«حالىقتاردى بىرىكتىرە الاتىن ءبىر عانا ۇلى كۇش بار: مادەنيەت، مادەنيەت جانە تاعى دا مادەنيەت».– حۇسەين جاۆيد

         ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. اتا-بابالارىمىز قيالداي الماعان ءبىلىم مەن اقپارات بۇگىندە الاقانىمىزداعى ۇيالى تەلەفونعا سىيىپ تۇر. الايدا ادامزات وسى شەكسىز مۇمكىندىكتى كوبىنە ماعىناسىزدىققا ايىرباستاپ بارادى. XXI عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن پارادوكسى دا وسىندا: قۇرالدارىمىز عالامات دامىعانىمەن، رۋحاني الەمىمىز سول قارقىنمەن جەتىلە قويعان جوق.

ۋرۋگۆايدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حوسە مۋحيكا ءبىر سوزىندە ادامزاتتىڭ قازىرگى كۇيىن ءدال سيپاتتاپ: «ءبىز ءبىر-بىرىمەن نايزامەن ەمەس، اۆتوماتپەن شايقاساتىن گوريللالارعا اينالىپ بارا جاتقان سياقتىمىز»، – دەگەن ەدى. بۇل السىزدىك ونەرگە دەگەن كوزقاراسىمىزدان دا انىق كورىنەدى. ىشكى رۋحاني قۋىس ەرتە مە، كەش پە، ادامدى ءومىر شىندىعىنىڭ الدىندا دارمەنسىز قالدىرادى.

1971 جىلى تۇسىرىلگەن دجون حيۋستوننىڭ Fat City فيلمىندە وسى رۋحاني السىزدىك بوكس جاتتىقتىرۋشىسىنىڭ جاس سپورتشى ەرنيگە ايتقان ءبىر اۋىز سوزىندە جيناقتالعان: «سەنىڭ ءىشىڭ بوساپ كەتكەن» (You’re soft in the middle). بۇل ءسوز تەك ءبىر ادامنىڭ ەمەس، بۇگىنگى وركەنيەتتىڭ دە بەينەسىندەي ەستىلەدى.

ەگەر ءبىز جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ الدىندا «ءىشى بوس» قوعامعا اينالعىمىز كەلمەسە، مادەنيەت پەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى سۇحبات ەڭ قۋاتتى قورعانىمىز بولىپ قالا بەرەدى. قىرعىز حالقىنىڭ ۇلى جازۋشىسى، يسپانيادا دا ەرەكشە قۇرمەتكە يە شىڭعىس ايتماتوۆ ونەردىڭ باستى مىندەتى تۋرالى قايتا-قايتا ايتىپ كەتكەن ەدى: ونەر ادامنىڭ ار-ۇجدانىن وياتۋعا، باتىلدىعى مەن ادامگەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە، ونىڭ الدىنا تۇتاس الەمدى اشۋعا ءتيىس; ادام ءوزىنىڭ ادام ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك.

الايدا بۇل اسقاق مۇراتتار كوبىنە مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ساتتە-اق كومەسكىلەنەدى. يدەاليزمنىڭ ورنىن قۇرعاق ەسەپ پەن ءراسىم باسادى. مۇنى اكادەميالىق ورتادان انىق كورۋگە بولادى: عىلىمي ماقالالار شىنايى تانىم ءۇشىن ەمەس، تۇيىندەمەنى قالىڭداتۋ مەن ۇپاي جيناۋ ءۇشىن جاپپاي جاريالانىپ جاتادى.

نەلىكتەن قوعام تەرەڭ وي مەن تىڭ جاڭالىق ۇسىناتىن ءبىر عانا ەڭبەكتىڭ ورنىنا جۇزدەگەن ورتاقول ءماتىندى ارتىق كورەدى؟ نەلىكتەن ءبىز جەڭىستى نوكاۋتپەن ەمەس، ۇپاي سانىمەن عانا ولشەۋگە ۇيرەنىپ بارامىز؟

پولياك اقىنى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆيسلاۆا شيمبورسكا وسى رۋحاني بيۋروكراتيانى اششى اجۋاعا اينالدىرىپ: «ءبىر ءنولدىڭ سوڭىنا تىزىلگەن نولدەردەن گورى، ەركىن جۇرگەن نولدەردى جاقسى كورەمىن»، – دەپ جازعان بولاتىن. ونىڭ ايگىلى «تۇيىندەمە جازۋ» ولەڭىندە قازىرگى جۇيەنىڭ ادام ءومىرىن قالاي قاعازعا اينالدىراتىنى سۋرەتتەلەدى. كەڭ جازيرالار مەكەنجايعا، كومەسكى ەستەلىكتەر ناقتى داتالارعا اينالادى. باعا قۇندىلىقتان جوعارى قويىلادى، لاۋازىم مازمۇننان ماڭىزدىراق سانالادى. ءتىپتى تۇيىندەمەگە قۇلاق انىق كورىنەتىن سۋرەت تالاپ ەتىلەدى. ويتكەنى قوعامدى ادامنىڭ نە ەستيتىنى ەمەس، قۇلاعىنىڭ كورىنۋى عانا قىزىقتىرادى. ال ول قۇلاق نە ەستيدى؟ قاعاز تۋرايتىن ماشينالاردىڭ تارسىلىن…

مازمۇننىڭ سىرتقى كورىنىسكە جەڭىلۋى الەۋمەتتىك جەلىلەر تۋدىرعان قازىرگى بۇقارالىق قۇبىلىستاردان دا بايقالادى. ماسەلەن، يسپانيادا سوڭعى جىلدارى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ «اق تۇندەر» پوۆەسىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق كۇرت ارتتى. بۇعان نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى BookTok تولقىنى سەبەپ بولدى. مىڭداعان جاس كىتاپتى ساتىپ الىپ، وقىپ شىقتى. بىراق جىلدام تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ اراسىندا جازۋشىنىڭ شىنايى بولمىسى كوبىنە نازاردان تىس قالىپ قويادى.

ال دوستوەۆسكي ادەبيەتتىڭ باستى مىندەتىن ادامگەرشىلىك تاربيەسى مەن مەيىرىمگە قىزمەت ەتۋ دەپ تۇسىنگەن قالامگەر ەدى. ول تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ەستەتيكالىق مادەنيەتىنە جاڭا ۇعىم ەنگىزىپ، XIX جانە XX عاسىرلارداعى الەم ادەبيەتىنىڭ باعىتىن وزگەرتكەن تۇلعا بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدى «قابىر قازۋشىلار مادەنيەتى» قورشاپ تۇرعانداي كورىنەدى. ياعني سۋرەتكەردىڭ قادىرىن ول ومىردەن وتكەن سوڭ عانا ءتۇسىنۋ ادەتكە اينالعان. مىسالى، بۇگىندە كلينت يستۆۋدتىڭ جاڭا تۋىندىلارى نەمەسە ونىڭ كينو ونەرىندەگى ورنى تۋرالى ماقالالاردى سيرەك كەزدەستىرەسىز. بىراق ول دۇنيە سالعان كۇنى گازەتتەردىڭ بەتى ماداققا تولاتىنى انىق. ءتىپتى سول ماقالالاردىڭ ءبىرازى رەداكتسيا تارتپالارىندا الدەقاشان دايىن تۇرعان شىعار; تەك قايتىس بولعان كۇنىن عانا ەنگىزۋ قاجەت.

ءبىز ۇلى تۇلعالاردى كوبىنە مەرەيتويلاردا نەمەسە ەسكە الۋ كۇندەرىندە عانا ەسكە الامىز. ءسويتىپ، جادىنىڭ ءوزىن سۇر بيۋروكراتيالىق راسىمگە اينالدىرىپ جىبەرەمىز. ودان دا سوراقىسى – ونەردى سەزىنۋدىڭ ورنىنا ونى كورسەتۋگە تىرىسامىز. كەيدە كافە ۇستەلىندەگى گازەت سەكىلدى: ادام ونى وقۋ ءۇشىن ەمەس، ءوزىن مادەنيەتتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن عانا جايىپ قويادى. وسىنداي جاعدايدا مادەنيەت ءبىزدى «نە ىستەپ جاتىرمىز؟» دەگەن سۇراقتان بۇرىن «ونى قالاي ىستەپ جاتىرمىز؟» دەگەن ساۋالعا جەتەلەيدى.

ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ، كىتاپتاردىڭ، فيلمدەردىڭ، كارتينالاردىڭ، مۋزەيلەردىڭ ءمانى نەدە، ەگەر ءبىز ولاردىڭ ىشكى ماعىناسىن جوعالتىپ الساق؟ شىنايى ءبىلىم – ديپلوم نەمەسە اتاق ەمەس. ول – بولمىستى تەرەڭ سەزىنۋ قابىلەتى. ورىس جازۋشىسى نيكولاي گوگول ءبىر كەزدەرى ماقتانىشپەن: «ونەردە مەنىڭ جولىم دۇرىس»، – دەپ جازعان ەدى.

بۇل ءسوز شىعارماشىلىق ەركىندىكتىڭ مانيفەسىندەي ەستىلەدى. ونەر الەمىندە پارتيالىق زاڭدار جوق; وندا تەك جاقسىلىق پەن جاماندىق تۋرالى ادامزاتقا ورتاق تۇسىنىك قانا بار. ۇلى ادەبيەت ءبىزدىڭ جانارىمىزدى جوعارى كوتەرۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. ۋرۋگۆاي جازۋشىسى ەدۋاردو گالەانو اڭگىمەلەگەن وقيعاداعى بالا سەكىلدى. ول تەڭىزدى العاش كورگەندە ءۇنسىز قالىپ، تولقىعان كۇيى اكەسىنە: «ماعان قاراۋعا كومەكتەسشى…» – دەيدى.

ءومىردىڭ ناعىز ساباعى اتاۋلاردان ەمەس، زاتتاردىڭ مانىنە ۇڭىلۋدەن باستالادى. فيزيك ريچارد فەينمان دا اكەسىنىڭ ءوزىن قۇستىڭ ءار تىلدەگى اتاۋىن جاتتاۋعا ەمەس، ونىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن باقىلاۋعا ۇيرەتكەنىن ەسكە الادى. ويتكەنى اتاۋلار ءار حالىقتا ءارتۇرلى بولعانىمەن، قۇستىڭ تابيعاتى وزگەرمەيدى.

وسى وي جاپون رەجيسسەرى اكيرا كۋروساۆانىڭ فيلمدەرىنىڭ بىرىندە دە كورىنىس تابادى. ءبىر ادام سۋرەتشىدەن: «وسىنداي جاقسى سۋرەت سالۋدى قاي مەكتەپتەن ۇيرەندىڭىز؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا سۋرەتشى: «سۋرەت سالۋدى مەكتەپتەن ۇيرەنۋگە بولمايدى. ماحابباتتى ۇيرەنۋ مۇمكىن بولماعانى سياقتى، – دەپ جاۋاپ بەرەدى.

ءدال وسىنداي ەسكەرتۋ 1973 جىلعى Emperor of the North فيلمىندە دە ايتىلادى. تەمىرجول كەزبەسى كەيىپكەرى جاس ءارى ءۇستىرت ويلايتىن سەرىگىنە قاراپ: «سەن كەرەمەت كەزبە بولا الار ەدىڭ. بىراق جۇرەگىڭ جوق. بار دا، وزىڭە باتىلدىق ساتىپ ال!» دەيدى.

بۇل سوزدەر بۇگىنگى زامانعا دا ارنالعان ۇكىم ىسپەتتى. ويتكەنى مادەنيەت بىزگە تەك قانا اقپارات بەرمەيدى، ەڭ الدىمەن جۇرەك بەرەدى. ال جۇرەكسىز ءبىلىمنىڭ دە، تەحنولوگيانىڭ دا، وركەنيەتتىڭ دە بولاشاعى جوق.

تينكا گاردەنگي

 يسپانياداعى University of Valencia جانىنداعى زاماناۋي تاريح ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتورانتى

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz