Referendum – halyqtyng memleket ómirindegi manyzdy sheshimderge tikeley qatysuynyng eng demokratiyalyq tetikterining biri. Ol belgili bir zandy, konstitusiyalyq ózgeristi nemese el taghdyryna әser etetin manyzdy bastamany býkil halyqtyng erki arqyly bekituge mýmkindik beredi. Sondyqtan alda ótetin referendumnyng manyzy tek sayasy oqigha retinde emes, azamattyq jauapkershilikting kórinisi retinde de baghalanady.

Negizinde halyqtyng tikeley qoldauymen qabyldanghan sheshimderding sayasy jәne qúqyqtyq negizi әldeqayda berik bolady. Referendum nәtiyjesinde qabyldanghan ózgerister qoghamda kenirek qoldau tauyp, memlekettik instituttardyng legitimdiligin arttyrady. 15 nauryzdaghy tarihy kýnning manyzy turaly qalamgerler de ýn qatty.

Roza Múqanova, jazushy, QR Memlekettik syilyghynyng iyegeri:

– Alda ótetin referendum Qazaq memleketi men halqy ýshin  tarihy beles. Búryn qamtylmaghan, aitylmaghan dýniyeler jana Ata zanda bir erkindikpen, halyqtyng mýddesin, halyq pen biylikting arasyndaghy әdepti, tyndaudy, әdildikti kórsetetin birden-bir negiz zandy qúralymyz bolyp otyr. Búl turaly men qalamger retinde de óz qúqymdy zerttedim. Múnda senzuragha tiym salynatyny kókeyge óte qonymdy boldy. Shygharmashyolyq erkindik, ziyatkerlik turaly da aitylghan. Ziyatkerlik menshikti qorghau degen osy uaqytqa deyin búrynghy zandardyng ayasynda qaltarysta kele jatty. Shyn mәninde kompozitor bolsyn, jazushy bolsyn, osy saladaghylar ýshin ziyatkerlik qúqyq qorghalmaghan edi. Ony qorghau ýshin qayda baryp, kimke dәleldeuimiz kerektigi jóninde qiyndyqtargha kezdeskenbiz. Osy ýshin de mening búl núsqagha kónilim tolady. Sondyqtan, 15 nauryzdaghy tarihy kýnde men de dauys beruge baramyn. Búl bir әdil zang retinde, sonymen birge Qazaqstan halqynyng qúqyqtyq negizde әdiletti, damyghan, órkeniyetti elderding qataryndaghy abyroyly baghyt boldy dep oilaymyn. Osy uaqyt aralyghyndaghy memeleket basshysynyng jasap jatqan reformalary zandyq sheshimmen qoldanyluy dep bilemin. Ýlken reformalargha qazirding ózinde kuә bolyp otyrmyz. Estiytin qogham, әdilettilik qazir halyqtyng belsendiligin arttyrdy. Búl degenimiz – memleketting bolashaghyna senui dep oilamyn, sol ýshin men dauys beremin.

Ghalym Jaylybay, aqyn, QR Memlekettik syilyghynyng iyegeri:

– Sonau 1995 jyly qabyldanghan konistitusiya ol kezende ólara kezenning uaqyty. Odan keyin de onyng ózgeristeri bolghany anyq. Geosayasy jaghdaylardyng sonshama kýrdelilenip túrghan uaqytynda, kez-kelgen memleket, kez-kelgen últ pen úlys aqyl-oydyng alamanynda ózining jolyn izdep túrghan uaqytta bizge osy basty qújatty qabyldau qajet boldy. Ony keshe konistitusiyalyq komissiya bir ay boyy júmys istedi. Onyng qúramynda kәdimgi jýz otyzgha tarta el biletin әleumettik toptyng ókilderi, zangerler, ziyaly qauym osy qújattyng jobasyn jasaugha qatysty. Men halyqtyq koalisiyagha qatystym. Sonda on myngha tarta úsynys kelip týsti dedi. Búl bir jaghynan qarasan, halyqpen birge jasaghan basty qújatymyz sekildi. Halyqtyng arasynda shynyn aitsaq, týrli pikirler bar. Adam balasy bolghan son, onday da bolady. Endi bir jaghynan búl halyqtyng sayasy belsendiligining oyanghanyn kórsetedi.

Búl joba әli tolyqqandy qabyldanyp bitpegen dýniye. Soghan baylanysty da referendum kerek. Búl da jolgha shyghardaghy bir tәuekelding qayghyna minip kele jatqan qazaq degen bizding júrttyng ýlken qadamy shyghar.  Mysaly, Ata zannyng osy jobasynyng ot tórtinshi tarmaghynda adam qúqyghy men adam bostandyghy turaly aitylady. Negizi adam memleket ýshin emes, memleket adam ýshin dep úghyndym óz basym. Búl zang jobasynyng qabyldanuy adamdardyng erkindigi ýshin, onyng qúqy ýshin jasalyp jatqan dýniye. Osy joba birinshi ret qazaq tilinde jazyldy. Alghashqy sóilemining ózi «ata-babalarymyz mekendegen jer» dep bastalady ghoy. Shyn mәninde adam erkindigi degenimiz sening enbek etip, ómir sýru qaghidattaryn. Sonymen birge halyqty tabighatty qorghau turaly da jazylghan. Men osy taqyrypta kóbirek jazdym. Mysaly anau jyly proton, zymyran qúlaghan kezde, «Jylqy jótelgen jyl» degen maqala jazghanmyn. Kiyikter qyrylyp, tepe-tendik joyyldy. Adamnyng ózining de ekologiyasy bolady. Ekologiya degen bir sózben aitqanda adamnyng densaulyghy.

Abai.kz