BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

ALTYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

JETINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

SEGIZINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

TOGhYZYNShY BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

SOZYLA JAZDAGhAN «SONGhY PARYZ»

Mausym aiynyng sonynda әupirimdep tórt tomdy bitirdik. Birinshi tom –«Kýtken kýn», qalghan ýsh tom – «Qan men ter». Tórt tom tastay boldy. Endi ary qaray jylju kerek. Besinshi jәne altynshy tomdargha «Songhy paryz» roman-dilogiyasynyng eki kitabyn beretin bolghanbyz. Besinshi tomgha baratyny «Sonday da bir kýn bolghan...» – dilogiyanyng birinshi kitaby, altynshy tom – «Sonday da bir týn bolghan...» dep atalatyn ekinshi kitaby.

Jazdyng kýni bolsa da Almatynyng aspanyn kiyizdey búlt qaptap alypty. Janbyr jauar siqy bar. Ábenning ýiine әdettegiden erterek bardym. Qariya da býgin erte túrsa kerek, auladaghy skameykada demalyp otyr eken. Qol berip amandastym. Maqtaday júmsaq alaqany jyp-jyly. Eki qolyn qara kók týsti barqyt halatynyng qaltasyna salyp alypty. Basynda júqa taqiya. Týri sharshanqy kórindi. Qabaghy salynqy. Selqos amandasty. Qasyna jayghasyp otyrdym.

– Densaulyghynyz qalay?– dep súradym ile-shala.– Auyryp qalghan joqsyz ba?

– Nesin súraysyn? Mening jasyma jet. Sosyn kóresin,– dedi qabaghyn ashpaghan kýii.– Jaratushydan úzaq ómir súraysyn. Tileuindi berse osy. Qalt-qúlt etip, әrkimge jәutendep otyrghanyn. Aynalanda múnyndy úgharlyq bir jan joq. Múnyng nesin súradym dep oilaymyn.

– Mening bir tórttaghanym bar edi,– dedim de oqy jóneldim:

«Tolqynynda ómir atty kóshkinnin,

Adamdardyng jan ansaryn kesh bildim.

Úzaq ghúmyr jasaghysy kelgenmen,

Qartayghysy kelmeydi eken eshkimnin» – dep keletin. Qalay? Dәl aitylghan ba?

– Solay bolyp túr-au. Shir-ki-in, qansha jýrseng de jastyq quatyng qaytpaytyn bolsa ghoy. Onday qúdiret joq qoy,– dep kýrsinip aldy da: – Nege keldin?– dep súrady.

– Besinshi tomgha kiriseyik. «Songhy paryzdyn» eki kitabyn beriniz. Sony alyp ketkeli keldim.

– «Qan men ter» bitti me?

Mening jýregim zyrq ete týsti. Taghy da qaytaryp alyp kel demese bolghany. Ábden jýregim shaylyghyp qalypty.

– Bitti. Keshe qol qoydynyz ghoy. Baspahanagha ótkizip tastadym,– dedim tez-tez sóilep.

– Dúrys bopty. Endi «Songhy paryz» deysing be?– Ol terisi salbyraghan búghaghyn sipap oilanyp qaldy.

– IYә, eki kitabyn da beriniz. Betteuge kiriseyik.

– Pry vsem jelanii, ol kitaptardy qazir bere almaymyn.

– Nege?– dep men antarylyp qaldym.

– Ekinshi kitaptyng 23 beti joq. Qoldy bolyp ketken.

– Bayaghy Bayqonovtyng әngimesi me taghy?

– IYә, sol itting balasy úrlady ony.

– Qoyynyzshy. Men Serik aghamen sóilestim ghoy. Ol almaghan siyaqty.

– Onda kim aldy? Fakt – 23 beti joq.

– Baspadan ketken bolu kerek. Onday bolady. Asyghysta angharmay qaluy mýmkin.

– Baspagha jetpegen bop túr ghoy. Olar maghan kórsetti. Originaldyng ishinde joq. Bayqonov qúrtty ony.

– Endi ne isteymiz? Otyramyz ba sol better tabylghansha? Maghan uaqyt qymbat. Býgin bastaymyz dep em. Mynauynyz qyzyq boldy ghoy.

– Men tayauda Astanagha baramyn. Toqaevtyng qabyldauyna jazylam. Ol meni qabyldaydy. Sosyn, preziydentting aldyna Bas prokurordy shaqyrtam. Joghary sottyng tóraghasyn shaqyrtam. MVD-nyng ministrin shaqyrtam. Jazushylar odaghynyng bastyghyn shaqyrtam.– dedi ol. Ne aitar eken dep әr sózin múqiyat tyndap otyrmyn.– Sol jerge Bayqonovty aldyrtamyn da qolyna kisen salyp, týrmege qamatam. Tauyp bersin! Qaytarsyn úrlaghanyn!

Myna sózine mening kýlkim kelip ketti.

– Osyny da sóz dep aityp otyrsyz ba?– dedim onyng kózine tura qarap,– Búl dohlyy nomer! Osynday bos әngimening ne keregi bar? Siz әjeptәuir mәsele aita ma desem...– Men kýiinip temeki tútattym.

– Nege olay deysin? Men sony isteymin. Kóresin.

– Qoyynyzshy, qaydaghyny aitpay. Osy da sóz be? Otyrayyn sizding Bayqonovty qamatqanynyzdy kýtip. Birinshiden, preziydent sizdi qabyldamaydy. Ekinshiden siz aitqan Bas prokuror, sot tóraghasy, ministr MVD isterge júmysy bolmay erigip jýr me eken? Siz shaqyrtypty dep jýgirip bara qalady eken, iyә. Delati im nechego chto liy?

– Preziydent aitsa keledi ghoy bәri.

– A-a, preziydent erigip jýr eken ghoy. Beri qaranyzshy. Mening kózime tura qaranyz,– dedim onyng bileginen tartyp. Ol mening janaryma qarady. Men de onyng kózine ýnile qaldym. Sharpysyp biraz otyrdyq. Túmandanghan janarynan týk te kórmedim. – Osy siz bastan ketken joqsyz ba? Balanyng sózin aityp otyrghanynyzdy bilesiz be?– dep súradym.

– Olay deme! Aqyl-esim sau, qúdaygha shýkir. Men qolymnan keletin nәrseni aityp otyrmyn,– dedi ol astynghy erinin qymqyryp.

– Ábe, osy әngimeni dogharyp, naqty iske kósheyikshi. Ne isteymiz mynany? Qolynyzda túrghan eki kitapty bersenizshi.

– Joq. Bere almaymyn. Búlay shyqpaghany jaqsy.

Ekeumiz de biraz uaqyt ýnsiz qaldyq. Men ishimnen kýiip otyrmyn. Ne istesek eken? Basym qatty. Ministrlikting shartyndaghy merzim tayap keledi. Keshiktirseng aippúl tóleysin. Ayyppúlmen qútylsang jaqsy. Sotqa berip, ýsh jyl boyy memlekettik tapsyrysqa jolamaytynday etui mýmkin. Ol baspa ýshin ýlken jaza. Myna shalmen qaydan ghana baylanysyp edim, jayyma jýrmey.

Tynyshtyqty Ábeng búzdy.

– Osynyng orysshasyn bersek qaytedi,– dedi ol,– Maghan orysshasy únanqyraydy. Anatoliy Kim audarghan. Tamasha dýnie bolyp shyqqan.

– Ábe, kitaptyng mәdeniyeti bolatyny siyaqty kóp tomdyq jinaqtyng da óz mәdeniyeti bar. Bәri qazaq tilinde bolghany dúrys. Onyng ýstine sizding sóz saptauynyz, jeke stiyliniz kerek. Men keleshek әdebiyet zertteushileri ýshin derekkóz jasap jatyrmyn. Sizding shygharmalarynyz әli týrli aspektilerden zertteledi. Tekstologiyalyq túrghydan zertteytinderge taza qazaq tilindegi romanynyz kerek. Orysshany olar ne qylady? Sondyqtan...

– Men qazaqsha kitaptardy bәribir bermeymin. Shygharsang sol orysshasyn shyghar. Oryssha da oqy alady ghoy júrt.

– Siz mening aitqanymdy úqpadynyz-au. Maghan qazaqshasy kerek.

– Onda, otyr osylay. 23 betti tapqansha...

Qariyanyng endi qaytpaytynyn týsindim. Maghan da situasiyadan shyghu kerek. Ózi qalap otyrsa, nege bermeske degen oy sanamda qylang berdi.

– Erteng әldekimder syngha alyp jýrmese bopty. Bir tomy qazaqsha, bir tomy oryssha, ala-qúla bolyp shyqqan dep. Avtor retinde siz kelisim berseniz, men kóndim. Orys tilindegisin basayyq.

– Sen ony oqyp pa en?

– Qazaqshasyn oqygham. Til degen keremet endi! Sol qazaqshasyn bergende qatyp keter edi.

– Ne oilaysyn? Salmaghy qalay?

– Salmaghy batpanday. Kóp әngime aitugha bolady. Ómirding mәni, adamzattyng keleshek taghdyry degendey. Aytpaqshy, sizding romandarynyzdaghy әielder maghan asa únamaydy. Shetinen shluha!

– O ne degenin? Aqbalany aitasyng ba?

– Aqbala da, Bәkizat ta.

– Nege?

– Qalay nege? Olardyng obrazyn óziniz jasadynyz ghoy. Mysaly, Aqbala óz kýieuin mensinbey Tәnirbergen degen bay-myrzamen әueyi bolyp jýr. Al Bәkizat bolsa óz jary Jәdigerdi mise tútpay qaydaghy bir Ázim degenmen әure. Ekeui de baqytyn basqa adammen birge elestetedi. Óz baylaryn qorash kórip, janyna ýniluge de tyryspaydy. Tósekte jatsa da basqa bireudi oilap jatady. Osy da adamgershilik pe?

– Búl taghdyr ghoy,– dedi Ábeng kenkildey kýlip,– Men olardy solay bolsyn dep oilagham joq. Taghdyrdyng situasiyalary olardy jendi. Orystar aitady: «Chelovekom vladeet ne sudiba, a situasiya» deydi. Ekeui de az qinalghan joq. Biraz tozaqty kórdi. Azap tartty. Aqyrynda osynday toqtamgha keldi. Qoly jetetin baqytqa úmtyldy. Olar әiel bolyp jaralghanyna jazyqty ma? Za to, minezderi qanday?! Ishki qazyghy myqty adamdar!

– Onday minezderi bar bolsyn... Anau Elaman bayghús tendik jolynda enirep jýrgen kýresker azamat, mynau Jәdiger Araldyng taghdyryna jan-tәnimen arasha týsip, adamzattyng bolashaghyna alandap jýr. Al ana eki qatynnyng esil derti qarynnyng toyghany men ystyq qúshaq siyaqty. Jan jarlaryna jany ashymaydy. Basqany bilmeymin, maghan solay kórinedi. Sodan jaqtyrmaymyn.

– Mýmkin, seniki de dýrys shyghar? Talghamgha talas jýrmeydi. Adamnyng bәrine birdey únaytyn keyipker jasau mening mindetim emes. Árkim әrkimdi sol qalpynda qabyldasyn. Mening maqsatym – zamannyng shyndyghyn beyneleu. Ár zamanda әrtýrli adamdar bola beredi.

– Jaraydy, siz súraghan song pikirimdi aityp jatqanym ghoy. Jalpy, «Qan men terdegi» Elaman – Aqbala – Tәnirbergen, «Songhy paryzdaghy» Jәdiger – Bәkizat – Ázim ýshtikteri bir-birinen aumaytyn parallelider. Osy eki ýshtikting arqasynda romandardy alyp shyqqansyz. Al janama obrazdar qataryn somdau jaghynan sizge par keletin eshkim joq desem bolady. Sudyr Ahmet, Sýieu qart, Kótkenshek Kóshen men Sary Shaya beyneleri oqyghan adamnyng esinde mәngi saqtalyp qalatyny dausyz.

– Basqa da obrazdar mynghyryp jatyr. Qaysybirin aitasyn,– dep qariyanyng kónili kóterilip qaldy.

– Sonymen, maqúl delik. «Posledniy dolgtyn» eki kitabyn maghan beriniz. Býginnen bastap bettetemin. Oryssha shygha bersin. Besinshi tom «Y byl deni...», altynshy tom «Y byla nochi...» dep atalady.

– Ýide Naghima bar. Soghan aitsan, tauyp beredi,– dedi Ábeng ornynan kóterilip jatyp.

– Jaqsy. Qazir aitayyn,– dep men de ýige qaray bettedim.

Naghima apaydan atalghan eki kitapty alyp, syrtqa qayta shyqsam Ábeng auladaghy eki-ýsh ay búryn otyrghyzghan alma aghashtaryn ayalap túr eken.

– Myna alma aghashtary tamyr alypty. Qarashy, japyraqtary jayqalyp túr,– dedi quanyshyn jasyrmay,– Osyny Imashym (nemeresi) ýshin otyrghyzdym. Atamnyng ekken almasy dep aityp jýredi ghoy, kókeshim. Biz ketemiz. Alma qalady. Balalar jemisin jeydi. Ómirding eng asyl mәni osy eken.

– Men ýshin ómirding mәni kitap shygharu. Artymyzda sol qalady. Eki kitapty aldym. Endi qaytayyn. Al aitynyzshy, shimaylau jaghy qalay bolady? Oryssha kitapty kóp ózgertpeytin shygharsyz?

– Bәribir, bir qarap shyghamyn. Qol tiygizbeymin dep aita almaymyn. Keybir tústaryn azdap qysqartuym mýmkin,– dedi Ábeng jymiyp.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz