاڭا تاريحىندا ادامزاتتىڭ دامۋىنا قوزعاۋشى قۇبىلىس بولعان بۇل ۇلى وقيعالاردىڭ بارلىعى بۇگىندە اتالعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى سانالادى. بۇل داتالار دەموكراتيالىق دامۋدىڭ جانە توتوليتاريزمگە قارسىلىقتىڭ ۇلتتىق سيمۆوليزمىنە اينالعان.

1917 جىلعى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى دا توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان جەلتوقسان سياقتى، پارتشالىق مونارحيالىق بيلىككە قارسى كوتەرىلىس بولدى. وسىدان 35 جىل بۇرىن ءبىز بۇكىل سوۆەت وداعىنىڭ حالقى بولىپ، «رسفسر-مەن» بىرگە تويلايتىن 7-ءشى قاراشا كۇنى بۇگىندە رەسەيدىڭ جالپى فەدەرالدىق مەرەكەسى رەتىندە اتالىپ وتەدى.

ارىعا بارساق، 1798 جىلى كورولدىك ابسوليۋتيزمگە قارسى شىققان كوتەرىلىسشىلەر باستيليانى العان 14 شىلدە (دەن ۆزياتيە باستيلي) بۇگىندە ەۋروپاداعى وزگەرىستەردىڭ باستاۋى رەتىندە فرانتسيانىڭ ۇلى مەرەكەلىك داتاسىنا اينالعان.

ەندەشە، ءبىز قاي مۇرادان باس تارتامىز؟ ءبىز نەگە جەلتوقساننىڭ تاريحي مۇراسىن مەملەكەتتىك ماندەگى جالپىۇلتتىق مەرەكە كۇنىنە اينالدىرا الماي ءجۇرمىز؟ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى بۇل تاريحي داتانى جىل سايىن نەگە جەلتوقسانشىلار عانا تويلاۋى ءتيىس؟

ءومىردىڭ زاڭى سولاي – ەندى 40-50 جىلدان كەيىن، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلار بۇل ومىردەن كەتىپ بىتەدى. بىراق قازاقستاننىڭ تاريحىندا جەلتوقسان ماڭگىلىك قالادى. بۇگىنگى بىزدەر قالاساق تا، قالاماساق تا، بۇل كوتەرىلىس فرانتسياداعى «باستيليانى العان كۇن» سياقتى ۇلتتىق داتاعا اينالادى.

سوندىقتان، بيىلعى جەلتوقساننىڭ 40 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىز بۇل تاريحي داتاعا جاڭاشا جانە جاسامپاز كوزقاراس قالىپتاستىرىپ، 17 جەلتوقساندى ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدىرۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. جانە بۇل كوزقاراراستى «جاڭا قازاقستان» يدەياسىن، تيىسىنشە ەلدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ بەتىن اشقان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك قۇزىرەتى (كادەنتسياسى) كەزىندە باستاۋىمىز كەرەك. بۇل سيمۆوليكالىق تۇرعىدا دۇرىس جانە ىشكى جانە سىرتقى بارشا جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى باستاما بولار ەدى.

ءيا، الەمدە جانە ەلدىڭ توڭىرەگىندە گەوساياسي جاعداي تولقىپ تۇرعان بۇگىنگى كەزدە الدەكىمدەردىڭ «ەسكى قوتىرىن» تىرناۋ قاجەت پە دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن؟ بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا سايكەس سىرتقى ديپلوماتيالىق ساياساتى بەرىك قالىپتاسىپ، بۇل بەيبىت ساياسات ارىپتەس ەلدەر اراسىندا الدەقاشان مويىندالعان جاعدايدا، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءبىزدىڭ ەشكىمگە جالتاقتايتىن ءجونىمىز جوق. ۇلتتىق ماسەلەلەر ساناتىنداعى ءبىزدىڭ ىشكى مەملەكەتتىك ساياساتىمىزعا ەشكىمنىڭ ارالاسۋ قۇقىعى بولماۋى كەرەك.

وسى ورايدا جەلتوقساننىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە دايىندىق ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە اقىلداسۋ، كەڭەسۋ، ويلاسۋ ماقساتىندا مەن وتكەن جىل بويى ەلدە قۇرىلعان 19 بىردەي جەلتوقسان ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستىم. ەسكە سالا كەتەيىن، جەلتوقسانعا دەگەن بىرەگەي ۇلتتىق كوزقاراستىڭ بولماۋى سالدارىنان بۇگىندە ءبىر جەلتوقسان 21 بولشەك قوعامدىق ۇيىمعا ءبولىنىپ كەتكەن. ەسكى بيلىك كەزىندەگى بۇل بولشەكتەۋدىڭ «ءبولىپ الىپ بيلەۋ» فورمۋلاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبارىمىز بىلەمىز!

مىنە، سول 21 جەلتوقسان ۇيىمى بىرىككەن قاۋىمداستىق (اسسوتسياتسيا) قۇرىپ، 40 جىلدىق قارساڭىندا ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ، كونسترۋكتيۆتى ازىرلىك شارالارىن باستاۋعا دايىن وتىر. بۇگىندە ولار بۇرىنعى جىك-جاپار قوعامدىق قوزعالىس تۇرعىسىندا ەمەس، پارتيالىق نەمەسە باسقا دا ساياسي كۇشتەردەن دە جوعارى تۇراتىن، ۇلتتىق رۋح قالىپتاستىرۋدىڭ سانالى جانە رۋحاني دەڭگەيىنە جەتتى.

ۇكىمەت وسى باستامانى قولداپ (قاجەت بولعان جاعدايدا، ماجىلىستەگى دەپۋتاتتار توبى بۇل باستاماعا دانەكەر بولا الادى), وسى جاسامپاز كوزقاراستى قولداۋعا مۇرىندىق بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن! قازىرگى ءتۇرلى تاۋەكەلدەر قالتىراتقان الەمدەگى قازاقستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى بيلىك پەن جالپى قوعام ءۇشىن باستى ورتاق مەملەكەتتىك مۇددەگە اينالدى. بۇگىندە جەلتوقسانشىلار بۇرىنعىداي كۇيكىل تۇرمىستىق تىرلىكتىڭ شەشىمىن، پاتەر بەرۋدى نەمەسە وزدەرىنىڭ ەرلىگى ءۇشىن وتەماقى تولەۋدى سۇرامايدى. ءبىر اۋلەتتىڭ اتاسى مەن اجەسى بولعان، الدى شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان جەلتوقسانشىلارعا ەل ىرگەسىنىڭ تىنىشتىعى مەن ۇلتتىڭ مەملەكەتتىلىك ماسەلەلەرى بارىنەن دە قىمبات.

مىنە، وسى باستامانى جەتەلەپ كەتۋ ءۇشىن، ۇكىمەت 21 ۇيىمنىڭ قوعامدىق باسقوسۋىمەن «بىرىككەن جەلتوقسان قاۋىمداستىعى» پلاتفورماسىن قۇرىپ، ولاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا كەزدەسۋ وتكىزىپ، «جەلتوقساننىڭ 40 جىلدىعى» مەملەكەتتىك مەدالىن تاعايىنداپ، مەرەيلى جىلعا بىرلەسكەن دايىندىق شارالارىن بەلگىلەۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. قوعامدى ەلدىك بىرلىككە جۇمىلدىرۋعا ىقپال ەتەتىن بۇل مەيىربان ىقىلاس كەزىندە قۋعىن-سۇرگىن كورگەن جەلتوقسانشىلارعا تەگىس رەابليتاتسيا جاساۋدان باستالعانى ءجون بولادى.

بۇكىل ەل بولىپ، جەلتوقساننىڭ 40 جىلدىعىنا باستايىق! قازاقستانىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن تەڭسەلىپ تۇرعان الەمدەگى ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنا، قوعامنىڭ بىرلىگىنە ۇيتقى بولاتىن باستامانى قولدايىق!

ەرمۇرات باپي

Abai.kz