ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتورتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرەپەيىسوۆ

بەسىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

التىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

جەتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

سەگىزىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

توعىزىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ونىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتۇيىن

ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، تارتىسىپ-شارپىسىپ ءجۇرىپ، جەتى تومدىق جيناقتى ءوز مەرزىمىندە بىتىردىك. «سوڭعى تۇيەنىڭ جۇگى اۋىر» دەگەندەي سوڭعى جەتىنشى تومدى قۇراستىرۋ اسا اۋىر جۇمىس بولدى. بۇل توم ابەڭنىڭ ماقالالارى مەن باياندامالارىنان، حاتتارىنان تۇراتىن. ءار جەردە قالعان ماقالالار مەن باياندامالاردى ىزدەپ تابۋ قيىنعا سوقتى. ناعيما اپاي ەكەۋمىز ۇيدەگى شاڭ باسقان ءارحيۆتى تۇگەل قوپاردىق. ەسكى گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ قۋىس-قۋىستا جاتقان بۋمالارىن بىرتىندەپ اقتارىپ، وزىمىزگە كەرەك دەگەن ماتەريالدى تابۋ ءۇشىن مايا ىشىنەن ينە ىزدەگەندەي ەڭبەكتەندىك. ول ءۇشىن ناعيما اپايعا شەكسىز العىس ايتامىن. اۋىلداعى بارلىق تىرلىگىن تاستاپ كەلىپ، ۇلكەن ىسكە ولشەۋسىز كومەك كورسەتتى. بۇل ابەڭە دەگەن شەكسىز قۇرمەتتىڭ كورىنىسى ەدى.

ابەڭ نەگىزى ادەبيەتتىڭ ءىرى وكىلدەرى تۋرالى كوپ جازعان قالامگەر. ونىڭ ىشىندە ارعى عاسىردىڭ اسا تالانتتى تۇلعالارىنان تارتىپ، ءوز زامانداستارى مەن كەيىنگى بۋىن ىنىلەرى تۋرالى تولعانىستارى دا بار. اباي، لەۆ تولستوي، يۆان تۋرگەنەۆ، فەدور دوستوەۆسكي، يۆان گونچاروۆ، ماكسيم گوركي، راسۋل عامزاتوۆ، داۆيد كۋگۋلتينوۆ، قايسىن كۋليەۆ، مۇستاي كارىم، شىڭعىس ايتماتوۆ، يۋري كازاكوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسرەپوۆ، ءىلياس وماروۆ، سالىق زيمانوۆ، ءابىش كەكىلباەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، دۋلات يسابەكوۆ ت.ب. ءوز زامانىنىڭ اقتاڭگەرى بولعان وسى قايراتكەر-جازۋشىلاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى تەرەڭ تولعاعان كولەمدى ماقالالارى جەتىنشى تومنان ورىن الدى.

اسىرەسە، تومداردىڭ سوڭىنا بەرىلەتىن فوتوسۋرەتتەردى ىرىكتەۋ كەزىندە ابەڭ ىسكە بەلسەنە كىرىسەتىن. ءار تومنىڭ سوڭىنا 15-16 سۋرەت بەرىلەدى دەپ كەلىسكەنبىز. سول سۋرەتتەردىڭ ءبارى تۇگەلدەي اۆتوردىڭ ءوز قولىنان ءوتتى. ءار سۋرەتتى ۇسىناردا ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ، بىرەسە اناۋ دۇرىس دەپ، بىرەسە مىناۋ دۇرىس دەپ، كەيدە ءتىپتى ەشبىرىن ۇناتپاي، كۇنى بويى تاڭداۋ جاساي الماي قينالعان كەزدەرى دە بار. نيكولاي اناستاسەۆپەن، بوريس پانكينمەن بىرگە تۇسكەن ءبىر فوتونى ءۇش كۇن ىزدەدى. 1964 جىلدىڭ قازان ايىندا يۋري كازاكوۆپەن بىرگە ورتالىق كوميتەتتىڭ دەمالىس ۇيىندە تۇسكەن سۋرەتتى اپتا بويى تابا الماي ءجۇردى. اقىر سوڭى قولدا بار بارلىق سۋرەتتى ەدەندەگى كىلەمنىڭ ۇستىنە جايىپ تاستاپ قارادىق. تابا المادىق. ابەڭ ەكەۋمىز شارشاعان سوڭ ەدەنگە تۇگەل جايىلعان مىڭنان استام سۋرەتتىڭ ۇستىندە شالقالاي دەمالىپ جاتىر ەدىك، جازۋشى سماعۇل ەلۋباي كىرىپ كەلدى.

– و-و، جاتىستارىڭىزعا بەرەكە بەرسىن! بۇل نە جاتىس؟– دەدى سماعۇل اعا امانداسىپ. جۇزىندە ۇلكەن تاڭدانىس بار.

– كازاكوۆتىڭ سۋرەتىن تابا الماي جاتىرمىز. وسى سۋرەتتەردىڭ ىشىنەن كورگەم. ەندى جوق. ءبىر اپتا بولدى. جەر جۇتقانداي،– دەپ ابەڭ وعان قولىن بەردى. مەن دە ورنىمنان تۇرىپ امانداستىم.

– ءا-ءا، تابىلىپ قالار،– دەدى سماعۇل اعا قاشانعى بايسالدى مىنەزىمەن.

– سماعۇل، سەن كازاكوۆتى تانيتىن ادامسىڭ عوي. كەل، كومەكتەسشى! مىنا بوپىر سۋرەتتىڭ اراسىنان قاراشى،– دەپ ءوتىندى ابەڭ.

– جاقسى،– دەپ سماعۇل اعا جان-جاعىندا شاشىلىپ جاتقان سۋرەتتەردى قاراي باستادى دا از عانا ساتتەن سوڭ: – ىزدەپ جاتقانىڭىز مىنا سۋرەت ەمەس پە؟– دەپ كىلەمنىڭ شەتىندە قالعان ءبىر سۋرەتتى كورسەتتى.

– ءدال ءوزى! وسىنى ىزدەپ جاتىرمىن. سەنى ماعان قۇداي ايداپ كەلگەن ەكەن! وسى! وسى سۋرەت!– ابەڭ جۇرەگى جارىلارداي قۋاندى. ءسويتىپ، سماعۇل اعانىڭ جەتى تومدى جاساۋعا ءبىر جاردەمى ءتيدى. جۇمىستى ارى قاراي قوزعادىق.

باياندامالاردى تۇگەندەپ جاتقاندا تاعى ءبىر قىزىقتى وقيعا ورىن الدى. قايراتكەر ابەڭنىڭ ۇلكەن مىنبەرلەردەن ءسوز سويلەپ، ەلدىڭ جوعىن جوقتاعان كەزى كوپ. مىسالى، 1989 جىلى 17 قاڭتاردا ماسكەۋدە وتكەن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا 20 مينۋت سويلەپ، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.ۆ.كولبيننىڭ اتىنا رەسپۋبليكادا قالىپتاسقان كەلەڭسىز احۋال تۋرالى اشىق تا باتىل سىن ايتقان.

پلەنۋمدا ۋكراينا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ولەس گونچاردان كەيىن ەكىنشى بولىپ جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ءسوز سويلەدى. پلەنۋمنىڭ رەگلامەنتىنە سايكەس بايانداماشىلارعا ون مينۋت ۋاقىت بەرىلگەن بولاتىن. توراعالىق ەتىپ وتىرعان كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ. م. ماركوۆ ءا. نۇرپەيىسوۆكە ۋاقىتتىڭ اياقتالعانىن ەسكەرتتى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە جازۋشى بىلاي دەدى:

– گەورگي موكەەۆيچ، وتىنەمىن، مەنىڭ ءسوزىمدى بولمەڭىز. مەن پلەنۋمداردا سيرەك سويلەيمىن. بىراق بۇل جولى ويىمدى سوڭىنا دەيىن ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىز.

– سويلەسىن! سويلەسىن! – دەپ پريبالتيكا مەن كاۆكاز وكىلدەرى ونى قىزۋ قولدادى.

جيىرما مينۋتقا سوزىلعان سوزىندە ءا. نۇرپەيىسوۆ رەسپۋبليكاداعى ەكولوگيا، ۇلتتىق ءتىل، ۇلتتىق تاريح جانە كادر ساياساتى ماسەلەلەرى بويىنشا قالىپتاسقان جاعدايدى وتكىر سىنعا الدى.

سول سياقتى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م. س. گورباچەۆتىڭ كەلۋىنە وراي 1991 جىلعى 28 مامىردا الماتى قالاسىنىڭ پارتيا-كەڭەس اكتيۆى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى الدىندا سويلەگەن ءسوزى بار. ابەڭ ءۇشىن دە، ەل ءۇشىن دە زور ماڭىزى بار وسى باياندامانى ەش جەردەن تابا الماي جۇردىك. كوپ ىزدەدىك. «ول بايانداما تابىلماسا ارى قاراي جىلجىمايمىز» دەگەن اڭگىمە دە ايتىلدى. ءبىر كۇنى ابەڭ:

– مەن اقىرى تاپتىم،– دەدى قۋانىپ،– گورباچەۆقا ايتقان ءسوزىمدى تاپتىم.

– قايدان تاپتىڭىز؟– دەدىم مەن دە قۋانىپ.

– ورتالىق ارحيۆتەن شىقتى.ول جەردە مەنىڭ قولجازبالارىم بار. گۋليا دەگەن كەلىنشەك تاۋىپ بەردى.

– سول كەلىنشەكتەن الىپ بەرىڭىز. ءبىز تەزدەتىپ تەرىپ تاستايىق. جەتىنشى توم بەتتەلىپ جاتىر. قوسىپ جىبەرەيىك.

– جوق. ول ءوزى تەرىپ بەرەمىن دەدى. ءجۇز جەتپىس مىڭ تەڭگە تولەيمىن دەپ كەلىستىم.

– ابە، نەگە ءجۇز جەتپىس مىڭ تولەيسىز؟ باياندامانىڭ كولەمى قانشا بەت؟

– بەس-التى بەت بار عوي.

– وندا نەگە شاشىلاسىز؟ ءبىز نە ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. باسپا تۇرعاندا باسقاعا نەگە تەرگىزەسىز؟ ءوزىمىز تەگىن-اق تەرەمىز. بىزگە الىپ بەرىڭىز.

– مەن كەلىسىپ قويدىم. بولدى!

– اقشاڭىز تاسىپ جاتىر ما؟ بەس بەت ءۇشىن نەگە سونشا قۇن تولەيسىز؟ ابسۋرد قوي مىناۋ!

– ەندى وعان تيىسپەڭدەر. ءوزى تەرىپ بەرەمىن دەدى.

– قاشان تەرىپ بىتىرەدى ەكەن؟ تەز بولا ما؟

– ول جاعىن بىلمەدىم. انىق ايتپادى.

– بىزگە بۇگىن-ەرتەڭ بىتكەنى كەرەك. تەلەفون سوعىپ، سۇراپ كورىڭىزشى. ناقتى ۋاقىتىن ايتسىن.

– ءوي، سەن دە تىقىلداپ بولمادىڭ عوي،– دەپ كەيىگەندەي بولدى دا ابەڭ گۋليانىڭ تەلەفونىن تەرە باستادى. ارعى جاقتان جاۋاپ بەرگەن كەلىنشەك: «كەلەسى اپتادا ءبىتىرىپ بەرەمىن» دەدى.

– كەلەسى اپتادا الاسىز دەدى،– دەپ ابەڭ تەلەفونىن ۇستەلگە قويدى. اشىق تۇرعان تەلەفوننان سوڭعى تەرىلگەن ءنومىردى شىرت ەتكىزىپ ءوز تەلەفونىما سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم.

– بەس بەتتى ءبىر اپتا بويى تەرمەكشى مە؟ ءبىر ساعاتتا بىتەتىن نارسە عوي. نە بولدى سونشا؟ بىزگە الىپ بەرسەڭىزشى.

قانشا قيىلسام دا ابەڭ ءوز دەگەنىنەن قايتپاي قويدى. مەن قوشتاسىپ ۇيدەن شىقتىم دا ارحيۆتەگى گۋلياعا تەلەفون سوقتىم. مىنەزى اشىق، قاراپايىم ادام ەكەن. مەن وعان جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ ايتىپ، ۋاقىت قىسىپ تۇرعاندىقتان «باياندامانىڭ قولجازباسىن بىزگە بەرىڭىز، ءوزىمىز تەرەمىز» دەدىم. ول كەلىسە قويدى. ماشيناممەن تۋرا زىمىراپ باردىم دا سۇراعان زاتىمدى الىپ كەتتىم. سول زىمىراعاننان زىمىراپ وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ تەرىمشى قىز باتيماعا جەتكىزدىم. «مىنا باياندامانى تەز تەرىپ، جەتىنشى تومعا قوسىپ قوي» دەپ تاپسىردىم. ارادا ءبىر ساعات وتكەندە تەلەفونىم شىرىلدادى. ابەڭ ەكەن. دۇرسە قويا بەردى:

– ءاي، تەمىر! سەن نە ءبۇلدىرىپ ءجۇرسىن، ا؟ قولجازبانى نەگە الىپ كەتەسىن؟ قايتا اپارىپ بەر انا گۋلياعا!– دەپ اقىردى.

– اپارمايمىن. بولدى. تەرىلىپ جاتىر.

– مەن كازىر باسپاڭا ءوزىم بارامىن. قايدا ەكەنىن، كىم تەرىپ جاتقانىن ايت.

– بارىپ اۋرە بولماڭىز. ليفت جوق. بەسىنشى قاباتقا جاياۋ كوتەرىلىپ، شارشاپ قالاسىز،– دەپ تەلەفوندى جاۋىپ قويدىم. تەلەفونىم قاتا-قايتا بەزىلدەدى. ابەڭ. كوتەرمەي قويدىم. الدەن سوڭ ابەڭنىڭ شوپىرى ءبىرجان زۆوندادى.

– اتا باسپاعا اپار دەپ جاتىر. ادرەسىن ايتىڭىزشى،– دەدى ول.

– اقىر باراتىن بولدى ما؟ ءباتيما دەگەن قىز ۇيىندە تەرىپ جاتىر. ول «وربيتادا» تۇرادى،– دەپ ناقتى ادرەسىن ايتتىم. ارتىنشا باتيماعا حابارلاسىپ:

– اتاڭ ساعان بارا جاتىر. تەرىپ بولدىڭ با؟– دەپ سۇرادىم.

– كەلە بەرسىن. تەرىپ، كىتاپقا قوسىپ قويدىم.

– كەلسە، سونى ايتارسىڭ.

جارتى ساعات شاماسىندا ءباتيما قايتا تەلەفون سوقتى.

– اتا كەلدى. بەسىنشى قاباتقا جاياۋ شىقتى. شالىڭىز ءالى مىقتى ەكەن. بىراق جانىم اشىپ كەتتى،– دەدى ول كۇلكى ارالاس.

– سوعان بىرەۋ بار دەپ پە؟ ءوزى عوي ءجۇز جەتپىس مىڭ تەڭگە تولەيمىن دەپ جانىعىپ جۇرگەن. سونىمەن نە بولدى؟ نە دەدى؟

– ايتتىم. «تەرىپ، كىتاپقا قوسىپ قويدىم» دەدىم. قولجازباسىن الىپ كەتتى.

– جاقسى. ءبىر جۇمىستى بىتىردىك. راقمەت! ەندى قايدا اپارسا دا ءوزى ءبىلسىن.

ابەڭنىڭ ۇيىنە كەلەسى جولى بارعانىمدا بۇل ماسەلە تۋرالى مۇلدە ءسوز قوزعامادى. مەن دە تۇك بولماعانداي، ول تۋرالى جاق اشپادىم. ارى قاراي جۇمىسىمىزدى ىستەي بەردىك.

قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا وتىز بەس مىڭ كىتاپتى مينيسترلىكتىڭ جىكتەمەسىنە سايكەس رەسپۋبليكانىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىپ جىبەردىك. جەتى مىڭ كىتاپتى بەكەت اعانىڭ ايتۋىمەن اۆتوردىڭ ۇيىنە اپارىپ بەردىك. مينيسترلىك ەسەبىمىزدى قابىلداپ، تولەم جاساعان سوڭ ابەڭنىڭ ەسەپ-شوتىنا جەتى ميلليون قالاماقىسىن اۋدارىپ بەردىم. ءبارى زاڭعا سايكەس جاسالدى.

جەتى توم قولىنا تولىق تيگەندە ابەڭنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. قايتا-قايتا اقتارىپ قاراپ، ماعان العىسىن جاۋدىردى. قايتار كەزىمدە قاقپاعا دەيىن شىعارىپ سالىپ:

– تەمىرعالي، يا تەبيا ليۋبليۋ،– دەدى ورىسشالاپ،– سەنىڭ ىسكەرلىگىڭ مەن وجەت مىنەزىڭ بولماعاندا بۇل جۇمىس ەشقاشان بىتپەيتىن ەدى. ساعان رازىمىن!

– يا ۆاس توجە ليۋبليۋ، ابە! جۇمىس بارىسىندا ارتىق اۋىس كەتكەن جەرىمىز بولسا ايىپ ەتپەڭىز. وسىمەن جۇمىس ءبىتتى! ءسىز ناعىز كلاسسيك جازۋشىسىز! ناعىز سۋرەتكەرسىز! سىزبەن جولىقتىرعان تاعدىرىما رازىمىن! باسپاعا بايلانىستى شارۋاڭىز بولسا ايتىپ تۇرارسىز. كومەكتەسۋگە دايىنبىز!– دەدىم ونىڭ قولىن قىسىپ.

ودان كەيىن دە ابەڭ ماعان ءجيى حابارلاسىپ تۇردى. 95 جىلدىق تويىنىڭ قارساڭىندا ۇلكەن ءوتىنىش ايتتى. «سلوۆو سوۆەستي» اتتى بروشيۋرا-كىتاپ شىعارماق ويى بار ەكەن. ماسكەۋدە وتكەن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا سويلەگەن ءسوزى مەن م. س. گورباچەۆتىڭ كەلۋىنە وراي 1991 جىلعى 28 مامىردا الماتى قالاسىنىڭ پارتيا-كەڭەس اكتيۆى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى الدىندا سويلەگەن ءسوزىن جانە الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ» دەگەن كەرىاۋىز بروشيۋراسىنا قارسى 1990 جىلعى 1 قاراشادا «يزۆەستيا» گازەتىندە جاريالانعان «سۆويا چۋجايا بول» اتتى ماقالاسىن قوسىپ شىعارىپ، تويدا تاراتسام دەگەن ويىن ايتتى. مەن سوزگە كەلمەي سول بروشيۋرانىڭ ءبىر مىڭ داناسىن ءوز قاراجاتىما شىعارىپ بەرىپ، تويىنا تارتۋ جاسادىم. ابەڭ ماعان تويدىڭ تورىنەن ورىن بەردى.

ارتىنشا مەنىڭ دە ابەڭدى تويعا شاقىرعان رەتىم بولدى. ورتانشى قىزىم قىمباتتىڭ تويىندا توردە وتىرىپ، جاستارعا اقساقالدىق باتاسىن بەردى.

توي وتكەن سوڭ تاعى ءبىر جاڭا باستاماعا كىرىستىك. بەكەت تۇرعاراەۆ اعامىز ابەڭدى «نوبەل» سىيلىعىنا ۇسىنۋعا ارەكەت جاسادى. ول ءۇشىن «پوسلەدني دولگ» رومانىنىڭ ەكى كىتابىن قوسىپ، ءبىر كىتاپ ەتىپ شىعارۋ كەرەك دەدى. اتالعان سىيلىقتىڭ كوميسسياسىنا بەس داناسىن تاپسىرۋ مىندەتتى ەكەن. مەن ون داناسىن شىعارىپ بەردىم. بەكەت اعا ماسكەۋگە اپارىپ، تاپسىرىپ كەلدى. ءبىرىنشى تۋرعا 135 اۆتور قاتىسىپ، سونىڭ بەسەۋى عانا ەكىنشى تۋرعا ءوتىپتى. سول بەسەۋدىڭ ىشىندە ابەڭ دە بار ەكەن. ول ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاعانمەن تاعاتسىزدانا كۇتىپ ءجۇردى. بىراق ماسكەۋدەگى ەسكى «تانىستارى» ونى ارى قاراي وتكىزبەدى.

سول جىلدىڭ 31- جەلتوقسانىندا كورنەكتى قوعام قايراتكەرى سەرىكبولسىن ءابدىلدين قايتىس بولدى. مەن ونىڭ قازاسىنا ارناپ «اقيقاتتى جەرلەۋ» دەگەن ولەڭ جازدىم. وتكىر ويلار اشىق ايتىلعان ولەڭ ەدى. ولەڭىم ابەڭە دە جەتىپتى. ول ماعان تەلەفون سوعىپ، قاتتى ۋايىمداپ جاتقانىن ايتتى. كۇشتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان ماعان جاماندىق جاسالا ما دەپ الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. قاريانىڭ مەنى ويلاپ، ۋايىمداپ جاتقان جاناشىرلىعىنا شىن جۇرەكتەن رازى بولدىم.

***

مارتەبەلى وقىرمان!

ابەڭ جايلى جازبالارىمدى وسى بولىممەن اياقتاماقپىن. قاريامەن تىعىز بايلانىستا بولعان ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءوز كوزىممەن كورگەن وقيعالاردىڭ از عانا بولىگىن سىزدەرگە بوياماسىز باياندادىم. ءار كۇنگى ۇساق-تۇيەكتى تەرە بەرسەك، ابەڭنىڭ ءبىر جىلدىق ءومىرى كولەمدى رومانعا جۇك بولار ەدى. مەن باسپاگەر رەتىندە تەك كىتاپ شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىستى جايتتاردى تىلگە تيەك ەتتىم. وسىعان رازى بولىڭىزدار!

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz