الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بەينەسىن بالالار ادەبيەتى مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پوەزيادا بەينەلەۋ – وتكەن مەن بۇگىندى جالعايتىن رۋحاني كوپىر. مۇنداي تۋىندىلار جاس وقىرماننىڭ مەملەكەتشىلدىك جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن دامىتادى. سەرىكباي وسپانۇلىنىڭ پوەزياسىن وسى باعىتتاعى كوركەم ۇلگى دەپ تانۋعا بولادى. ويتكەنى ول تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرىن كۇردەلەندىرمەي، بىراق تەرەڭ استارمەن، تۇسىنىكتى تىلمەن، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارناپ پوەتيكالىق اسەرمەن جەتكىزەدى.

اقىن بالالار پوەزياسىنا تاريحي تۇلعانىڭ بەينەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ۇلت تاريحىن بالا ساناسىنا جاقىنداتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىنعان. ونىڭ «احمەت اتا»، «ءاليحان بوكەيحان»، «مىرجاقىپ دۋلاتۇلى»، «ءنازيپا قۇلجانوۆا» اتتى ولەڭدەرى ءبىر ماقساتقا باعىنادى، ياعني: الاش زيالىلارىنىڭ ەل تاعدىرىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتىپ جانە ولاردى ادامدىق پەن ءبىلىمنىڭ، ادىلدىك پەن وتانسۇيگىشتىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە كورسەتكەن.

اقىن سەرىكباي وسپانۇلىنىڭ پوەتيكالىق ءتاسىلى – كۇردەلى تاريحي تاقىرىپتى بالانىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگىنە يكەمدەپ، قاراپايىم ۇعىم، ايقىن وبراز، ءمولدىر ينتوناتسيا ارقىلى رۋحاني ساباقتاستىق ورناتۋ. مىسالى، «احمەت اتا» جانە «احمەت اتا ارمانى» ولەڭدەر تسيكلىندا ۇلت  ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى تۇلعاسىن اعارتۋشىلىق پەن ادامدىقتىڭ تۇعىرلى بەينەسى رەتىندە اقىن بىلايشا سومدايدى:

 «عىلىم، ءبىلىم جيناعان،

 جيناپ، ەلگە سىيلاعان،

 جازعان العاش «الىپپە» –

 ەڭ ارداقتى سىيلى ادام» – وسى جولداردا احمەتتىڭ ەڭبەگى – «ءبىلىم مەن ەلگە قىزمەتتىڭ» سيمۆولى. اقىن ونى قۇر تاريحي تۇلعا ەمەس، بالا جۇرەگىنە جاقىن «اتا» رەتىندە تانىتادى. مۇندا «اتا» ءسوزى ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزەگىنە اينالعان رۋحاني تۋىستىقتى بىلدىرەدى.

اقىن سەرىكباي وسپانۇلى احمەتتىڭ كۇرەسكەرلىگىن دە بالا تانىمىنا لايىق مەتافورالارمەن بەرەدى:

«العا باستادى،

الىندى اسقارى،

بۇلتتان قاپ-قارا

اشىلدى اسپانى» – بۇل پوەتيكالىق سۋرەتتەۋ ارقىلى اقىن ۇلت ازاتتىعىن اسپاننىڭ اشىلۋىمەن تەڭەستىرىپ، احمەت بەينەسىن ازاتتىق تاڭىن اكەلگەن جارىقپەن ۇشتاستىرادى.

«ءاليحان بوكەيحان» اتتى ولەڭدە سەرىكباي وسپانۇلى ۇلت كوسەمىنىڭ ازاماتتىق رۋحىن بالا پوەزياسىنىڭ قاراپايىم تىلىمەن اسقاقتاتادى:

«وتكەن كۇنگە قايرىلماي،

قاپالانىپ، قايعىرماي،

ۇمتىل، ۇمتىل، باس العا،

تىزگىننەن ەندى ايرىلماي!» – مۇندا اقىن ۇمتىلىس پەن ەرىك ەركىندىگىن الاش يدەياسىمەن ساباقتاستىرادى. ءاليحاننىڭ بەينەسى – ومىرگە سەنىمدى، ەلىن ىلگەرى باستايتىن كوشباسشى تۇلعا. بۇل – بالا بويىنا تاباندىلىق پەن ەلشىل رۋح سىڭىرەتىن كوركەم ۇلگى.

ال «مىرجاقىپ دۋلاتۇلى» ولەڭى الاشتىڭ كۇرەسكەر رۋحىن جانداندىرادى. اقىننىڭ كوركەم ءتاسىلى – تاريحي ءۇندى قازىرگى پوەزيا تىلىمەن جاڭعىرتۋ:

 «ويان، قازاق، قالعىما،

 قارا انىقتاپ الدىڭا!» – دەپ مىرجاقىپتىڭ ايگىلى ۇندەۋى پوەتيكالىق ريتم ارقىلى قازىرگى بالاعا تىكەلەي ءۇن قاتۋ فورماسىندا بەرىلەدى. بۇل تاسىلدە اقىن «ويان» ۇعىمىن مەتافورالىق قيمىلعا، رۋحاني سەرپىلىس سيمۆولىنا اينالدىرادى. اقىن سەرىكباي وسپانۇلى مىرجاقىپ بەينەسىن دوستىق جانە باۋىرلاستىق قاتىناستا كورسەتەدى:  «احمەتتىڭ جان دوسى،  سەرىگى ءارى ءىنىسى». بۇدان اقىن الاش زيالىلارىن جەكە دارا تۇلعا رەتىندە ەمەس، رۋحاني قاۋىم، ورتاق ماقساتتاعى ۇلت ۇيىتقىسى رەتىندە تانىتقىسى كەلەتىنى بايقالادى.

اقىن الاش قوزعالىسىنداعى ايەل تۇلعاسىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ونىڭ «ءنازيپا قۇلجانوۆا» اتتى ولەڭى قازاق بالالار پوەزياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن زيالى ايەل زاتىنىڭ كوركەم وبرازى:

 «جاناشىر بوپ بالاعا،

 قالاپ ويى وسكەنىن،

 وتكىزگەن ول قالادا

 ادەبيەت كەشتەرىن» – مۇندا اقىن ءنازيپانىڭ اعارتۋشىلىق ەڭبەگىن، اباي شىعارمالارىن ناسيحاتتاعان قىزمەتىن ايقىن سۋرەتتەيدى. ولەڭ سوڭىنداعى جولدار: «وعان ولەڭ ارناعان، العىس ايتىپ ۇلى احاڭ» دەپ الاش زيالىلارى اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىق پەن ءوزارا سىيلاستىقتى تانىتادى. ءنازيپا بەينەسى ارقىلى اۆتور قىز بالاعا ءبىلىم مەن ونەر جولىنداعى ەرلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن ۇسىنادى.

سەرىكباي وسپانۇلىنىڭ الاش تاقىرىبىنداعى ولەڭدەرى تەك تاريحي ەسكە الۋ عانا ەمەس، تاربيەلىك باعدارلاما، ادامدىق كودەكس. اقىن ءار كەيىپكەرى ارقىلى بالاعا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىتقان. سوندىقتان الاش تاقىرىبى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ادەبيەتىندە مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى ءتيىس. بۇل – ۇلت تاريحىن ءسۇيۋدىڭ، ءسوزدىڭ قادىرىن تانۋدىڭ، ەركىن رۋحتى سەزىنۋدىڭ باستاۋى. سەرىكباي وسپانۇلى سىندى اقىنداردىڭ ەڭبەگى جاس بۋىننىڭ جۇرەگىندە «الاش» ۇعىمىن ەركىندىك، ءبىلىم، ادىلەت پەن ەلدىك يدەياسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ورنىقتىرادى. وسىنداي پوەزيا ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى ۇزىلمەيدى، ال جاس ۇرپاق ءوز تاريحىنا سەرگەك ءارى ويلى كوزبەن قاراي باستايدى.

ەلدوس توقتارباي،

جازۋشى

Abai.kz