ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتورتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرەپەيىسوۆ

بەسىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

التىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

جەتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

سەگىزىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

توعىزىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

سوزىلا جازداعان «سوڭعى پارىز»

ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا اۋپىرىمدەپ ءتورت تومدى بىتىردىك. ءبىرىنشى توم –«كۇتكەن كۇن»، قالعان ءۇش توم – «قان مەن تەر». ءتورت توم تاستاي بولدى. ەندى ارى قاراي جىلجۋ كەرەك. بەسىنشى جانە التىنشى تومدارعا «سوڭعى پارىز» رومان-ديلوگياسىنىڭ ەكى كىتابىن بەرەتىن بولعانبىز. بەسىنشى تومعا باراتىنى «سونداي دا ءبىر كۇن بولعان...» – ديلوگيانىڭ ءبىرىنشى كىتابى، التىنشى توم – «سونداي دا ءبىر ءتۇن بولعان...» دەپ اتالاتىن ەكىنشى كىتابى.

جازدىڭ كۇنى بولسا دا الماتىنىڭ اسپانىن كيىزدەي بۇلت قاپتاپ الىپتى. جاڭبىر جاۋار سيقى بار. ابەڭنىڭ ۇيىنە ادەتتەگىدەن ەرتەرەك باردىم. قاريا دا بۇگىن ەرتە تۇرسا كەرەك، اۋلاداعى سكامەيكادا دەمالىپ وتىر ەكەن. قول بەرىپ امانداستىم. ماقتاداي جۇمساق الاقانى جىپ-جىلى. ەكى قولىن قارا كوك ءتۇستى بارقىت حالاتىنىڭ قالتاسىنا سالىپ الىپتى. باسىندا جۇقا تاقيا. ءتۇرى شارشاڭقى كورىندى. قاباعى سالىڭقى. سەلقوس امانداستى. قاسىنا جايعاسىپ وتىردىم.

– دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟– دەپ سۇرادىم ىلە-شالا.– اۋىرىپ قالعان جوقسىز با؟

– نەسىن سۇرايسىن؟ مەنىڭ جاسىما جەت. سوسىن كورەسىن،– دەدى قاباعىن اشپاعان كۇيى.– جاراتۋشىدان ۇزاق ءومىر سۇرايسىن. تىلەۋىڭدى بەرسە وسى. قالت-قۇلت ەتىپ، اركىمگە جاۋتەڭدەپ وتىرعانىڭ. اينالاڭدا مۇڭىڭدى ۇعارلىق ءبىر جان جوق. مۇنىڭ نەسىن سۇرادىم دەپ ويلايمىن.

– مەنىڭ ءبىر تورتتاعانىم بار ەدى،– دەدىم دە وقي جونەلدىم:

«تولقىنىندا ءومىر اتتى كوشكىننىڭ،

ادامداردىڭ جان اڭسارىن كەش ءبىلدىم.

ۇزاق عۇمىر جاساعىسى كەلگەنمەن،

قارتايعىسى كەلمەيدى ەكەن ەشكىمنىڭ» – دەپ كەلەتىن. قالاي؟ ءدال ايتىلعان با؟

– سولاي بولىپ تۇر-اۋ. ءشىر-كى-ءىن، قانشا جۇرسەڭ دە جاستىق قۋاتىڭ قايتپايتىن بولسا عوي. ونداي قۇدىرەت جوق قوي،– دەپ كۇرسىنىپ الدى دا: – نەگە كەلدىڭ؟– دەپ سۇرادى.

– بەسىنشى تومعا كىرىسەيىك. «سوڭعى پارىزدىڭ» ەكى كىتابىن بەرىڭىز. سونى الىپ كەتكەلى كەلدىم.

– «قان مەن تەر» ءبىتتى مە؟

مەنىڭ جۇرەگىم زىرق ەتە ءتۇستى. تاعى دا قايتارىپ الىپ كەل دەمەسە بولعانى. ابدەن جۇرەگىم شايلىعىپ قالىپتى.

– ءبىتتى. كەشە قول قويدىڭىز عوي. باسپاحاناعا وتكىزىپ تاستادىم،– دەدىم تەز-تەز سويلەپ.

– دۇرىس بوپتى. ەندى «سوڭعى پارىز» دەيسىڭ بە؟– ول تەرىسى سالبىراعان بۇعاعىن سيپاپ ويلانىپ قالدى.

– ءيا، ەكى كىتابىن دا بەرىڭىز. بەتتەۋگە كىرىسەيىك.

– پري ۆسەم جەلاني، ول كىتاپتاردى قازىر بەرە المايمىن.

– نەگە؟– دەپ مەن اڭتارىلىپ قالدىم.

– ەكىنشى كىتاپتىڭ 23 بەتى جوق. قولدى بولىپ كەتكەن.

– باياعى بايقونوۆتىڭ اڭگىمەسى مە تاعى؟

– ءيا، سول ءيتتىڭ بالاسى ۇرلادى ونى.

– قويىڭىزشى. مەن سەرىك اعامەن سويلەستىم عوي. ول الماعان سياقتى.

– وندا كىم الدى؟ فاكت – 23 بەتى جوق.

– باسپادان كەتكەن بولۋ كەرەك. ونداي بولادى. اسىعىستا اڭعارماي قالۋى مۇمكىن.

– باسپاعا جەتپەگەن بوپ تۇر عوي. ولار ماعان كورسەتتى. وريگينالدىڭ ىشىندە جوق. بايقونوۆ قۇرتتى ونى.

– ەندى نە ىستەيمىز؟ وتىرامىز با سول بەتتەر تابىلعانشا؟ ماعان ۋاقىت قىمبات. بۇگىن باستايمىز دەپ ەم. مىناۋىڭىز قىزىق بولدى عوي.

– مەن تاياۋدا استاناعا بارامىن. توقاەۆتىڭ قابىلداۋىنا جازىلام. ول مەنى قابىلدايدى. سوسىن، پرەزيدەنتتىڭ الدىنا باس پروكۋروردى شاقىرتام. جوعارى سوتتىڭ توراعاسىن شاقىرتام. مۆد-نىڭ ءمينيسترىن شاقىرتام. جازۋشىلار وداعىنىڭ باستىعىن شاقىرتام.– دەدى ول. نە ايتار ەكەن دەپ ءار ءسوزىن مۇقيات تىڭداپ وتىرمىن.– سول جەرگە بايقونوۆتى الدىرتامىن دا قولىنا كىسەن سالىپ، تۇرمەگە قاماتام. تاۋىپ بەرسىن! قايتارسىن ۇرلاعانىن!

مىنا سوزىنە مەنىڭ كۇلكىم كەلىپ كەتتى.

– وسىنى دا ءسوز دەپ ايتىپ وتىرسىز با؟– دەدىم ونىڭ كوزىنە تۋرا قاراپ،– بۇل دوحلىي نومەر! وسىنداي بوس اڭگىمەنىڭ نە كەرەگى بار؟ ءسىز اجەپتاۋىر ماسەلە ايتا ما دەسەم...– مەن كۇيىنىپ تەمەكى تۇتاتتىم.

– نەگە ولاي دەيسىڭ؟ مەن سونى ىستەيمىن. كورەسىڭ.

– قويىڭىزشى، قايداعىنى ايتپاي. وسى دا ءسوز بە؟ وتىرايىن ءسىزدىڭ بايقونوۆتى قاماتقانىڭىزدى كۇتىپ. بىرىنشىدەن، پرەزيدەنت ءسىزدى قابىلدامايدى. ەكىنشىدەن ءسىز ايتقان باس پروكۋرور، سوت توراعاسى، مينيستر مۆد ىستەرگە جۇمىسى بولماي ەرىگىپ ءجۇر مە ەكەن؟ ءسىز شاقىرتىپتى دەپ جۇگىرىپ بارا قالادى ەكەن، ءيا. دەلات يم نەچەگو چتو لي؟

– پرەزيدەنت ايتسا كەلەدى عوي ءبارى.

– ا-ا، پرەزيدەنت ەرىگىپ ءجۇر ەكەن عوي. بەرى قاراڭىزشى. مەنىڭ كوزىمە تۋرا قاراڭىز،– دەدىم ونىڭ بىلەگىنەن تارتىپ. ول مەنىڭ جانارىما قارادى. مەن دە ونىڭ كوزىنە ۇڭىلە قالدىم. شارپىسىپ ءبىراز وتىردىق. تۇماندانعان جانارىنان تۇك تە كورمەدىم. – وسى ءسىز باستان كەتكەن جوقسىز با؟ بالانىڭ ءسوزىن ايتىپ وتىرعانىڭىزدى بىلەسىز بە؟– دەپ سۇرادىم.

– ولاي دەمە! اقىل-ەسىم ساۋ، قۇدايعا شۇكىر. مەن قولىمنان كەلەتىن نارسەنى ايتىپ وتىرمىن،– دەدى ول استىڭعى ەرىنىن قىمقىرىپ.

– ابە، وسى اڭگىمەنى دوعارىپ، ناقتى ىسكە كوشەيىكشى. نە ىستەيمىز مىنانى؟ قولىڭىزدا تۇرعان ەكى كىتاپتى بەرسەڭىزشى.

– جوق. بەرە المايمىن. بۇلاي شىقپاعانى جاقسى.

ەكەۋمىز دە ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالدىق. مەن ىشىمنەن كۇيىپ وتىرمىن. نە ىستەسەك ەكەن؟ باسىم قاتتى. مينيسترلىكتىڭ شارتىنداعى مەرزىم تاياپ كەلەدى. كەشىكتىرسەڭ ايپپۇل تولەيسىڭ. ايىپپۇلمەن قۇتىلساڭ جاقسى. سوتقا بەرىپ، ءۇش جىل بويى مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا جولامايتىنداي ەتۋى مۇمكىن. ول باسپا ءۇشىن ۇلكەن جازا. مىنا شالمەن قايدان عانا بايلانىسىپ ەدىم، جايىما جۇرمەي.

تىنىشتىقتى ابەڭ بۇزدى.

– وسىنىڭ ورىسشاسىن بەرسەك قايتەدى،– دەدى ول،– ماعان ورىسشاسى ۇناڭقىرايدى. اناتولي كيم اۋدارعان. تاماشا دۇنيە بولىپ شىققان.

– ابە، كىتاپتىڭ مادەنيەتى بولاتىنى سياقتى كوپ تومدىق جيناقتىڭ دا ءوز مادەنيەتى بار. ءبارى قازاق تىلىندە بولعانى دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە ءسىزدىڭ ءسوز ساپتاۋىڭىز، جەكە ءستيلىڭىز كەرەك. مەن كەلەشەك ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن دەرەككوز جاساپ جاتىرمىن. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز ءالى ءتۇرلى اسپەكتىلەردەن زەرتتەلەدى. تەكستولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەيتىندەرگە تازا قازاق تىلىندەگى رومانىڭىز كەرەك. ورىسشانى ولار نە قىلادى؟ سوندىقتان...

– مەن قازاقشا كىتاپتاردى ءبارىبىر بەرمەيمىن. شىعارساڭ سول ورىسشاسىن شىعار. ورىسشا دا وقي الادى عوي جۇرت.

– ءسىز مەنىڭ ايتقانىمدى ۇقپادىڭىز-اۋ. ماعان قازاقشاسى كەرەك.

– وندا، وتىر وسىلاي. 23 بەتتى تاپقانشا...

قاريانىڭ ەندى قايتپايتىنىن ءتۇسىندىم. ماعان دا سيتۋاتسيادان شىعۋ كەرەك. ءوزى قالاپ وتىرسا، نەگە بەرمەسكە دەگەن وي سانامدا قىلاڭ بەردى.

– ەرتەڭ الدەكىمدەر سىنعا الىپ جۇرمەسە بوپتى. ءبىر تومى قازاقشا، ءبىر تومى ورىسشا، الا-قۇلا بولىپ شىققان دەپ. اۆتور رەتىندە ءسىز كەلىسىم بەرسەڭىز، مەن كوندىم. ورىس تىلىندەگىسىن باسايىق.

– سەن ونى وقىپ پا ەڭ؟

– قازاقشاسىن وقىعام. ءتىل دەگەن كەرەمەت ەندى! سول قازاقشاسىن بەرگەندە قاتىپ كەتەر ەدى.

– نە ويلايسىڭ؟ سالماعى قالاي؟

– سالماعى باتپانداي. كوپ اڭگىمە ايتۋعا بولادى. ءومىردىڭ ءمانى، ادامزاتتىڭ كەلەشەك تاعدىرى دەگەندەي. ايتپاقشى، ءسىزدىڭ روماندارىڭىزداعى ايەلدەر ماعان اسا ۇنامايدى. شەتىنەن شليۋحا!

– و نە دەگەنىڭ؟ اقبالانى ايتاسىڭ با؟

– اقبالا دا، باكيزات تا.

– نەگە؟

– قالاي نەگە؟ ولاردىڭ وبرازىن ءوزىڭىز جاسادىڭىز عوي. مىسالى، اقبالا ءوز كۇيەۋىن مەنسىنبەي تاڭىربەرگەن دەگەن باي-مىرزامەن اۋەيى بولىپ ءجۇر. ال باكيزات بولسا ءوز جارى جادىگەردى مىسە تۇتپاي قايداعى ءبىر ءازىم دەگەنمەن اۋرە. ەكەۋى دە باقىتىن باسقا اداممەن بىرگە ەلەستەتەدى. ءوز بايلارىن قوراش كورىپ، جانىنا ۇڭىلۋگە دە تىرىسپايدى. توسەكتە جاتسا دا باسقا بىرەۋدى ويلاپ جاتادى. وسى دا ادامگەرشىلىك پە؟

– بۇل تاعدىر عوي،– دەدى ابەڭ كەڭكىلدەي كۇلىپ،– مەن ولاردى سولاي بولسىن دەپ ويلاعام جوق. تاعدىردىڭ سيتۋاتسيالارى ولاردى جەڭدى. ورىستار ايتادى: «چەلوۆەكوم ۆلادەەت نە سۋدبا، ا سيتۋاتسيا» دەيدى. ەكەۋى دە از قينالعان جوق. ءبىراز توزاقتى كوردى. ازاپ تارتتى. اقىرىندا وسىنداي توقتامعا كەلدى. قولى جەتەتىن باقىتقا ۇمتىلدى. ولار ايەل بولىپ جارالعانىنا جازىقتى ما؟ زا تو، مىنەزدەرى قانداي؟! ىشكى قازىعى مىقتى ادامدار!

– ونداي مىنەزدەرى بار بولسىن... اناۋ ەلامان بايعۇس تەڭدىك جولىندا ەڭىرەپ جۇرگەن كۇرەسكەر ازامات، مىناۋ جادىگەر ارالدىڭ تاعدىرىنا جان-تانىمەن اراشا ءتۇسىپ، ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ ءجۇر. ال انا ەكى قاتىننىڭ ەسىل دەرتى قارىننىڭ تويعانى مەن ىستىق قۇشاق سياقتى. جان جارلارىنا جانى اشىمايدى. باسقانى بىلمەيمىن، ماعان سولاي كورىنەدى. سودان جاقتىرمايمىن.

– مۇمكىن، سەنىكى دە ءدۇرىس شىعار؟ تالعامعا تالاس جۇرمەيدى. ادامنىڭ بارىنە بىردەي ۇنايتىن كەيىپكەر جاساۋ مەنىڭ مىندەتىم ەمەس. اركىم اركىمدى سول قالپىندا قابىلداسىن. مەنىڭ ماقساتىم – زاماننىڭ شىندىعىن بەينەلەۋ. ءار زاماندا ءارتۇرلى ادامدار بولا بەرەدى.

– جارايدى، ءسىز سۇراعان سوڭ پىكىرىمدى ايتىپ جاتقانىم عوي. جالپى، «قان مەن تەردەگى» ەلامان – اقبالا – تاڭىربەرگەن، «سوڭعى پارىزداعى» جادىگەر – باكيزات – ءازىم ۇشتىكتەرى ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن پاراللەلدەر. وسى ەكى ۇشتىكتىڭ ارقاسىندا رومانداردى الىپ شىققانسىز. ال جاناما وبرازدار قاتارىن سومداۋ جاعىنان سىزگە پار كەلەتىن ەشكىم جوق دەسەم بولادى. سۋدىر احمەت، سۇيەۋ قارت، كوتكەنشەك كوشەن مەن سارى شايا بەينەلەرى وقىعان ادامنىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالىپ قالاتىنى داۋسىز.

– باسقا دا وبرازدار مىڭعىرىپ جاتىر. قايسىبىرىن ايتاسىن،– دەپ قاريانىڭ كوڭىلى كوتەرىلىپ قالدى.

– سونىمەن، ماقۇل دەلىك. «پوسلەدني دولگتىڭ» ەكى كىتابىن ماعان بەرىڭىز. بۇگىننەن باستاپ بەتتەتەمىن. ورىسشا شىعا بەرسىن. بەسىنشى توم «ي بىل دەن...»، التىنشى توم «ي بىلا نوچ...» دەپ اتالادى.

– ۇيدە ناعيما بار. سوعان ايتساڭ، تاۋىپ بەرەدى،– دەدى ابەڭ ورنىنان كوتەرىلىپ جاتىپ.

– جاقسى. قازىر ايتايىن،– دەپ مەن دە ۇيگە قاراي بەتتەدىم.

ناعيما اپايدان اتالعان ەكى كىتاپتى الىپ، سىرتقا قايتا شىقسام ابەڭ اۋلاداعى ەكى-ءۇش اي بۇرىن وتىرعىزعان الما اعاشتارىن ايالاپ تۇر ەكەن.

– مىنا الما اعاشتارى تامىر الىپتى. قاراشى، جاپىراقتارى جايقالىپ تۇر،– دەدى قۋانىشىن جاسىرماي،– وسىنى يماشىم (نەمەرەسى) ءۇشىن وتىرعىزدىم. اتامنىڭ ەككەن الماسى دەپ ايتىپ جۇرەدى عوي، كوكەشىم. ءبىز كەتەمىز. الما قالادى. بالالار جەمىسىن جەيدى. ءومىردىڭ ەڭ اسىل ءمانى وسى ەكەن.

– مەن ءۇشىن ءومىردىڭ ءمانى كىتاپ شىعارۋ. ارتىمىزدا سول قالادى. ەكى كىتاپتى الدىم. ەندى قايتايىن. ال ايتىڭىزشى، شيمايلاۋ جاعى قالاي بولادى؟ ورىسشا كىتاپتى كوپ وزگەرتپەيتىن شىعارسىز؟

– ءبارىبىر، ءبىر قاراپ شىعامىن. قول تيگىزبەيمىن دەپ ايتا المايمىن. كەيبىر تۇستارىن ازداپ قىسقارتۋىم مۇمكىن،– دەدى ابەڭ جىميىپ.

(جالعاسى بار)

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz