ابايدىڭ ەكىنشى قارا ءسوزىنىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسى
ءبىرىنشى قارا ءسوزدىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسى
«مەن بالا كۇنىمدە ەستۋشى ەدىم، ءبىزدىڭ قازاق سارتتى كورسە، كۇلۋشى ەدى «ەنەڭدى ۇرايىن، كەڭ قولتىق، شۇلدىرەگەن تاجىك، ارقادان ءۇي توبەسىنە سالامىن دەپ، قامىس ارتقان، بۇتادان قورىققان، كوز كورگەندە «اكە-ۇكە» دەسىپ، شىعىپ كەتسە، قىزىن بوقتاسقان، «سارت-سۇرت دەگەن وسى» دەپ. نوعايدى كورسە، ونى دا بوقتاپ كۇلۋشى ەدى: «تۇيەدەن قورىققان نوعاي، اتقا مىنسە - شارشاپ، جاياۋ جۇرسە - دەمىن الادى، نوعاي دەگەنشە، نوقاي دەسەڭشى، تۇككە ىڭعايى كەلمەيدى، سولدات نوعاي، قاشقىن نوعاي، باشالشىك نوعاي» دەپ. ورىسقا دا كۇلۋشى ەدى: «اۋىلدى كورسە شاپقان، جامان ساسىر باس ورىس» دەپ. ورىس ويىنا كەلگەنىن قىلادى دەگەن... نە ايتسا سوعان نانادى، «ۇزىن قۇلاقتى تاۋىپ بەر دەپتى» دەپ.
سوندا مەن ويلاۋشى ەدىم: ەي، قۇداي-اي، بىزدەن باسقا حالىقتىڭ ءبارى انتۇرعان، جامان كەلەدى ەكەن، ەڭ ءتاۋىر حالىق ءبىز ەكەنبىز دەپ، الگى ايتىلمىش سوزدەردى ءبىر ۇلكەن قىزىق كورىپ، قۋانىپ كۇلۋشى ەدىم.
ەندى قاراپ تۇرسام، سارتتىڭ ەكپەگەن ەگىنى جوق، شىعارماعان جەمىسى جوق، ساۋداگەرىنىڭ جۇرمەگەن جەرى جوق، قىلماعان شەبەرلىگى جوق. وزىمەنەن ءوزى اۋرە بولىپ، بىرىمەنەن ءبىرى ەشبىر شاھارى جاۋلاسپايدى! ورىسقا قاراماي تۇرعاندا قازاقتىڭ ءولىسىنىڭ احيرەتتىگىن، ءتىرىسىنىڭ كيىمىن سول جەتكىزىپ تۇردى. اكە بالاعا قيمايتۇعىن مالىڭدى كىرەلەپ سول ايداپ كەتىپ تۇردى عوي. ورىسقا قاراعان سوڭ دا، ورىستىڭ ونەرلەرىن بىزدەن ولار كوپ ۇيرەنىپ كەتتى. ۇلكەن بايلار دا، ۇلكەن مولدالار دا، ەپتىلىك، قىرمىزىلىق، سىپايىلىق - ءبارى سولاردا. نوعايعا قاراسام، سولداتتىققا دا شىدايدى، كەدەيلىككە دە شىدايدى، قازاعا دا شىدايدى، مولدا، مەدرەسە ساقتاپ، ءدىن كۇتۋگە دە شىدايدى. ەڭبەك قىلىپ، مال تابۋدىڭ دا ءجونىن سولار بىلەدى، سالتانات، اسەم دە سولاردا. ونىڭ مالدىلارىنا، قۇزعىن تاماعىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز جالشى، ءبىرىمىز قوش الۋشىمىز. ءبىزدىڭ ەڭ بايىمىزدى: «ءسانىڭ شاقشى اياعىڭ ءبىلان پىشىراتىرعا قويعان ءيدان تۇگىل، شىق، ساسىق كازاق»، - دەپ ۇيىنەن قۋىپ شىعارادى. ونىڭ ءبارى - ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ قور بولماي، شارۋا قۋىپ، ونەر تاۋىپ، مال تاۋىپ، زور بولعاندىق اسەرى. ورىسقا ايتار ءسوز دە جوق، ءبىز قۇلى، كۇڭى قۇرلى دا جوقپىز. باعاناعى ماقتان، باعاناعى قۋانعان، كۇلگەن سوزدەرىمىز قايدا؟».
ءبىر قاراعاندا قازىرگى زامان وقىرمانى «ابايدىڭ بۇل سوزىندە قانداي فيلوسوفيا بولۋى مۇمكىن؟» دەپ قارابايىر تۇسىنىككە جول بەرەرى انىق. ارينە، مۇندا دا شىندىق بار: تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن كەڭ دالادا مال سوڭىنان كوشىپ‑قونىپ جۇرگەن قازاق قالا سالا المادى، مەكتەپتەر اشا المادى... ءوزارا ساۋداعا سالارلىق بازارى دا جوق، وعان شىعارار زاتتارى دا جوق... بار ساۋداسى قورا‑قورا مالىن سارت پەن ورىسقا، ودان قالدى نوعايعا (تاتارعا دەڭىز) ايداپ، ونى ارى‑بەرى ساۋدالاپ، وزىنە قاجەتتى الۋ عانا...
وسى تۇرعىدا ويلانعان اباي «كىمنىڭ تۇرمىس‑تىرشىلىگى تۇراقتى؟» دەگەن الەۋمەتتىك‑فيلوسوفيالىق سۇراقتى قويادى. ەگەر، وسى ماسەلەگە فيلوسوفيالىق سانامەن «الىستى بولجاۋ» تۇرعىسىنان قاراستىرساق، ارينە، قازاقتىڭ تۇرمىس‑تىرشىلىگى ايتپاي كەلەتىن اپاتتان، جۇتتان، قۋاڭشىلىقتان، ىندەتتەن مەيلىنشە قورعانسىز كۇيدە ەكەنىن كورەمىز. ياعني، قازاق ءوزى ايتقانداي: بارشا قازاقتىڭ تۇرمىس‑تىرشىلىگىنىڭ تۇراقتىلىعى، ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى «باي ‑ ءبىر جۇتتىق» دەگەن اكسيومالىق اقيقاتتىڭ وتىندە تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى. اباي ءوز سوزىندە حالقىنىڭ وسى كۇيىن ءدوپ باسىپ، ونىڭ بولاشاعىنىڭ بۇلىڭعىرلىعىنا الاڭدايدى.
ءيا، وقىرمان «مۇندا قانداي فيلوسوفيا بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن سۇراقتى تاعى دا قويۋعا قۇقىلى. وعان بەرەر جاۋاپ بىرەۋ عانا: «وسى سۇراقتى مىڭعىراعان مالعا يە بولىپ وتىرعان بايلار نەگە قويماعان؟» دەپ، سۇراققا سۇراقپەن جاۋاپ بەرۋ. شىندىعىندا، قازاق بايلارىنىڭ «مىڭعىراعان مالى» كەنەتتەن، عايىپتان پايدا بولعان جوق قوي؟ ول بايلىقتىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن قانشاما تەر توگىلدى، بۇكىل اۋىل بولىپ، اۋلەت بولىپ قانشاما ەڭبەك ءسىڭىرىلدى...
ەندەشە، وسى بايلىقتى ەسەلەۋ، ونى تەك ءوز قاجەتىنە ەمەس، وسىدان ۇلەس الىپ كۇنىن كورىپ وتىرعان تۇتاس ەلدىڭ ءومىرىنىڭ دىڭگەگى بولاتىنداي «بايلىعىمىز تۇراقتى ما؟» دەگەن سۇراقتى الدىمەن باي‑باقۋاتتى ادامنىڭ ءوزى قويۋى ءتيىس ەدى عوي. جوق، ونداي ءۇردىس بايقالمايدى. قازاق بايلارى ساۋدا مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ، شاعىن وندىرىستەر اشۋ جانە ت.ت. شىعىندارعا بارۋعا جۇرەكتەرى داۋالامايدى. ولار عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان «ءبىر مالىم ەكەۋ بولسا» دەگەن ەرەجەدەن اۋىتقىمايدى. سول سەبەپتى دە، ولار وسى مىندەتتى نە ورىسقا، نە تاتارعا، نە سارتقا «مىندەتتەپ» قويادى. بىراق، ولار دا قاراپ جاتپاي قۇرال‑سايمان ءوندىرىسىن ۇنەمى جەتىلدىرۋمەن بولادى. ول جەتىلگەن سايىن، ونىڭ قازاققا كەلەر باعاسى دا وسە بەرەدى. ءسويتىپ، قازاقتىڭ ولارعا دەگەن تاۋەلدىلىگى دە ۇزبەي ارتا بەرەدى.
ال، قازاقتىڭ وسى كۇيدە قالا بەرگەنى ساۋداگەر مەن كاسىپكەرگە وتە پايدالى: ازىق‑تۇلىگىن، شيكىزاتىن حالىق ارزانعا بەرىپ وتىرسا، ودان ارتىق نە كەرەك؟
مىنە، اباي كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە وسى: حالىق ءۇشىن ەكزيستەنتسيالىق، باسقاشا ايتساق – ومىرماندىك ماسەلە قاتارىندا تۇرادى. ال، ونداي ماسەلەنى ادامزات تاريحىندا تەك فيلوسوفتار عانا ۇنەمى كوتەرىپ وتىرعان. سوندىقتان، وسى ماسەلەنى كوتەرۋ ارقىلى اباي ءوزىن فيلوسوفيالىق ويلاۋ شەڭبەرىنە كوتەرىلگەن تۇلعا رەتىندە كورسەتەدى (پوزيتسيالايدى).
سول سەبەپتى دە، ابايدىڭ ەكىنشى سوزىندە ءوز حالقىنىڭ ءومىرىنىڭ تۇراقتى بولۋى، ونىڭ الىس پەرسپەكتيۆالارعا جوسپارلانا الۋى، ءسويتىپ، حالقىنىڭ «ءبىر جۇتتان قىرىلىپ قالمايتىنداي» تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسۋى قاجەتتىگى «زارزامان» فيلوسوفيالىق فورماتىندا ايتىلادى.
اباي تەك ونى ايتۋمەن شەكتەلمەيدى: ول ونىڭ مىسالىن الىستان ىزدەمەيدى، قازاق حالقى جاقسى بىلەتىن، كوزى ۇيرەنگەن، قارىم‑قاتىناسى مەن الىس‑بەرىسى ورنىققان كورشىلەرىنىڭ تۇرمىس‑تىرشىلىگىنەن الىپ، سونى العا تارتادى. قازاق ايتاتىن «سارت بايىسا تام سالادى» دەگەن ءتامسىلىن قازاقتىڭ جادىنا قايىرا سالىپ، وزىنە قاراتا ايتادى.
ارينە، سول زامانداردا وتىرىقشىلىققا بەت بۇرعان ورىس تا، سارت تا، ولارمەن ارالاسى ءجيى نوعاي دا وتىرىقشىلىق ءومىر سالتىنا ءتان «ەڭبەك ءبولىنىسى» قاتىناسىنا تۇسە باستادى. اركىم ءوز قارىمى مەن قابىلەتىنە ساي كاسىپتەردى مەڭگەرىپ، ونى جەتىلدىرىپ، وزگەشە مادەني قالىپتى – وتىرىقشىلىق ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا كوشە باستادى. بولماسا، كۇنى كەشە عانا وزىمەن ورىستە مالىن قاتار ايداعان نوعايلار كەنەتتەن وزىپ، العا شىقتى دەۋگە ەش نەگىز جوق.
بار ماسەلە ولاردىڭ كوشپەندى مادەنيەتتىڭ پەريفەرياسىندا (شەتكەرى ايماعىندا) ورنالاسۋىندا بولىپ وتىر. ولار تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايىنا بايلانىستى «سىرتقى الەممەن» تىعىز بايلانىسا وتىرىپ، ەۆوليۋتسيالىق جولمەن سىرتقى الەمنىڭ «ءومىر ءسۇرۋ قالىبىن» ءوزىنىڭ مادەني ورىسىنە ترانسفورماتسيالادى. بۇل وبەكتيۆتى پروتسەسس. ويتكەنى، قوعام ءومىرىنىڭ باستى ماعىناسى مەن ماقساتى دا ەكزيستەنتسيا، ياعني، ءومىر ءسۇرۋ، جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ەكەنى انىق.
مۇنداي پروتسەستى ورىس حالقى باستان كەشىرگەن. اۋەلى «ورمان حالقى» قالىبىندا ءومىر سۇرگەن حالىق، پەتر‑1 پاتشاسىنىڭ كەلۋىمەن ەكونوميكاسىن ەۋروپالىق باعىتقا بۇرۋدى قولعا الدى. وعان ءبىرىنشى پەتر پاتشانىڭ جاس كەزىنەن ەۋروپاعا بارىپ، جۇمىسشىدان باستاپ، سول زامانعى وندىرىستىك تەحنولوگيا نەگىزدەرىن مەڭگەرىپ قايتۋى كوپ ىقپال ەتكەن. تاققا وتىرعان سوڭ ول قالالار سالۋعا، ساۋدانى دامىتۋ ءۇشىن «تەڭىز قاقپاسىن» اشۋعا بار كۇشىن سالدى. ەۋروپادان ارحيتەكتورلاردى، ساۋلەتشىلەردى شاقىرىپ، جاڭا قالالار تۇرعىزىپ، جاڭا قوعامنىڭ نەگىزىن قالاۋعا كىرىستى. تىپتەن، ەسكىدەن اجىراعىسى كەلمەگەن كونسەرۆاتيۆتى بويارلارىن «ەۋروپالىق ءومىر سالتىن» قابىلداماعانى ءۇشىن قاتاڭ جازالادى دا.
1‑پەتر ەنگىزگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم دامي كەلە ەندى‑ەندى قالىپتاسا باستاعان يمپەريالىق ساناعا ودان ءارى پارمەن بەردى. كورشى ورنالاسقان يمپەريالىق ءداستۇرى بار ەلدەرمەن قيان‑كەسكى شايقاستار باستالدى.
ال، ونىڭ ىقپالىنداعى تاتاريا، نوعايلار، باشقۇرلار، قىرىم تاتارلارى جانە وزگەلەرى وسى يمپەريالىق سانانىڭ ءوز اۋماعىنداعى كوشىرمەسىن جاساپ شىقتى. ونى اباي ناقتى دالەلمەن بىلاي تۇسىندىرەدى: «ءبىزدىڭ ەڭ بايىمىزدى: «ءسانىڭ شاقشى اياعىڭ ءبىلان پىشىراتىرعا قويعان ءيدان تۇگىل، شىق، ساسىق كازاق»، - دەپ ۇيىنەن قۋىپ شىعارادى» دەپ، شىندىقتى ورتاعا سالادى.
نەگىزى، قوعامنىڭ دامۋىندا ساۋدا قاتىناسىنىڭ دامۋى قاي زاماندا بولماسىن وراسان زور رول اتقارعان. ەندەشە، ساۋدانى تەك «تاۋار ايىرباسى» دەڭگەيىندە مەڭگەرىپ، ودان كوپ ۇتىلىپ جاتقان قازاق تۇرمىسىن اباي ءدوپ باسادى. بۇل دا تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويدىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك...
ال، مادەني تامىرى تىم تەرەڭگە تارتاتىن «سارتتار» (اباي وعان تاجىكتەردى جانە تاجىكپەن قانى مەن مادەنيەتى ارالاسقان تۇركىتىلدەس حالىقتاردى جاتقىزادى) – كونەدەن قول ونەرى مەن قالا قۇرىلىسىن دامىتقان، ماحاللا ساۋدا قاتىناسىن مەڭگەرگەن، ۇنەمشىل ءارى پايداشىل، نە نارسەنى كادەگە جاراتۋدى ويلايتىن مەنتاليتەتتى الدەقاشان مەڭگەرىپ ۇلگەرگەن ەدى.
ارينە، بۇل كەڭ دالادا مالدى ورىسكە سالىپ قويىپ، ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن ساۋىق‑سايرانمەن، ەركىن ويلاۋمەن، قيالداۋمەن، شەشەندىك ايتىستارمەن، كۇرەس پەن دودادا جىگىتتىك قاسيەتىن شىڭداۋمەن وتكىزەتىن قازاق مەنتاليتەتىنە قارسى باعىتتا بولارى زاڭدى. ونىمەن قوسا، ول زامانداعى قازاقتىڭ ءداستۇرى مەن سالتتارى ەر ازاماتتى «جىگىتتىككە» باۋلۋدىڭ تەتىگى ەدى. ال، «جىگىتتىك» ۇعىمىنىڭ استارىندا قازاقى مارتتىك، جاۋىنگەرلىك، شىندىق پەن ار‑نامىس، ادىلەتسىزدىككە توزىمسىزدىك سياقتى اسىل قاسيەتتەر جاتادى. بىراق، قازاقتىڭ بۇل مەنتاليتەتى ‑ ەۋروپالىق عىلىمي تىلدە «رىتسارلىق» دەپ اتالعان مىنەزى ‑ ورىس‑نوعاي‑سارت پراگماتيزمىنەن الشاق، نەگىزىنەن رومانتيكالىق سيپاتتا قالىپ قويعان ەدى. ابايدىڭ دا كورىپ‑بىلىپ وتىرعانى وسى جاعداي!
وسى تۇستاعى ابايدى وكىندىرەتىن نارسەنى بىلاي سۋرەتتەۋگە بولادى: اباي ول ەلدەردىڭ پراگماتيزمى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇراقتى ەتىپ، ونىڭ ىرگەتاسىن بەكىتەدى. ال «قازاق ءرومانتيزمى» ونداي تۇراقتىلىققا يە ەمەس، سوندىقتان، حالىقتىڭ ءومىرى دە قاۋىپ‑قاتەر وتىندە تۇرادى. ءسويتىپ، اباي وسى ەكى اراداعى باسەكەلەستىكتە، نە بولماسا، «استىرتىن شايقاستا» قازاق ۇنەمى ۇتىلىستا بولا بەرەدى دەگەن ۇلكەن فيلوسوفيالىق ويدى كوتەرەدى. بۇل ابايدىڭ وزگە ەلدىڭ ءداستۇرىن دارىپتەۋى ەمەس، ءوز حالقىنا بارار جول باعىتىن سىلتەۋى.
تاريح قاتەلىكتەردى كەشىرمەيدى. ابايدىڭ سو زاماندا ايتقان تەرەڭ ويى مەن الاڭداۋى اراعا وتىز جىلداي سالىپ، قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىندا «اشارشىلىق» دەگەن اتپەن ورىن الدى. ول حالىقتىڭ باسىنا تونگەن الاپات مەگاتراگەديا بولىپ شىقتى. ال، حالقىمىزدىڭ ونىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە تارتىپ جاتقانى ‑ بۇگىندە بىزگە بەلگىلى تاريح.
مىنە، ەگەر بەلگىلى ءبىر ىقپالدى كۇشتەر (بايلار دەلىك) سول زاماندا ابايشا ويلاپ، حالقىنىڭ ءومىرىن ءارتاراپتاندىرىپ، حالىقتىڭ اۋقىمدى بولىگىن تۇراقتى مەكەندەرگە قونىستاندىرىپ، ونداعى «ەڭبەك ءبولىنىسىن» قامتاماسىز ەتۋدى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە اسىرا باستاعاندا – جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى اشتان قىرىلعان اشارشىلىق اپاتى بولماس پا ەدى، بالكىم.
جوق، ول كەزدە ابايدىڭ بۇل فيلوسوفياسىن، تەرەڭ ويىن قوعام قابىلدامادى. قالىپتاسقان ەكونوميكالىق ءۇردىس وسىلاي جالعاسا بەرەتىنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەدى. ناتيجەسىندە، يمپەريالىق بيلىك الماسۋىنان كەيىن، قازاق حالقىن كۇشتەپ وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ ورىن العاندا – حالىق وعان دايىن بولماي شىقتى.
ەگەر، اباي ايتقان جوبا سول زامانداردان قالىپتاسا باستاعاندا، وتىزىنشى جىلدارى اشتىقتان «بارار جەرى، باسار تاۋى» قالماعان، مالىنان ايىرىلعان جۇرتقا پانا بولارلىق «ءوز قامالى» بولۋشى ەدى. بىراق قازاقتا ونداي «قامال» بولمادى. وزىمەن‑وزى بەكىنىپ العان وزگەلەر ونى قابىلدامادى... قازاق كەڭ دالادا، قامال ماڭىنا جەتەر‑جەتپەستە قىرىلىپ قالدى...
سونىمەن بىرگە، ابايدىڭ ەكىنشى سوزىندەگى فيلوسوفيالىق ءتۇيىندى ويدىڭ بۇگىندە دە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ ارتىق ەمەس:
- قازاق ەلىنىڭ دامۋى ءارتاراپتى باعىتتان تۇرادى، ول باعىتتاردىڭ ارقايسىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنە كەپىل بولادى;
- قازاق حالقى ءوزىنىڭ رۋحاني‑مادەني دامۋىندا ءوزىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت‑داستۇرىنە سۇيەنەدى جانە ونى الەمدىك دامۋ ۇردىسىمەن ۇشتاستىرادى;
- قازاق ەلى ءوزىنىڭ بارلىق اسىل قاسيەتىن جاڭا زاماندا جارقىراتىپ كورسەتەدى جانە ءوزىنىڭ رومانتيكالىق بەينەسىن وزىق پراگماتيزممەن جالعاستىرادى.
- ءاربىر قازاق ازاماتى «ابايشا ويلاۋ» قالىبىن بويىنا سىڭىرەدى...
مىنە، وسىلاي دەپ ماقالامدى اياقتايمىن. تەك سوڭعى بۋىنداعى «ءتورتىنشى ويدى» اباي ەمەس، ءوزىم ايتقانىمدى نازاردا ۇستاۋلارىڭىزدى وتىنەمىن، قۇرمەتتى وقىرمانىم...
ءابدىراشيت باكىرۇلى،
فيلوسوف‑پۋبليتسيست
Abai.kz
