اباي دا، ىبىراي دا، ولاردىڭ ءىزباسارلارى دا اللاعا ءمىناجات قىلعانىن عالىمدار بولماسا، كوپشىلىك ءالى تولىق بىلە قويمايدى.

ابايدىڭ «ماحابباتسىز – دۇنيە دوس، حايۋانعا ونى قوسىڭدار» دەگەن ءسوزى بارلىق باسىلىمداردا «ماحابباتسىز – دۇنيە بوس، حايۋانعا ونى قوسىڭدار» دەپ باسىلىپ ءجۇر. ابايدىڭ بۇل ارادا ايتىپ وتىرعانى ايەلگە دەگەن ماحاببات ەمەس، اللاعا ماحاببات ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى، ابايدىڭ ءوزى وسى ولەڭنىڭ سوڭىندا: «جۇرەگى جۇمساق بىلگەن قۇل شىن دوس تاپپاي تىنشىماس» – دەيدى. قۇل دەگەنى – اللانىڭ قۇلى دەگەنى دە تۇسىنىكتى ەمەس پە؟!

ولاي بولسا، ادامعا دۇنيە دوس بولسا، ءدۇنيا بوس بولماي ما؟ دۇنيە مەن ءدۇنيانىڭ دا ماعىناسى ءارتۇرلى عوي. ال ءبىز ولاردى كوبىنەسە سينونيم سەكىلدى قابىلدايمىز. «اسىل ءسوزدى ىزدەسەڭ، ابايدى وقى، ەرىنبە» – دەگەن سۇلتانماحمۇت اقىننىڭ تالعامى زور ەكەنىنە ەشكىم تالاسا قويماس. سول سۇلتانماحمۇت ءبىر ولەڭىندە: «دۇنيە دوس، ماحابباتسىز مال سەكىلدى دەگەن ءسوزىن ابايدىڭ ەسىڭىزگە ال»، – دەيدى. ابايدىڭ تاعى ءبىر جىرىندا; «دۇنيەگە دوس اقىرەتتە بىردەي بولماس» دەگەن جولدار بار.

ولاي بولسا ابايدىڭ جىرى جاريالانىپ جۇرگەن كوپتەگەن كىتاپتاردا دوس دەگەن ءسوز بوس بولىپ جازىلىپ، ورەسكەل قاتە كەتكەن. وسى قاتەلەردەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا ارىلا الماي وتىرمىز.

اباي: «كەشە بالا ەڭ، كەلدىڭ عوي تالاي جاسقا،
كوز جەتتى ءبىر قالىپتا تۇرا الماسقا.
ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز،
نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟!» – دەگەن بولسا، ونىڭ بارلىق ءىسى دە يسلاممەن بىتە قايناسىپ كەتكەن اتا-بابا داستۇرىنە ادال بولعانىن كورسەتەدى.

اباي قارا سوزدەرىندە دە: «...جاقسىلىق، جاماندىقتى جاراتقان – قۇداي، لاكين قىلدىرعان قۇداي ەمەس، اۋرۋدى جاراتقان – قۇداي، اۋىرتقان قۇداي ەمەس، بايلىقتى، كەدەيلىكتى جاراتقان – قۇداي، باي قىلعان، كەدەي قىلعان قۇداي ەمەس...» نەمەسە «...جاراتۋشى تۇرعاندا جاراتىلعاننان نە سۇرايسىڭ؟!...» – دەيدى. ابايدىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» – دەگەن سوزىنەن-اق ونىڭ يسلامعا كوزقاراسى ايقىن كورىنەدى.

«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى...»، – دەگەن اقىن مەيىرىم مەن ماحابباتتى ادامنىڭ ەڭ اسىل قاسيەتى دەپ ەسەپتەگەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر.

ابايدىڭ دۇمشە مولدالارعا كوزقاراسى دا ونىڭ شىعارمالارىنان انىق بايقالادى. سول ۇلگىنى شاكارىم دە قاپەرىنە الىپ:

«بەيiس، دوزاق مولدا ايتقان سياقتى ەمەس،
اقىلدى ادام ونى انىق سونداي دەمەس.
قۇرساقتاعى بالاعا وسى ءومiردi
ۇقتىر دەسە، ايتار ەڭ قانداي كەڭەس؟
سول سياقتى مىسال عوي ۇقتىرۋعا،
ءدال وسىنداي قىز قۇشىپ، جەمiس جەمەس»، – دەيدى.

سۇلتانماحمۇت تورىايعىروۆ بولسا.

«دوزاق دەگەن اباقتى بەينەسىندە» —
سولاي دەگەن مولدانىڭ ءسوزى ەسىمدە.
ونەرلى بارلىق ۇلتتى سوندا سالسا،
قازاقتى ىزدەپ بۇلىنەم مەن نەسىنە؟!» – دەگەن ويىن بىلدىرەدى.

الاش ارىستارى دا ءبىر اللاعا سەندى، جىر جولدارى ارقىلى جاراتۋشىعا ءمىناجات قىلدى. احمەت بايتۇرسىنۇلى: «يا، قۇدايىم اققا جاق، وزىڭە ايان: مەن ناقاق. اققا دەگەن جولىمنىڭ ابىرويىن اشپاي، جاپ. ايات پەنەن حاديستە ادال نيەت، اق ىسكە، جاڭىلماسام، جوق ەدى جازا تارتسىن دەگەن باپ» – دەپ تولعانسا، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ:

«كوزىڭدى اش، ويان قازاق، كوتەر باستى،
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال حارام بوپ،
قاراعىم، ەندى جاتۋ جاراماستى»، – دەپ تەبىرەندى. «ۇرىنىڭ ءمىناجاتى» دەگەن جىرىندا كەيىپكەر اۋزىنا: «جازا كور توپىراقتى ەلدەن، اللا. تىلەگىن مىسكىندەردىڭ بەرگەن اللا. قۇلىڭا ەكى جازا بەرە كورمە، كەشە گور، قىلدىم ءتاۋبا، ءتاۋبا، ءتاۋبا!» دەگەن ءسوز سالدى.

اللانى جىرعا قوسقان، وعان ءمىناجات قىلعان اقىندار قوستاناي وڭىرىندە دە كوپ بولعان. ماسەلەن، ءدىندار اقىن نۇرجان ناۋشابايۇلى:

«حاققا قۇلسىڭ تيسە دە توبەڭ كوككە،
قالاۋسىز ءىس بولار دەپ جۇرمە تەككە.
اجال ۋاقىتى جەتپەسە ساقتار اللا،
ءتوسىڭدى اشىپ شاپساڭ دا زەڭبىرەككە»، – دەپ پاتۋاعا كەلەدى.

«رابىمسىڭ، ىرىزدىقتى ءوزىڭ بەرۋشى،
نە حالىمدە ەكەنىمدى ءبىلۋشى،
ءبىر وزىڭە زار يلەگەن مەن عارىپ،
ءاربىر ىسكە رازى بولىپ، كونۋشى!»، – دەپ اللاعا ءمىناجات قىلادى.

اقىن «الاش ەدى ۇرانىمىز، ءدىن-يسلام قۇرانىمىز، ءدۇنيا-اقيرەت جايىنان قولدا جوق ەش قۇرالىمىز، اتا قونىس كەتتى قولدان، بۇعان بار ما قىلارىمىز؟!»، – دەپ ءومىردى ماعىنالى وتكىزۋگە شاقىرادى.

«جالعىز تۋار جاقسى بول،
اللانىڭ ءوزى تەڭگەرەر.
بەرگەنىنە قىل شۇكىر،
كوزىڭنىڭ جاسىن كىم كورەر؟» – دەي وتىرىپ،

«سوندا دا حاق جولىنان اداسپادىق،
بايىتپەن بوتەن ءتۇرلى جول اشپادىق.
پايعامبار حاق، جاراتقان ءبىر اللا دەپ،
باتىل ءدىن ۇستاعانعا جاناسپادىق»، - دەپ ەل-جۇرتىنا بازىنا بىلدىرەدى.

سەيىتجان بەكشەنتايۇلى دا نۇرجان سەكىلدى ءدىندار اقىندار قاتارىنا جاتادى.ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىندا № 02754 مۇراعات (ارحيۆ) ماتەريالدارىندا   ساقتالعان ىسىندە سەيىتجان اقىننىڭ اراب تاڭباسىمەن ءوزى قول قويعان ومىرباياندىق دەرەكتەرى جانە بەرگەن جاۋابى تىگۋلى. وندا اقىن 1874 جىلى (تۋعان-تۋىستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 1875 جىلى تۋعان) وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى قىزىلوردا) وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىندا ءۇشىنشى اۋىلدا تۋعانى، پارتيادا بولماعانى، ورتا شارۋادان شىققانى اتاپ كورسەتىلگەن. 1938 جىلعى 13 اقپانداعى شەشىم بويىنشا اقىندى اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ۇكىم 1938 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ورىندالعان.

سەيىتجان اقىن اللا ءبىر، پايعامبار حاق ەكەندىگىن ايتىپ، كوپشىلىكتى قۇدايدان ۇيالۋعا، حارام ىسكە بارماۋعا، كىسى اقىسىن جەمەۋگە، جامانشىلىق قىلماۋعا ۇندەدى.

«بىرەۋدەن بىرەۋ ونەدى، ۋىستاپ تۇقىم شاشقانداي،
راقىمىن كورسەڭ اللانىڭ كىلتسىز جۇماق اشقانداي.
قاھارىن كورسەڭ اللانىڭ تاۋلاردى تاۋعا قوسقانداي،
نە جاندار ءوتتى ءدۇنيادان جولبارىس جۇرەك ارىستانداي»، –  تەبىرەنىپ، الا قارعا – ساۋىسقانعا ۇقساپ شوقاقتاپ عۇمىر سۇرمەي، بايانسىز ءومىردى ماعىنالى وتكىزۋگە شاقىردى.

«ناسيحات» دە دەپ اتالعان تولعاۋىندا:
«ءبىسىمىللا، راحمان-راحيم!
ءلاي-لا-يل-لا-لا!
كاليمانىڭ ماعىناسى،
دەپ ايتىلعان اللا ءبىر.
ءال حازىرەت مۇستافا
جەتىم بوپ شەكتى كوپ ءجابىر.
مىس كولىندە ءسارۋاردىڭ
مۇسىلمان بولساڭ، ءبىر كىدىر.
ىقىلاسپەن تىڭدا، ازامات،
بولماسام دا جيرەنشە،
ناسيحات ءسوزىم، ەمەس جىر،
تاعدىر جەتىپ ولگەنشە
ايتايىن تەرمە ءبىر سىدىر.
الاڭداما، قۇربىلار،
ىزگىلىككە موينىڭ بۇر،
قىر باسىنا قاراساڭ،
ءتورت قۇلاقتى تامدار تۇر.
وسىنىڭ ءبارىن بىلەسىڭ،
ناپسىگە نەگە ەرەسىڭ؟
ەندىگىسىن ءوزىڭ ءبىل!» – دەپ ناسيحات ايتتى.

مىرزاحمەت قاجىگەلدىۇلى دەگەن اتپەن ەلگە تانىلعان اقىننىڭ دا ءومىر جولى تاڭعاجايىپ. «زامانىڭ تۇلكى بولسا، تازى بوپ شال» دەگەندەي، «حالىق جاۋى» اتانسا دا قىزىل كوزدەردىڭ قولىنا تۇسپەي، ءومىر بويى قاشىپ ءجۇرىپ عۇمىرىن وتكىزگەن اقىن قوستاناي وبلىسىنىڭ سارىكول وڭىرىندە  «لەنينگراد» ۇجىمدىق كاسىپورنىنىڭ قاراشىلىك اۋىلىندا تۋعان.

وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سوۆەت ۇكىمەتى تۇسىندا دا جالعاسىپ وتىرعانىن كورە بىلگەن اقىن: «ۇرىسا قالسا بوزبالا، ورىسقا تامان شابادى،   اللا دەگەن ويدا جوق، موينىنا كرەست تاعادى»، – دەپ جىرلادى.

«تۋعالى مۇنداي كورمەدىم،
يت پەن مىسىق جەگىزدى،
قالدىرماي الدى جيھازدى،
تەكەمەت، كىلەم، كيىزدى،
التى اي جازعان ەڭبەكتى،
ءبىر ورىنعا جيعىزدى،
مەشىتتى الىپ مەكتەپكە،
باسقا كارتوز كيگىزدى،
جانى كۇيگىر حايۋان
تەرى مەن كەنەپ ۇيگىزدى،
التى الاشتىڭ ىشىنە
اتقان وعىن تيگىزدى» – دەيدى.

مىرزابي  قاۋمەنۇلىنىڭ دا كوپتەگەن عازالدارى ميەن نازىمدارى، بايىتتەرى جاراتقانعا ارنالعان. «قابىل بولسا كوز جاسىم» دەپ اتالعان عازالىندا:

«اينالايىن، قۇدايىم!
ءبىر وزىڭە جىلايىن،
«قابىل قىل»،– دەپ ءتاۋبامدى،
اقىرىن حاقتان سۇرايىن.
توقتاتىپ كوڭىل تاۋباعا،
ناپسىگە ەرمەي شىدايىن.
تاپسىرىپ ارتىمدى اللاعا،
الدىمنان جارىق سۇرايىن.
قابىل بولسا كوز جاسىم،
سوندا شىعار شىرايىم.
كۇناھار بولعان پەندەنىڭ
باسىنا تۇسەر ۋايىم،
وڭ قولعا ءتيىپ عامالىم،
مۇحامبەتكە ۇمبەت بولايىن.
ءجۇز جيىرما ءتورت مىڭ پايعامبار،
وتىز ءۇش مىڭ ساحابا،
قاتارىندا تۇرايىن،
قابىل بولسا كوز جاسىم،
سۇيىكتى پەندە بولايىن،
قاراڭعى كورگە بارعاندا،
جالعىز جاتىپ قالعاندا،
ماڭكۇر-ناڭكۇر كەلگەندە،
«ءلاي-لا-يل-لا-لا!»– دەپ تۇرايىن،
«راببىڭ كىم؟» – دەگەندە
«ءبىر اللا!» – دەپ جىلايىن،
ءتاۋباسىز وتكەن كۇنىمدى
عاپىق قىل دەپ، يللاھي،
ءبىر وزىڭنەن سۇرايىن.
تىڭداعان جۇرتىم، دۇعا قىل،
قاۋمەنۇلى مىرزابي،
قولىمدى جايىپ تۇرايىن!» – دەپ اعىنان جارىلدى.

مىرزابي قاۋمەنۇلى ءوزىنىڭ نازىمىندا:

«اۋەلى حامد قۇدايعا زىكىر سانا،
سالاۋات راسۋلىما ايتتىم جاڭا.
ءبىر ءبايىت كوڭىلىمە كەلە قالدى
تىلىمە جاردەم بەرسە حاق تاعالا.
تاۋپيىقتىڭ كوپ ايتىڭدار كاليماسىن،
ەستىسىن بالا-شاعا، كارى-جاسىڭ.
زىكىر، تاھيل، ءتاسبيحتى كوپ ايتساڭدار،
بولادى حاق قاسىندا سىيلى باسىڭ» – دەيدى.

ءبىز اتالمىش اقىندار تۋرالى ويىمىز اينالدىرعان بەس بەتكە سيمايتىن بولعاندىقتان قىسقاشا عانا ماعلۇمات كەلتىردىك. وسى ماقالادا تىلگە تيەك بولعان  نۇرجان ناۋشابايۇلىنىڭ «ۇيىقتاما، ويان، الاشىم!» اتتى جيناعى 2014 جىلى استانانىڭ «فوليەنت» باسپاسىنان جارىق كوردى. سەيىتجان بەكشەنتايۇلىنىڭ، مىرزابي قاۋمەنۇلىنىڭ جانە مىرزاحمەت قاجىگەلدىۇلىنىڭ ولەڭدەرى قوستانايدا 2014 جىلى جاريالانعان «ءسوز جازدىم قالام الىپ» («قارلىعاش» باسپاسى) دەپ اتالعان جيناقتا بار.

ءبىر اللاعا سىيىنعان، اسىل ءدىنىمىزدى دارىپتەگەن اقىندارىمىزعا اللا جار بولسىن، تۋىندىلارىن كەلەر ۇرپاق كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، وقيتىن بولسىن!

اقىلبەك شاياحمەت

Abai.kz