BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ALTYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

JETINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

SEGIZINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

QANDY IShKEN «QAN MEN TER»

«Quryrdaqtyng kókesin týie soyghanda kóresin» degen. Qan ishkenning kókesin «Qan men terdi» dayyndaghanda kórdik-au. Oi, Alla-ay! Múnday da bolady eken. Jiyrma jyl boyy kitap shygharyp jýrip, múndaydy kórsemshi... Qytymyr uaqyt qysyp túrghanda ekinshi tomgha baratyn jalghyz «Ymyrttyn» sonynan bir ay boyy sandaldyq qoy. «Ymyrt» degen «Qan men terdin» birinshi kitaby.

Men mәtindi tazalap alyp kelem, Ábeng shimaylap syzyp tastaydy. Taghy da týzetip kelem, taghy da shimay. Qayta tazalap әkelem, odan sayyn óshige syzady. Syzghanda da bet-bet qylyp bútarlap, tútas abzastardy qysqartyp jiberedi. Key betterdi aighyzdap qayta jazady. Oghan salsan, jyl boyy alansyz syza beretin týri bar. Mening shydamym tausyldy.

– Osy siz betaldy shimaylaghandy qashan qoyasyz?– dedim renjigen synaymen.– Bir emes, on ret týzettiniz ghoy. Jeter endi! Sodan may shyqsa da... Ár shimaylaghan sayyn uaqyt ketip jatyr.

– Sen maghan uaqyt jayly aitpa! Mýmkin songhy ret týzetip jatqan shygharmyn,– dedi ol betime ajyraya qarap.– Mening әr sózim baltalasa da bólinbeytin boluy kerek. Búl basqanyng emes, Núrpeyisovting qalamynan shyqqan dýniye. Týsinding be? Núr-pe-yi-sov-tin! Men kononialinyy tuyndy jasap jatyrmyn. Artyq túrghan nәrsening bәrin sylyp otyramyn. Sondyqtan sýiegi shyqqansha syza berem.

– Áyteuir, artyq qylam dep, tyrtyq qylmasanyz jarar edi. Jona berip, qúrsýiegi qalmasyn. Osyny jaza bastaghanynyzgha alpys jyl bolypty. Alpys jylda týpkilikti týzelip bitpegen qanday roman búl?

– Ol kezde men jas edim. Qyryqqa da tolmagham. Jastyq maksimalizm, jastyq egoizm degen bolady. Eseyip, jas úlghayghan sayyn alyp-úshyp túrghan emosiya basylady. Jazghanymdy qayta qarasam, jastyqtyng qatelikteri badyrayyp túrady. Elamannyng da, Aqbalanyng da, Tәnirbergenning de, Sýieu qarttyng da sózderi men minezderinde artyq shtrihtar kóp. Shlifovka kerek. Endi jasym 95-ke keldi. Ómirding ashy-túshysyn kóp kórdim. Adamnyng ishki psihologiyasyndaghy qayshylyqtardy týsindim. Keyipker de tiri adam. Onyng da óz boyyna shaq minez-qúlqy bar. Sol bolmysy shynayy bolu kerek. Mynaghan kóp falish aralasqan. Men sony syzamyn ghoy. Keyipkerdi jasandylyqtan aryltamyn. Búryn qansha kijingenmen tym jaqsy jazylyp túrghan song qysqartugha qimaytyn edim. Qazir – joq! Men qazir әbden qahargha mingenmin. «Maydy» ayamay kesip, tek búlshyq etin qaldyrdym. Osy qysqartqanyma ózim riza bolyp, maqtanyp otyrmyn. Al, keyinirek oqyrman da keremet riza bolatynyna kýmәnim joq. Jenil, qyzghylyqty, tez oqylatyn bolady.

– Sonda, jas kezinizdegi «falishivyy romandy» әlemdik auditoriya qalay moyyndaghan? Falishty kórmegen be? Álde, ol jaqta da sybaylastyqpen ótip ketuge bola ma? Ataqty Luy Aragonnyng ózi әbden maqtapty. Beker maqtamaghan shyghar?– dedim men aqsaqal qayter eken dep. Ol jasauraghan kózderin betoramalymen sýrtip aldy da:

– Olargha sonyng ózi keremet bolyp túr ghoy,– dedi kýlip.– Negizi audarmashygha da kóp nәrse baylanysty. Lily Deny degen fransuz audarmashym boldy. Ár sózdi jan-tәnimen audaratyn. Aragon sonyng audarmasynan oqyghan. Demek, keremet audarghan. «Qan men ter» otyz alty tilge audaryldy. Ár audarmashymen jeke tanysyp, mýmkindigin bayqaghan song kelisim beretinmin. Audarmashygha jaryghan adammyn. Bәri de myqtylar edi. Gerolid Beliger men Anatoliy Kimning ózi nege túrady?! Men keyde kitabymnyng oryssha audarmasyn oqyp otyramyn da osyny men jazdym ba dep ózim tang qalamyn. Qatty yrza bolyp, rahattanyp otyryp, ornymnan atyp túryp, sol jerding qazaqshasy qanday eken dep, týpnúsqany qolyma alyp qaraymyn. Qarap, kónilim ornyna týsedi…

– Lily Deniyding sizge jazghan bir hatyn oqydym. Ol: «Shygharma kitap bolyp basylyp shyqpayynsha audarmagha kirispeymin. Óitkeni avtor kitap bolyp shyqqangha deyin kóp ózgerister engizui mýmkin» depti. Demek, ol kitap bolyp shyqqan dýnie ózgermeydi dep senedi. Al siz bolsanyz, bayaghyda shyghyp ketken kitapty byt-shyt qylyp ózgertip jatyrsyz. Búny Lily kórse ne der edi? Qayta audarugha kelisedi dep oilamaymyn. Romannyng alghashqy núsqasy dýnie jýzine tarap ketken. Sondyqtan, kóniliniz qalaghan túsyn ózgerte bermesenizshi. Bastapqy jeliden birdene qaldy ma ishinde?

– Áriyne, qalady ghoy. Álim jetkenshe әbden shirattym. Ózim de sharshadym. Týnde saghat ekige deyin otyryppyn. Esesine ýlken júmys bitti. Endi basa berinder. Boyynda bir mini joq súlu qyzday bolyp túr. Qarasang qaray berging keledi. Oqysang oqy berging keledi. Klassikalyq shygharma degen osynday bolady,– dedi qariya óz-ózine degen rizashylyghyn jasyrmay. Onyng jýzinde dýniyege sәby kelgendey quanyshtyng belgisi bar. Dәl qazir dalagha shyghyp, kóringen jannan sýiinshi súrap, baladay alaqaylap jýgirgisi keletindey. Shynayy shygharmashylyqtyng quanyshyna ne jetedi? Jazushynyng eng baqytty sәti sol ghoy. Men sony sezindim de oghan renjigendi qoyyp, eljirep kettim.

– Jaqsy! Siz ýshin quanyshtymyn!– dedim onyng qolyn qysyp,– Búl tomdy endi syzbaymyn dep uәde beriniz. Myna shimaydyng bәrin ornyna qoyyp, tazalap әkelemin. «Basugha kelisim beremin» dep qol qoyyp beriniz. Sodan song ghana baspahanagha ótkizemin. Baspahanagha ótkizgennen keyin eshqanday týzetu bolmaydy.

– IYә, solay bolsyn. Kelisemin. Endi eshtene ózgertpeymin. Qol qoyyp beremin,– dedi ol kóterinki kónilmen.

Biraq, qariya sózinde túrmady. Janymyzdy qoymay, baspahanada grankasy oqylyp jatqan «Ymyrtty» qayta-qayta aldyrtty. «Ou, aqsaqal! Búl endi shekten shyqqandyq. Basugha arnalghan plastinalar men formalardy ózgertuge bolmaydy. Ol qyruar aqsha túrady. Bәri jasalyp qoydy. Endi kesh» degenimizdi tyndamady. Grankadan suyryp alyp, birneshe betti qayta shimaylady. Kýiinsek te kóndik. Kónbegende qaytesin? Baspahana diyrektorynyng kabiynetine óz ayaghymen baryp, dinkildep otyryp aldy. «Ash bәleden qash bәle» dep, baspahana diyrektory rúqsat beripti.

Sol ekinshi tomnyng sonyna «Ymyrt» turaly jazylghan maqalalardy beremiz dep sheshkenbiz. Shynghys Aytmatovtyng «Abdijamil Nurpeisov», Leonid Terakopyannyng «Kazahstanskoe prityajeniye», Boris Pankinning «Portret hudojnika na fone ego strany», Gerolid Beligerding «Vysota sovershenstva», Luy Aragonnyng «Sumerki» atty maqalalary tandaldy. Bәri orys tilinde. Men maqalalardy oryssha beruge qarsy boldym. Birazynyng qazaqshagha audarylghan núsqasyn tauyp aldym. Men ýshin bir tomnyng birkelki qazaq tilinde bolghany manyzdy edi. Aqsaqal ýzildi-kesildi tandau jasady. Orys tilindegi «originalyn» bergen dúrys dedi. Osy maqalalar júmysty kýrdelendirip jiberdi. Grankadan kóp týzelgen de osy maqalalar edi.

Shal basqa avtorlardyng maqalasyn týzetken sayyn mening jynym keletin.

– Maqala sizding shygharmanyz turaly bolghanymen basqa avtorlardyng jazuyn nege týzetesiz? Oghan sizding qanday qaqynyz bar?– dedim birde.– Árkim ózi turaly jazylghan nәrseni qalaghanynsha ózgerte berse qalay bolady? Onda tútas maqalany ózgening atynan jazyp, armanynyz bitkenshe ózinizdi maqtay bermeysiz be? Búl әdebiyet ýshin úyat. Olay jasamanyz.

Ol mening sózderime tiksinip qaldy. Boris Pankinning maqalasyn týzetip jatyr edi. Onysyn toqtatqan joq. Ary qaray týzete berdi. Álden song maghan búrylyp birtýrli jymidy da:

– Sen qalay oilasang óz erkin. Men myna kýiinde jibere almaymyn. Búl kitap songhy ret shyqqaly túr. Songhy ret týzetilude. Búdan keyin múnday mýmkindik bolmaydy,– dedi.

– Bәribir. Bireuding sózin týzetuge sizding qaqynyz joq,– dedim qityghyp. Ol da qaytpaydy:

– Áy, búl mening kitabym ghoy. Ózim bilemin. Sen oghan basyndy qatyrma. Basqa júmysynmen ainalysa bersenshi bar. Men bәri óz oiymdaghyday bolsa dep jatyrmyn. Ózgertem be, ózgertpeymin be ózimning sharuam. Búl maqalalar jazylghaly talay zaman ótip ketti. Uaqyttyng talaby da ózgerdi. Bayaghy sosialistik realizm ruhynda jazylghan sózderding qazir ne qajeti bar? Solardyng múrtyn basyp jatyrmyn men. Kezinde ózekti bolghanmen keyin kýlki shaqyratyn oilar bolady. IYdeologiyanyng yghyna qaray jazylghan dýniyeler uaqyt óte kele zamangha ilese almay qalady. Óitkeni sayasat ta, iydeologiya da ýnemi ózgerip otyrady.

– Ne deseniz de, búl isinizdi men qolday almaymyn. Ózge júrttyng maqalasyn týzetemin dep qanshama uaqytty aldynyz. Sizden basqa adamnyng grankany ózgertkenin kórgen emespin. Dogharynyz endi. Baspahanagha ótkizgenge deyin sonyng bәrin nege týzetip jibermeysiz?

– Asyqtyryp jatqan ózing emes pe? Jau qughanday júmys istep jatyrmyn. Maghan endi ne deysin? Ól deymisin? Onsyz da songhy kýnderi týnimen otyratyn boldym. Osyghan razy bol.

– Siz qúsap shúqylay berse búl júmys eshqashan bitpeydi. Bitip ketken nәrseni qaytaryp alyp, shimaylap jatqan óziniz emes pe? Bir júmysty eki qylyp... Qazir typ-tynysh basylyp jatar edi. Joq. Áli sizding qolynyzda túr. Myna qarqynmen biyldyqqa bitpeydi. Bizde ýsh ay ghana uaqyt bar. Myna ekinshi tomgha bir ay uaqyt jiberdik. Ár tomgha osylay ainalsaq jyl bitedi ghoy. Ony da oilansanyzshy.

Mening kýiine sóilegenimdi jaqtyrmady bilem, ol qolyn birneshe ret siltep, «toqta» degen ishara jasady. Sosyn baysaldy qalypta, asyqpay sóiledi:

– Áy, Temir! Sen bolishevikten de jamansyn. Kommunister: «Jospar! Jospar!» dep óltiretin edi. Ne kórindi, sonsha?! «Ýsh ai! Ýsh ai!» dep ólip ketemisinder?! Bitpese bitpey ketsin, әkesin... Mening tughan kýnime deyin bitse boldy. Toygha deyin әli bes ay bar. Ýlgiresin!

– Qaydam... Myna týrimen toygha deyin de bitpeytin shyghar? Meniki jauapkershilikti sezinu. Uәde berdim be, qalayda uaqytynda oryndauym kerek,– dedim men sabama týsip.

– Uayymdama! Bәrin de uaqytynda bitiremiz,– dedi Ábeng mening arqamnan meyirlene qaghyp.

«Sergelden» men «Kýireudin» («Qan men terdin» ekinshi jәne ýshinshi kitaptary) kýii de osylay boldy. Baspahana men Núrpeyisovting ýiining arasyn kýndelikti shapqylaytyn jol qyldym. Búl kezde baspahana diyrektory maghan «Grankany ózgertkendering ýshin formalardyng aqshasyn qayta tólender» dep shot qoyghan. Oghan qarap jatqan avtor joq. Grankalardy qayta-qayta aldyrtty. Qansha aitsaq ta qoydyra almadyq. Qyruar qarjy qaltadan ketti. Ol jaghy aqsaqaldyng oiyna kirip te shyqpady. Sóitip jýrgende jazdyng basy da boldy.

Ýshinshi tomgha berilgen «Sergeldennin» sergeldeni az bolmady. Kitaptyng kólemi shaghyn bolghandyqtan josparly mejege jýz otyz bet jetpey túrdy. Endi qaytemiz degende, ekinshi tomdaghy әdis oiymyzgha orala ketti. Ábening shygharmashylyghy turaly maqalalar men súhbattardy qosatyn bolyp kelistik.

Gerolid Beligerding «Bremya dolga», Lubovi Shashkovanyng «Zima patriarha», Valeriy Mihaylovtyng «Obraz ego sushestvovaniya...», Seydahmet Kuttykadamnyng «Sudiba – kak roman, roman – kak sudiba», Georgiy Pryahinning «Posredy tekushego vremeniy», Ludmila Varshavskayanyng «Vstrecha v liyteraturnom bratstve» atty maqalalary men L. Gersiyding Núrpeyisovten jazghan «Pusti govorit yazyk, daby noj mog pokoitisya v nojnah», Sauytbek Abdrahmanovtyng Nikolay Anastasievten alghan: «Qazaq әdebiyetining batyl silkinisi» atty súhbattary berildi.

Ásirese «Qan men terdin» songhy kitaby «Kýireu» qatty ózgeriske úshyrady. Búl tórtinshi tomnyng siya tiymegen beti qalmady desem de bolady. Armansyz shimaylandy. Joydasyz syzyldy. «Kýireuge» kelgende bir aidan astam uaqyt Ábenning qasynda otyryp, júmys istedim. Ózgergen kóptegen betterdi ilese oqyp, birge týzettik. Jana týzetulerdi engizetin betteushi qyz Bәtima Malaevanyng «Osy tomdy on ret týzettim ghoy» degeni esimde qalypty.

Bir kýni «Kýireudin» songhy bólimin shimaylap otyrghan Ábeng qatty qinaldy. Romannyng aqyrghy betine kelgende tolyghymen qayta jazdy. Songhy týiin. Songhy abzas. Qayta-qayta shimaylady. Kónilinen shyqpady.

«Tәnirbergen әlsiredi. Ayaghyn sýiretip basqaly qashan. Endi sýrinip-jyghyla bastady. Tamaghy qúrghady. Tili auzyna syimay alqynyp, yrsyldap túrady da, qayta jýredi. Soldattardyng tiri qalghandary bar ma, joq pa, bilmedi. Búl jýrgen jerding bәri bey-bereket shashylyp jatqan qaru-jaraq. Attyn, adamdardyng óligi. Aynala tónirek qúzghyndar. Qan-jyngha kerelep alghan. Biraq... toyym joq. Ólikke talasyp, qighylyq úryp jatyr. Tәnirbergen qaramaugha, kórmeuge tyrysty da, basyn bauyryna tartyp búghyp aldy. Ayaghyn attap bir basty da, qúlay jazdap tenselip túra qap edi. Áldebir ash týlkining shaqyldaghan dausynan shoshyp ketti. Kózin ashyp alghanyn biledi. Jýzin shyramytqan әldebireuding óligine jabylyp jan-jaghynan júlmalap jatqan qúzghyndardy kórdi de... jany týrshigip... jerge syimay ketti de-e... Basyn kóterip kókke qarap edi; kәdir tanyn kórgendey, kózin ala almay arbaldy da qaldy. «Pissimillә rahman rahiym.» Jana ghana shayyp jughanday kógildir aspan imany betinde móldirep túr eken».

Ábenning qalamsaby qolynda. Endi tórt joldan túratyn songhy týiin sóz qaldy. Olay-bylay jazyp kórip edi, iyini qanbaghanday. Taghy da jazyp jatty da oidan qaljyraghanday mandayyn aldyndaghy paraqqa qoyyp, býkshie qaldy.

– Qalay? Bolmay jatyr ma?– dedim jýzine qarap. Ol kózderin tars júmyp alypty.

– Atasyna nәlet! Búl romannyng songhy qazyghy ghoy. Esh bolmaydy,– dedi kózin ashpaghan kýii. Oghan janym ashyp ketti.

– Bylay eteyikshi,– dedim bilegimdi sybanyp,– Songhy betti maghan beriniz.

– Ne isteysin?– dep ol basyn kóterdi.

– Men týzetemin. Kimning klassik ekenin qazir kóresiz. Sizding alpys jyldan beri jaza almay jatqanynyzdy alty minutta jazyp beremin. Ákeliniz beri.

Ol maghan tanyrqay qarap, qalamsabyn bergisi kelmedi. Tartyp alghanday qylyp, qalamsapty qolyma aldym. Shimaylanghan songhy betting astyna:

«Jaratushy IYe-au, endigi aqiqat ta, adaldyq ta aspanda qalghan ba? Myrza Tәnirbergen «Aspan әdil! Ádil!» dep, osynau opasyz súm jalghannan kesh bayqaghan bir shyndyqty jahannamgha jar salghysy kelip edi. Át-teng dýniye, ýni shyqpady...» dep týzettim de ózine oqyp berdim. Ol mәtindi qayta-qayta oqyp:

– Ghajap boldy! Dәl osy ghoy keregi! Áy, sen myqty ekensin! Mynau endi jónge keldi,– dep balasha quandy. Ertesine sol kýiinde aparyp baspahanagha tapsyrdym.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz