قازاققا ءوز «جيرينوۆسكيى» كەرەك!
وسى ءوزى ابدەن جاۋىر بولعان تاقىرىپ!
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى سولتۇستىك جاقتان ءبىرتۇرلى ساسىق تا پاسىق ءيىس شىعىپ، گەوساياسي سيپاتى بار ارام پيعىل اراكىدىك بوي كورسەتىپ قالاتىنىنا بويىمىز ۇيرەنىپ قالعانى وتىرىك ەمەس.
تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا دەيىن (1990 جىلى) سولجەنيتسىن سەكىلدى سۇمىرايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىن رەسەيدىڭ «پودبريۋشەسى» دەپ كەلەمەجدەۋىنەن باستاۋ العان بۇل ءداستۇر رف ۋكرايناعا قارسى سوعىس اشقاننان بەرى ۇدەپ كەلەدى.
مىنە، كۇنى كەشە ول جاقتان تاعى ءبىر «اۋليە» شىقتى. ۆەرحوتۋروۆ دەگەن رەسەيلىك تاريحشىنىڭ كىتابىنىڭ اتىنىڭ ءوزى ونىڭ يمپەريالىق ۇستانىمىن، كەشەگى سوۆەت وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان، بۇگىندە تاۋەلسىز مارتەبە العان دەربەس مەملەكەتتەرگە دەگەن مەنسىنبەۋشىلىك كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك: «بولماعان قازاق گەنوتسيدى» («كازاحسكي گەنوتسيد، كوتوروگو نە بىلو»). وسىدان بارىپ، ونىڭ كىم ەكەنىن ۇعا بەرىڭىز.
باسقا، ءارتۇرلى سالانى مەڭگەرگەن ارانداتۋشىلاردان ۆەرحوتۋروۆتىڭ ءبىر وزگەشەلىگى سول: بۇل تاريحشى نەويمپەريالىق، انتيقازاقتىق ۇستانىمىنا عىلىمي سيپات بەرگىسى كەلەدى. ونىڭ ءبىر قۇيتىرقىلىعى مىنادا: ول جالپى العاندا ستاليندىك رەجيم تۇسىندا حالىقتاردىڭ قىرىلعانىن جوققا شىعارمايدى (ياعني، سىرت كوزگە وبەكتيۆتى بوپ كورىنگىسى كەلەدى), الايدا ونىڭ ءبارىن «اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ» سالدارى» دەپ باعالاپ، تۇتاس ۇلتتاردىڭ كوزىن قۇرتقىسى كەلگەن كوممۋنيستىك «گەنوتسيدتى» مويىنداعىسى كەلمەيدى.
ونىڭ سەبەبى دە بەلگىلى: 1991 جىلى سوۆەت وداعى تاراعاندا رەسەي ءوزىن ونىڭ مۇراگەرى دەپ جاريالادى دا، ماسەلەن، شەت ەلدەردەگى كسرو مەنشىگى باسقاعا ەمەس، رەسەيگە ءوتىپ كەتتى. مەنشىكتى يەلەندىڭ بە، كسرو تۇسىندا ورىن العان قىلمىستارعا دا تاريح الدىندا جاۋاپ بەر، گەنوتسيد سەكىلدى قىرعىنداردى دا ءوز موينىڭا ال! جوق، رەسەي ولاي ەتكىسى كەلمەيدى! ۆەرحوتۋروۆ سەكىلدىلەر بولسا، سول سۇرقيا ساياساتتى لەگيتيمدى ەتكىسى كەلەتىن عالىمدار.
«ۆوت ەتي ۆەششي، سۆيازاننىە س گولودوموروم، وني دليا كازاحستانا نە پروستو وپاسنى، وني وپاسنى يمەننو س توچكي زرەنيا ۆووبششە سۋششەستۆوۆانيا گوسۋدارستۆەننوستي. نو، كاك ۆى پونيماەتە، گلياديا نا تو، چتو ستالو س ۋكراينوي، چتو بۋدەت س كازاحستانوم؟ (…) وني موگۋت پروۆەستي پوليتيكۋ توچنو تاكۋيۋ جە، كاك پروۆوديلي ۆوت، سوبستۆەننو گوۆوريا، ۆوت ەتي ۆوت مايدانششيكي نا ۋكراينە، نو ەتو پريدەت ك ۆوورۋجەننومۋ كونفليكتۋ. كازاحستان، ۆو-پەرۆىح، نە گوتوۆ، ۆو-ۆتورىح، پروستو ون سليشكوم سلاب ي مالەنكي، چتوبى چتو-تو پروتيۆوپوستاۆيت روسسي»، - دەپ كوسىلەدى ۆەرحوتۋروۆ.
ونىڭ ويىنشا، «اشارشىلىقتى ايتۋ مەملەكەتتىگىمىزگە قاۋىپتى» ەكەن. ياعني، ول تاقىرىپ رەسەيدىڭ جاندى جەرىنە تيەدى ەكەن دە، ونىڭ ارتى «قارۋلى قاقتىعىسقا اكەپ سوقتىرادى» ەكەن. ماسساعان، بەزگەلدەك! سوندا سولتۇستىك كورشىگە جاقپايدى ەكەن دەپ، ءتول تاريحىمىزدى بۇرمالاۋىمىز كەرەك پە؟!
قازاقستان ونداي قاقتىعىسقا «دايىن ەمەس»، «تىم ءالسىز» دەيدى «كيەۆتى ەكى-ءۇش كۇندە باسىپ الامىز»، - دەپ، ءتورت جىل بويىنا دونباسس جاقتا شىعا الماي جاتقان رەسەيدىڭ يدەولوگيالىق قولشوقپارى.
«دليا ناس ۋكراينتسى – ەتو وچەن بليزكيە رودستۆەننيكي، ەتو پراكتيچەسكي سۆوي. ي تەم نە مەنەە، دا، وني ناس دوۆەلي دو تاكوي سيتۋاتسي، كوگدا مى يح ستالي بيت، ا كازاحي دليا رۋسسكيح – ەتو نە ۆپولنە سۆوي. دا، س نيمي موجنو درۋجيت ي ۆسە تاكوە، نو ەتو ۆسە-تاكي ەتو ليۋدي پودالشە، ي، كاك گوۆوريتسيا، بيت يح بۋدۋت وحوتنەە ي، كاجەتسيا، ي بولەە جەستكو، چەم تە جە ۋكراينتسەۆ»،- دەپ كولگىرسيدى ول تاعى دا.
ياعني، «ۋكرايندىقتار جاقىن تۋىسقانىمىز بولسا دا، ءبىز ولاردى ۇرىپ-سوعىپ جاتىرمىز. ال، قازاقتار ورىستار ءۇشىن ونشا جاقىن ەمەس. سوندىقتان ولاردى ايىزىمىز قانىپ، ءارى ۋكرايندىقتاردان بەتەر سوققىلايمىز» دەگەنگە سايادى بۇل بىلگىشتىڭ ويى. «اقىماق شىنىن ايتامىن دەپ، سىرىن ايتادى» دەيدى مۇندايدا اتام قازاق!
تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ نامىسىنا تيەتىن ءارى ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنا وت سالاتىن ارانداتۋعا نە ايتۋعا بولادى؟!
بولدى! جەتتى!
قاشانعى وسىندايلاردىڭ قۇيتىرقىلىعىنا شىداي بەرەمىز؟! قاشانعى كول-كوسىر ماقالا جازىپ، ءوز-ءوزىمىزدى «جاۋاپ بەرىپ، قاتىردىق، ءا؟!» دەپ الداي بەرەمىز؟!
سوندىقتان، كەزىندە نازارباەۆتىڭ ماڭايىنداعىلارعا ايتقان، بىراق ولار جاۋاپسىز قالدىرعان ءبىر ۇسىنىسىمدى توقاەۆتىڭ ماڭايىنداعىلارعا تاعى دا قايتالايىن.
«تاسپەن اتقاندى اسپەن ات» دەگەن مومىنشىل، پاتسيفيستىك، تىم ىمىراشىل، تولستويشىل، گانديشىل ۇستانىم قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا جاراماسا، جاراسپاسا كەرەك.
سوندىقتان، ۇلتىڭدى تاسپەن اتقاندى سەن دە تاسپەن اتۋعا دايىن بول!
«ءا» دەسە، «ءما!» دە!
ياعني، بىزگە دە ۇلتىمىزدىڭ نامىسىن قورعاپ، شەتەل شيبورىلەرىلەرىنىڭ شاتپاقتارىنا دەر كەزىندە ءارى قاتتى-قاتتى (ديپلوماتيالىق پروتوكول مەن رەگلامەنتكە قاراماي!) جاۋاپ بەرەتىن ءوز «جيرينوۆسكيلەرىمىز» كەرەك!
قاجەت بولسا، ونسىز دا ءوزىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن، قۋىرشاق پارتيالار مەن قوزعالىستاردى قۇرۋعا ابدەن ماشىقتانىپ العان بيلىك ءدال وسىنداي باعىتتاعى ۇيىمدار قۇرسىن، ءوزىمىزدىڭ جاريا ناسيحاتشىلارىمىزدى تاربيەلەسىن، سولاردى دەر كەزىندە ەفيرگە شىعارسىن!
ايتپەسە، سولتۇستىك جاقتان ەرتەڭ تاعى بىرەۋ تاعى ءبىر ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى ءسوز ايتىپ، ءبىز تاعى دا ماقالا جازىپ الەك بولىپ جاتامىز.
قاشانعى سويتە بەرەمىز؟!
بولدى! جەتەر!
ءامىرجان قوسان
Abai.kz
