سوڭعى كۇندەرى اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازعان وقيعالاردىڭ ءبىرى تۋرالى ءوز ويىممەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىم.

سوت زالىنان اقتالىپ شىققان الپىس جاستاعى جىلقىشىنىڭ كوزىندەگى جاس – جەكە ادامنىڭ عانا قايعىسى ەمەس. ول – مەملەكەتكە، قوعامعا قويىلعان اۋىر سۇراق دەۋگە بولادى. اتا زاڭىمىزدىڭ ەڭ باستى بابى – ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى قول سۇعىلمايدى دەيدى. بۇل ءسوز قاعاز بەتىندە عانا ەمەس، ناقتى ومىردە ءار قازاقستاندىق سەزىنۋى ءۇشىن ءالى قانشاما جۇمىس جاسالۋى قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر.

وتىز ءۇش جىل. ءبىر ادامنىڭ تۇتاس عۇمىرى. ءبىر قوجالىقتىڭ جىلقىسىن باعىپ، ادال ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن ازامات ءبىر كۇندە ۇرى اتانىپ، سوت زالىنان كىسەندەلىپ شىعادى. ەكى اي تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرادى. ءتىپتى الپىس جاسىن قاماۋدا قارسى العان ەكەن. كەيىن سوت ونىڭ كىناسىز ەكەنىن مويىندايدى. ال ەندى سول ەكى ايدى كىم قايتارادى؟ قاي سوت ونىڭ توگىلگەن كوز جاسىن قايتارا الادى؟ قاي شەشىم ونىڭ نەمەرەلەرىنىڭ الدىندا تاپتالعان ابىرويىن قالپىنا كەلتىرەدى؟ ەگەر ادام اقتالسا، وندا مەملەكەت ونىڭ بوستاندىعىن عانا ەمەس، ار-نامىسىن، دەنساۋلىعىن، قوعامداعى بەدەلىن دە قالپىنا كەلتىرۋگە جاۋاپتى بولۋى كەرەك.

بۇل وقيعا بىزگە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنىڭ تيەگىن اعىتتى. اۋىلداعى قانشاما جىلقىشى، شوپان، مەحانيزاتور، مالشى ءوزارا كەلىسىممەن ونداعان جىل بويى ەڭبەك ەتىپ جاتىر. ياعني ولاردىڭ بارلىعىندا ەڭبەك شارتى بار ما؟ الەۋمەتتىك كەپىلدىگى تولىق پا؟زەينەتاقى جارناسى ۋاقىتىلى تولەنە مە؟ ەرتەڭ ءبىر داۋ تۋىنداسا، ولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن قانداي قۇقىقتىق تەتىك بار؟ بۇل سۇراقتارعا جەرگىلىكتى جەردىڭ ءجاي ستاتيستيكاسىمەن ەمەس، شىنايى جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك.

تاعى ءبىر الاڭداتاتىن ماسەلە – ينسۋلت العان، دەنساۋلىعى اۋىر ادامنىڭ بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ ءوز ارەكەتىنىڭ ءمانىن تولىق تۇسىنگەنىنە كىم كەپىل؟ وسىنداي ساناتتاعى ازاماتتارعا قاتىستى زاڭدا قوسىمشا قورعاۋ تەتىكتەرى بولۋى ءتيىس. ادۆوكاتتىڭ مىندەتتى قاتىسۋى، مەديتسينالىق قورىتىندىنىڭ بولۋى، تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ەرەكشە ءتارتىبى – ادامنىڭ تاعدىرىن قورعايتىن ماڭىزدى كەپىلدىكتەر.

بۇل – ءبىر ادامنىڭ عانا تاعدىرى ەمەس، زاڭنىڭ ادامعا قالاي قارايتىنىن كورسەتەتىن ولشەم. ادىلەت – سوت ۇكىمىمەن عانا ولشەنبەيدى، مەملەكەتتىك ورگان ءوز قاتەلىگىن مويىنداپ، ونى تولىق تۇزەتە العان كەزدە عانا سالتانات قۇرادى.

سوندىقتان زاڭسىز قىلمىستىق قۋدالاۋدان كەيىن وتەماقى تولەۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ، مورالدىق زياندى وتەۋدىڭ ناقتى ولشەمدەرىن ەنگىزۋ، ەگدە جاستاعى جانە اۋىر ناۋقاس ازاماتتارعا قاتىستى بۇلتارتپاۋ شارالارىن قايتا قاراۋ، اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى.

ءبىر قاريانىڭ كوز جاسى ۇمىتىلىپ كەتپەۋى كەرەك. ەگەر ءبىز سول كوز جاستان ساباق الساق، وندا بۇل وقيعا تەك ءبىر ادامنىڭ قايعىسى بولىپ قالمايدى. ول قۇقىق ۇستەمدىگىن كۇشەيتەتىن، زاڭدى ىزگىلەندىرەتىن، ادام قادىرىن بارىنەن بيىك قوياتىن جاڭا شەشىمدەردىڭ باستاۋىنا اينالادى.

ويتكەنى مەملەكەت ءوزىنىڭ كۇشتىلىگىمەن ەمەس، ءالسىزىن قالاي قورعاي العانىمەن باعالانادى.

وسى ساناتتاعى ىستەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ حۇقىقتارى مەن ابىرويىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن  گەرمانيا، فرانتسيا، كانادا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مىنا  باعىتتاردا جۇمىستار قولعا الىنعان ءجون.

«ءبىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋ

اقتاۋ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن وتەماقىنى اۆتوماتتى تۇردە تاعايىنداۋ

مورالدىق زياننىڭ ەڭ تومەنگى كەپىلدەندىرىلگەن مولشەرىن بەلگىلەۋ

زاڭسىز قاماۋدا بولعان ءاربىر كۇن ءۇشىن بىرىڭعاي وتەماقى كوەففيتسيەنتىن ەنگىزۋ

وتەماقىنى 30–60 كۇن ىشىندە تولەۋدى مىندەتتەۋ

كەيىن مەملەكەت كىنالى لاۋازىمدى  تۇلعالاردان نەمەسە كورىنەۋ جالعان ايىپ تاققان ادامداردان قاراجاتتى رەگرەسس تارتىبىمەن ءوندىرىپ الۋ تەتىگىن ناقتىلاۋ.

جانە ەلىمىزدە ارنايى اقپاراتتىق قولداۋ جەلىسى جۇمىس ىستەسە، قانشاما ازاماتتارعا قولداۋ بولارى ءسوزسىز.

بيبىگۇل جەكسەنباي

Abai.kz