رەفەرەندۋم – حالىقتىڭ مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى شەشىمدەرگە تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ەڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. ول بەلگىلى ءبىر زاڭدى، كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستى نەمەسە ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى باستامانى بۇكىل حالىقتىڭ ەركى ارقىلى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان الدا وتەتىن رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى تەك ساياسي وقيعا رەتىندە ەمەس، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى رەتىندە دە باعالانادى.

نەگىزىندە حالىقتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق نەگىزى الدەقايدا بەرىك بولادى. رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان وزگەرىستەر قوعامدا كەڭىرەك قولداۋ تاۋىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن ارتتىرادى. 15 ناۋرىزداعى تاريحي كۇننىڭ ماڭىزى تۋرالى قالامگەرلەر دە ءۇن قاتتى.

روزا مۇقانوۆا، جازۋشى، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى:

– الدا وتەتىن رەفەرەندۋم قازاق مەملەكەتى مەن حالقى ءۇشىن  تاريحي بەلەس. بۇرىن قامتىلماعان، ايتىلماعان دۇنيەلەر جاڭا اتا زاڭدا ءبىر ەركىندىكپەن، حالىقتىڭ مۇددەسىن، حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى ادەپتى، تىڭداۋدى، ادىلدىكتى كورسەتەتىن بىردەن-ءبىر نەگىز زاڭدى قۇرالىمىز بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى مەن قالامگەر رەتىندە دە ءوز قۇقىمدى زەرتتەدىم. مۇندا تسەنزۋراعا تيىم سالىناتىنى كوكەيگە وتە قونىمدى بولدى. شىعارماشىولىق ەركىندىك، زياتكەرلىك تۋرالى دا ايتىلعان. زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ دەگەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇرىنعى زاڭداردىڭ اياسىندا قالتارىستا كەلە جاتتى. شىن مانىندە كومپوزيتور بولسىن، جازۋشى بولسىن، وسى سالاداعىلار ءۇشىن زياتكەرلىك قۇقىق قورعالماعان ەدى. ونى قورعاۋ ءۇشىن قايدا بارىپ، كىمكە دالەلدەۋىمىز كەرەكتىگى جونىندە قيىندىقتارعا كەزدەسكەنبىز. وسى ءۇشىن دە مەنىڭ بۇل نۇسقاعا كوڭىلىم تولادى. سوندىقتان، 15 ناۋرىزداعى تاريحي كۇندە مەن دە داۋىس بەرۋگە بارامىن. بۇل ءبىر ءادىل زاڭ رەتىندە، سونىمەن بىرگە قازاقستان حالقىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە ادىلەتتى، دامىعان، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنداعى ابىرويلى باعىت بولدى دەپ ويلايمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى مەمەلەكەت باسشىسىنىڭ جاساپ جاتقان رەفورمالارى زاڭدىق شەشىممەن قولدانىلۋى دەپ بىلەمىن. ۇلكەن رەفورمالارعا قازىردىڭ وزىندە كۋا بولىپ وتىرمىز. ەستيتىن قوعام، ادىلەتتىلىك قازىر حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. بۇل دەگەنىمىز – مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا سەنۋى دەپ ويلامىن، سول ءۇشىن مەن داۋىس بەرەمىن.

عالىم جايلىباي، اقىن، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى:

– سوناۋ 1995 جىلى قابىلدانعان كونيستيتۋتسيا ول كەزەڭدە ءولارا كەزەڭنىڭ ۋاقىتى. ودان كەيىن دە ونىڭ وزگەرىستەرى بولعانى انىق. گەوساياسي جاعدايلاردىڭ سونشاما كۇردەلىلەنىپ تۇرعان ۋاقىتىندا، كەز-كەلگەن مەملەكەت، كەز-كەلگەن ۇلت پەن ۇلىس اقىل-ويدىڭ الامانىندا ءوزىنىڭ جولىن ىزدەپ تۇرعان ۋاقىتتا بىزگە وسى باستى قۇجاتتى قابىلداۋ قاجەت بولدى. ونى كەشە كونيستيتۋتسيالىق كوميسسيا ءبىر اي بويى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ قۇرامىندا كادىمگى ءجۇز وتىزعا تارتا ەل بىلەتىن الەۋمەتتىك توپتىڭ وكىلدەرى، زاڭگەرلەر، زيالى قاۋىم وسى قۇجاتتىڭ جوباسىن جاساۋعا قاتىستى. مەن حالىقتىق كواليتسياعا قاتىستىم. سوندا ون مىڭعا تارتا ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى دەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قاراساڭ، حالىقپەن بىرگە جاساعان باستى قۇجاتىمىز سەكىلدى. حالىقتىڭ اراسىندا شىنىن ايتساق، ءتۇرلى پىكىرلەر بار. ادام بالاسى بولعان سوڭ، ونداي دا بولادى. ەندى ءبىر جاعىنان بۇل حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ ويانعانىن كورسەتەدى.

بۇل جوبا ءالى تولىققاندى قابىلدانىپ بىتپەگەن دۇنيە. سوعان بايلانىستى دا رەفەرەندۋم كەرەك. بۇل دا جولعا شىعارداعى ءبىر تاۋەكەلدىڭ قايعىنا ءمىنىپ كەلە جاتقان قازاق دەگەن ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ ۇلكەن قادامى شىعار.  مىسالى، اتا زاڭنىڭ وسى جوباسىنىڭ وت ءتورتىنشى تارماعىندا ادام قۇقىعى مەن ادام بوستاندىعى تۋرالى ايتىلادى. نەگىزى ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس، مەملەكەت ادام ءۇشىن دەپ ۇعىندىم ءوز باسىم. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى ادامداردىڭ ەركىندىگى ءۇشىن، ونىڭ قۇقى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان دۇنيە. وسى جوبا ءبىرىنشى رەت قازاق تىلىندە جازىلدى. العاشقى سويلەمىنىڭ ءوزى «اتا-بابالارىمىز مەكەندەگەن جەر» دەپ باستالادى عوي. شىن مانىندە ادام ەركىندىگى دەگەنىمىز سەنىڭ ەڭبەك ەتىپ، ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىڭ. سونىمەن بىرگە حالىقتى تابيعاتتى قورعاۋ تۋرالى دا جازىلعان. مەن وسى تاقىرىپتا كوبىرەك جازدىم. مىسالى اناۋ جىلى پروتون، زىمىران قۇلاعان كەزدە، «جىلقى جوتەلگەن جىل» دەگەن ماقالا جازعانمىن. كيىكتەر قىرىلىپ، تەپە-تەڭدىك جويىلدى. ادامنىڭ ءوزىنىڭ دە ەكولوگياسى بولادى. ەكولوگيا دەگەن ءبىر سوزبەن ايتقاندا ادامنىڭ دەنساۋلىعى.

Abai.kz