BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ALTYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

JETINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

SEGIZINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

TOGhYZYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ONYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

TÝIIN

Aytyp-aytpay ne kerek, tartysyp-sharpysyp jýrip, jeti tomdyq jinaqty óz merziminde bitirdik. «Songhy týiening jýgi auyr» degendey songhy jetinshi tomdy qúrastyru asa auyr júmys boldy. Búl tom Ábenning maqalalary men bayandamalarynan, hattarynan túratyn. Ár jerde qalghan maqalalar men bayandamalardy izdep tabu qiyngha soqty. Naghima apay ekeumiz ýidegi shang basqan arhivti týgel qopardyq. Eski gazetter men jurnaldardyng quys-quysta jatqan bumalaryn birtindep aqtaryp, ózimizge kerek degen materialdy tabu ýshin maya ishinen iyne izdegendey enbektendik. Ol ýshin Naghima apaygha sheksiz alghys aitamyn. Auyldaghy barlyq tirligin tastap kelip, ýlken iske ólsheusiz kómek kórsetti. Búl Ábene degen sheksiz qúrmetting kórinisi edi.

Ábeng negizi әdebiyetting iri ókilderi turaly kóp jazghan qalamger. Onyng ishinde arghy ghasyrdyng asa talantty túlghalarynan tartyp, óz zamandastary men keyingi buyn inileri turaly tolghanystary da bar. Abay, Lev Tolstoy, Ivan Turgenev, Fedor Dostoevskiy, Ivan Goncharov, Maksim Gorikiy, Rasul Ghamzatov, David Kugulitinov, Qaysyn Kuliyev, Mústay Kәrim, Shynghys Aytmatov, Yuriy Kazakov, Múhtar Áuezov, Sәbit Múqanov, Ghabit Mýsrepov, Iliyas Omarov, Salyq Zimanov, Ábish Kekilbaev, Asqar Sýleymenov, Dulat Isabekov t.b. Óz zamanynyng aqtangeri bolghan osy qayratker-jazushylardyng әrqaysysy turaly tereng tolghaghan kólemdi maqalalary jetinshi tomnan oryn aldy.

Ásirese, tomdardyng sonyna beriletin fotosuretterdi irikteu kezinde Ábeng iske belsene kirisetin. Ár tomnyng sonyna 15-16 suret beriledi dep keliskenbiz. Sol suretterding bәri týgeldey avtordyng óz qolynan ótti. Ár suretti úsynarda on oilanyp, jýz tolghanyp, birese anau dúrys dep, birese mynau dúrys dep, keyde tipti eshbirin únatpay, kýni boyy tandau jasay almay qinalghan kezderi de bar. Nikolay Anastasievpen, Boris Pankinmen birge týsken bir fotony ýsh kýn izdedi. 1964 jyldyng qazan aiynda Yuriy Kazakovpen birge Ortalyq Komiytetting demalys ýiinde týsken suretti apta boyy taba almay jýrdi. Aqyr sony qolda bar barlyq suretti edendegi kilemning ýstine jayyp tastap qaradyq. Taba almadyq. Ábeng ekeumiz sharshaghan song edenge týgel jayylghan mynnan astam suretting ýstinde shalqalay demalyp jatyr edik, jazushy Smaghúl Elubay kirip keldi.

– O-o, jatystarynyzgha bereke bersin! Búl ne jatys?– dedi Smaghúl agha amandasyp. Jýzinde ýlken tandanys bar.

– Kazakovtyng suretin taba almay jatyrmyz. Osy suretterding ishinen kórgem. Endi joq. Bir apta boldy. Jer jútqanday,– dep Ábeng oghan qolyn berdi. Men de ornymnan túryp amandastym.

– Á-ә, tabylyp qalar,– dedi Smaghúl agha qashanghy baysaldy minezimen.

– Smaghúl, sen Kazakovty tanityn adamsyng ghoy. Kel, kómektesshi! Myna bopyr suretting arasynan qarashy,– dep ótindi Áben.

– Jaqsy,– dep Smaghúl agha jan-jaghynda shashylyp jatqan suretterdi qaray bastady da az ghana sәtten son: – Izdep jatqanynyz myna suret emes pe?– dep kilemning shetinde qalghan bir suretti kórsetti.

– Dәl ózi! Osyny izdep jatyrmyn. Seni maghan qúday aidap kelgen eken! Osy! Osy suret!– Ábeng jýregi jarylarday quandy. Sóitip, Smaghúl aghanyng jeti tomdy jasaugha bir jәrdemi tiydi. Júmysty ary qaray qozghadyq.

Bayandamalardy týgendep jatqanda taghy bir qyzyqty oqigha oryn aldy. Qayratker Ábenning ýlken minberlerden sóz sóilep, elding joghyn joqtaghan kezi kóp. Mysaly, 1989 jyly 17 qantarda Mәskeude ótken KSRO Jazushylar odaghynyng plenumynda 20 minut sóilep, Qazaqstan kompartiyasy Ortalyq Komiytetining Birinshi hatshysy G.V.Kolbinning atyna respublikada qalyptasqan kelensiz ahual turaly ashyq ta batyl syn aitqan.

Plenumda Ukraina Jazushylar odaghynyng tóraghasy Olesi Gonchardan keyin ekinshi bolyp jazushy Ábdijәmil Núrpeyisov sóz sóiledi. Plenumnyng reglamentine sәikes bayandamashylargha on minut uaqyt berilgen bolatyn. Tóraghalyq etip otyrghan KSRO Jazushylar odaghynyng birinshi hatshysy G. M. Markov Á. Núrpeyisovke uaqyttyng ayaqtalghanyn eskertti. Búghan jauap retinde jazushy bylay dedi:

– Georgiy Mokeevich, ótinemin, mening sózimdi bólmeniz. Men Plenumdarda siyrek sóileymin. Biraq búl joly oiymdy sonyna deyin aitugha rúqsat etiniz.

– Sóilesin! Sóilesin! – dep Pribaltika men Kavkaz ókilderi ony qyzu qoldady.

Jiyrma minutqa sozylghan sózinde Á. Núrpeyisov respublikadaghy ekologiya, últtyq til, últtyq tarih jәne kadr sayasaty mәseleleri boyynsha qalyptasqan jaghdaydy ótkir syngha aldy.

Sol siyaqty Ábdijәmil Núrpeyisovting SOKP Ortalyq Komiytetining Bas hatshysy M. S. Gorbachevting keluine oray 1991 jylghy 28 mamyrda Almaty qalasynyng partiya-kenes aktiyvi men ziyaly qauym ókilderi aldynda sóilegen sózi bar. Ábeng ýshin de, el ýshin de zor manyzy bar osy bayandamany esh jerden taba almay jýrdik. Kóp izdedik. «Ol bayandama tabylmasa ary qaray jyljymaymyz» degen әngime de aityldy. Bir kýni Áben:

– Men aqyry taptym,– dedi quanyp,– Gorbachevqa aitqan sózimdi taptym.

– Qaydan taptynyz?– dedim men de quanyp.

– Ortalyq arhivten shyqty.Ol jerde mening qoljazbalarym bar. Gulya degen kelinshek tauyp berdi.

– Sol kelinshekten alyp beriniz. Biz tezdetip terip tastayyq. Jetinshi tom bettelip jatyr. Qosyp jibereyik.

– Joq. Ol ózi terip beremin dedi. Jýz jetpis myng tenge tóleymin dep kelistim.

– Ábe, nege jýz jetpis myng tóleysiz? Bayandamanyng kólemi qansha bet?

– Bes-alty bet bar ghoy.

– Onda nege shashylasyz? Biz ne ýshin júmys istep jatyrmyz. Baspa túrghanda basqagha nege tergizesiz? Ózimiz tegin-aq teremiz. Bizge alyp beriniz.

– Men kelisip qoydym. Boldy!

– Aqshanyz tasyp jatyr ma? Bes bet ýshin nege sonsha qún tóleysiz? Absurd qoy mynau!

– Endi oghan tiyispender. Ózi terip beremin dedi.

– Qashan terip bitiredi eken? Tez bola ma?

– Ol jaghyn bilmedim. Anyq aitpady.

– Bizge býgin-erteng bitkeni kerek. Telefon soghyp, súrap kórinizshi. Naqty uaqytyn aitsyn.

– Ói, sen de tyqyldap bolmadyng ghoy,– dep keyigendey boldy da Ábeng Gulyanyng telefonyn tere bastady. Arghy jaqtan jauap bergen kelinshek: «Kelesi aptada bitirip beremin» dedi.

– Kelesi aptada alasyz dedi,– dep Ábeng telefonyn ýstelge qoydy. Ashyq túrghan telefonnan songhy terilgen nómirdi shyrt etkizip óz telefonyma suretke týsirip aldym.

– Bes betti bir apta boyy termekshi me? Bir saghatta bitetin nәrse ghoy. Ne boldy sonsha? Bizge alyp bersenizshi.

Qansha qiylsam da Ábeng óz degeninen qaytpay qoydy. Men qoshtasyp ýiden shyqtym da arhivtegi Gulyagha telefon soqtym. Minezi ashyq, qarapayym adam eken. Men oghan jaghdaydy týsindirip aityp, uaqyt qysyp túrghandyqtan «bayandamanyng qoljazbasyn bizge beriniz, ózimiz teremiz» dedim. Ol kelise qoydy. Mashinammen tura zymyrap bardym da súraghan zatymdy alyp kettim. Sol zymyraghannan zymyrap otyryp, ózimizding terimshi qyz Bәtimagha jetkizdim. «Myna bayandamany tez terip, jetinshi tomgha qosyp qoy» dep tapsyrdym. Arada bir saghat ótkende telefonym shyryldady. Ábeng eken. Dýrse qoya berdi:

– Áy, Temir! Sen ne býldirip jýrsin, a? Qoljazbany nege alyp ketesin? Qayta aparyp ber ana Gulyagha!– dep aqyrdy.

– Aparmaymyn. Boldy. Terilip jatyr.

– Men kәzir baspana ózim baramyn. Qayda ekenin, kim terip jatqanyn ait.

– Baryp әure bolmanyz. Lift joq. Besinshi qabatqa jayau kóterilip, sharshap qalasyz,– dep telefondy jauyp qoydym. Telefonym qata-qayta bezildedi. Áben. Kótermey qoydym. Álden song Ábenning shopyry Birjan zvondady.

– Ata baspagha apar dep jatyr. Adresin aitynyzshy,– dedi ol.

– Aqyr baratyn boldy ma? Bәtima degen qyz ýiinde terip jatyr. Ol «Orbitada» túrady,– dep naqty adresin aittym. Artynsha Bәtimagha habarlasyp:

– Atang saghan bara jatyr. Terip boldyng ba?– dep súradym.

– Kele bersin. Terip, kitapqa qosyp qoydym.

– Kelse, sony aitarsyn.

Jarty saghat shamasynda Bәtima qayta telefon soqty.

– Ata keldi. Besinshi qabatqa jayau shyqty. Shalynyz әli myqty eken. Biraq janym ashyp ketti,– dedi ol kýlki aralas.

– Soghan bireu bar dep pe? Ózi ghoy jýz jetpis myng tenge tóleymin dep janyghyp jýrgen. Sonymen ne boldy? Ne dedi?

– Ayttym. «Terip, kitapqa qosyp qoydym» dedim. Qoljazbasyn alyp ketti.

– Jaqsy. Bir júmysty bitirdik. Raqmet! Endi qayda aparsa da ózi bilsin.

Ábenning ýiine kelesi joly barghanymda búl mәsele turaly mýlde sóz qozghamady. Men de týk bolmaghanday, ol turaly jaq ashpadym. Ary qaray júmysymyzdy istey berdik.

Qyrkýiek aiynyng basynda otyz bes myng kitapty ministrlikting jiktemesine sәikes respublikanyng kitaphanalaryna taratyp jiberdik. Jeti myng kitapty Beket aghanyng aituymen avtordyng ýiine aparyp berdik. Ministrlik esebimizdi qabyldap, tólem jasaghan song Ábenning esep-shotyna jeti million qalamaqysyn audaryp berdim. Bәri zangha sәikes jasaldy.

Jeti tom qolyna tolyq tiygende Ábenning quanyshynda shek bolmady. Qayta-qayta aqtaryp qarap, maghan alghysyn jaudyrdy. Qaytar kezimde qaqpagha deyin shygharyp salyp:

– Temirghali, ya tebya lublu,– dedi orysshalap,– Sening iskerliging men ójet minezing bolmaghanda búl júmys eshqashan bitpeytin edi. Saghan razymyn!

– Ya vas toje lublu, Ábe! Júmys barysynda artyq auys ketken jerimiz bolsa aiyp etpeniz. Osymen júmys bitti! Siz naghyz klassik jazushysyz! Naghyz suretkersiz! Sizben jolyqtyrghan taghdyryma razymyn! Baspagha baylanysty sharuanyz bolsa aityp túrarsyz. Kómektesuge dayynbyz!– dedim onyng qolyn qysyp.

Odan keyin de Ábeng maghan jii habarlasyp túrdy. 95 jyldyq toyynyng qarsanynda ýlken ótinish aitty. «Slovo sovesti» atty broshura-kitap shygharmaq oiy bar eken. Mәskeude ótken KSRO Jazushylar odaghynyng Plenumynda sóilegen sózi men M. S. Gorbachevting keluine oray 1991 jylghy 28 mamyrda Almaty qalasynyng partiya-kenes aktiyvi men ziyaly qauym ókilderi aldynda sóilegen sózin jәne Aleksandr Soljenisynnyng «Kak nam obustroiti Rossii» degen keriauyz broshurasyna qarsy 1990 jylghy 1 qarashada «Izvestiya» gazetinde jariyalanghan «Svoya chujaya boli» atty maqalasyn qosyp shygharyp, toyda taratsam degen oiyn aitty. Men sózge kelmey sol broshuranyng bir myng danasyn óz qarajatyma shygharyp berip, toyyna tartu jasadym. Ábeng maghan toydyng tórinen oryn berdi.

Artynsha mening de Ábendi toygha shaqyrghan retim boldy. Ortanshy qyzym Qymbattyng toyynda tórde otyryp, jastargha aqsaqaldyq batasyn berdi.

Toy ótken song taghy bir jana bastamagha kiristik. Beket Túrgharaev aghamyz Ábendi «Nobeli» syilyghyna úsynugha әreket jasady. Ol ýshin «Posledniy dolg» romanynyng eki kitabyn qosyp, bir kitap etip shygharu kerek dedi. Atalghan syilyqtyng komissiyasyna bes danasyn tapsyru mindetti eken. Men on danasyn shygharyp berdim. Beket agha Mәskeuge aparyp, tapsyryp keldi. Birinshi turgha 135 avtor qatysyp, sonyng beseui ghana ekinshi turgha ótipti. Sol beseuding ishinde Ábeng de bar eken. Ol eshkimge eshtene aitpaghanmen taghatsyzdana kýtip jýrdi. Biraq Mәskeudegi eski «tanystary» ony ary qaray ótkizbedi.

Sol jyldyng 31- jeltoqsanynda kórnekti qogham qayratkeri Serikbolsyn Ábdildin qaytys boldy. Men onyng qazasyna arnap «Aqiqatty jerleu» degen óleng jazdym. Ótkir oilar ashyq aitylghan óleng edi. Ólenim Ábene de jetipti. Ol maghan telefon soghyp, qatty uayymdap jatqanyn aitty. Kýshtik qúrylymdar tarapynan maghan jamandyq jasala ma dep alandaytynyn jetkizdi. Qariyanyng meni oilap, uayymdap jatqan janashyrlyghyna shyn jýrekten razy boldym.

***

Mәrtebeli oqyrman!

Ábeng jayly jazbalarymdy osy bólimmen ayaqtamaqpyn. Qariyamen tyghyz baylanysta bolghan bir jylgha juyq uaqyt ishinde óz kózimmen kórgen oqighalardyng az ghana bóligin sizderge boyamasyz bayandadym. Ár kýngi úsaq-týiekti tere bersek, Ábenning bir jyldyq ómiri kólemdi romangha jýk bolar edi. Men baspager retinde tek kitap shygharu prosesine qatysty jayttardy tilge tiyek ettim. Osyghan razy bolynyzdar!

Temirghaly Kópbay

Abai.kz