«پلەبيستسيت» - (لات. plebiscitum, «plebs» — قاراپايىم حالىق جانە «scitum» — شەشىم، قاۋلى), مەملەكەتتىك ماڭىزى بار اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋى مەن ەركىن ءبىلدىرۋى»

سونىمەن، ەكى كۇننەن كەيىن ەلىمىز تاعى دا ءبىر تاريحي وقيعانى باستان وتكەرەدى: قازاقستان حالقى رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.

ءبىر ايعا سوزىلعان تالقىلاۋ نەنى كورسەتتى؟

بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىك ماشينا ءوزىنىڭ ۇيىمدىق جانە يدەولوگيالىق الەۋەتىن ابدەن تانىتتى. ارينە، جوبانى قولداۋشىلار قۇرعان كواليتسيانىڭ جۇمىسىنا، ەسكى جانە سونى ءادىس-تاسىلدەرىنە، كرەاتيۆتى جانە ونشا كرەاتيۆتى ەمەس باستامالارىنا كوزقاراس ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. الايدا، ءبىر نارسەنى مويىنداۋ كەرەك: بيلىك جانە وعان جاقىن ساياسي كۇشتەر ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنا بار كۇشىن سالدى. كەيدە ارتىق قىلامىن دەپ، تىرتىق قىلعان ساتتەرى دە بولدى. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن ەرتەڭگى داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى كورسەتەرى حاق.

ەكىنشىدەن، ۇسىنىلىپ وتىرعان جوباعا زامان تالاپتارىنا ساي وركەنيەتتىك، قۇقىقتىق، دۇنيەتانىمدىق، فيلوسوفيالىق، كەرەك دەسەڭىز،  مورالدىق نوۆاتسيالار ەنگىزىلىپ جاتقانى دا راس.

الايدا، قوعام بولعان سوڭ، كەز كەلگەن باستاماعا ءارتۇرلى كوزقاراس پەن ۇستانىم بولادى. جوبانىڭ كەيبىر تۇستارىنا، سونىڭ ىشىندە، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى، پارلامەنتتىك سايلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋىنە، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ەنگىزىلۋىنە جانە باسقا دا باپتارعا قاتىستى قولداۋ دا بار، قارسىلىق تا بار، تۇسىنبەستىك تە جوق ەمەس. ول دا پرەزيدەنت توقاەۆ جاريالاعان «الۋان-ءتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىنا ابدەن ساي كەلەدى دەپ ويلايمىن.

وكىنىشكە وراي، ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبانىڭ قارسىلاستارى ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى كەزىندە ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارا المادى، ورتاق كوزقاراس پەن مۇددە نەگىزىندە ساياسي بىرلىك تانىتۋعا جارامادى. ءيا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەكەلەگەن تۇلعالار نارازىلىق تانىتىپ جاتتى. بىراق، جاياۋدىڭ شاڭى، جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايتىنى تۋرالى ماتەلدىڭ ساياساتقا دا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ۇمىتپايىق.

وسى ورايدا جالپى دەموكراتيالىق قۇرىلىس ءوزىن دەموكرات، وپپوزيتسيا سانايتىن كۇشتەر مەن جەكە تۇلعالاردىڭ الاۋىزدىعىنىڭ، ءبىر-ءبىرىن كورە الماي، تەك قانا ءوزىن ناعىز وپپوزيتسيا، ال قالعاندارىن ساتقىن، بيلىكتىڭ جوباسى دەگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان جامان ادەتىنىڭ، ورىنسىز ساياسي امبيتسيالارىنىڭ قۇربانى بولىپ وتىر! ايتپەسە، ءدال وسىناۋ جاۋاپتى كەزەڭدە اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ، ناۋقان تۇسىندا بىرەگەي كۇش بوپ ءوزىن تانىتۋعا بولار ەدى عوي. وكىنىشكە وراي، ولاي بولمادى.

ايتپەسە، ءار ادامنىڭ، ءار قوعامدىق كۇشتىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا قاتىستى ءوز پرينتسيپتەرى مەن ۇستانىمدارى بار، ولاردى وركەنيەتتى تۇردە قورعاۋ قۇقىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ەرتەڭگى رەفەرەندۋم (پلەبيستسيت) الدىنداعى ناۋقاندى سول پرينتسيپتەر پارادىنىڭ كۋاسى بولدىق ەمەس پە؟

وتىز جىل دەموكراتتار ساپىندا جۇرگەن مەنىڭ ۇعىنعان ءبىر اقيقاتىم بار: كەز كەلگەن بيلىك، كەز كەلگەن پرەزيدەنت تۇسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، قۇقىقتىق، قوعامدىق-ساياسي، گەوساياسي ماسەلەلەر بويىنشا شەندىلەرگە بالاما پىكىر، سىني كوزقاراس بىلدىرە الاتىن لەگيتيمدى، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك، ۇلتتىق مۇددەلەرىن باسشىلىققا العان ساياسي كۇشتەر بولۋى شارت! سونداي كۇشتەردىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرمەي، قۋعىن-سۇرگىنگە سالىپ، كوزىن قۇرتقان ەسكى قازاقستاننىڭ كۇنى قالايشا قاراڭ بولعانىن تاياۋداعى تاريحتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىرعان جوق پا؟

سونىمەن قاتار، رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءبىر بولەك، جاڭا بولمىستى ەندىگى جەردە ءتيىستى زاڭدارمەن تولىقتىرىپ، وزگەرتۋ جانە جاڭاشا جاعدايدا ناقتى قادامدار جاساۋ – ءبىر بولەك.

ءوز باسىم ماڭىزدى دەگەن ءۇش جايتقا نازار اۋدارعىم كەلەدى.

بىرىنشىدەن، ەندىگى جەردە بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ – زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى جانە سوت ورگاندارىنىڭ – رەفەرەندۋمنان كەيىنگى تەپە-تەڭدىگى ءىس جۇزىندە قالايشا قامتاماسىز ەتىلەدى؟

ەكىنشىدەن، باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاڭالىق - ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ ونسىز دا كلاندىق، توپتىق، جەرشىلدىك، ترايباليستىك دەرتتەردەن ايىعا الماي كەلە جاتقان بيلىك جۇيەسىندەگى تاقتالاستى ودان سايىن قوزدىرىپ جىبەرمەي مە؟! پرەزيدەنت تاعايىندايتىن ۆيتسە-پرەزيدەنت پەن سايلانبالى ورگان باسشىسى – قۇرىلتاي سپيكەرى مەن ۇكىمەت جەتەكشىسىنىڭ بيۋروكراتيالىق مارتەبەسى مەن ارا-قاتىناسى قانداي بولماق؟

ۇشىنشىدەن، ەندىگى جەردە قۇرىلتاي تەك قانا پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن بولادى ەكەن. ءبىزدىڭ پارتيالىق جۇيە بولسا، ەسكى قازاقستان كەزىندەگى قالپىندا قالىپ، ەش وزگەرمەي تۇر. ساياسي تەاتر ساحناسىندا سول ەسكى، ابدەن مەزى بولعان ورىنداۋشىلار. وسىدان وتىز جىل بۇرىن ەلباسىنا، ول قۇرعان اۆتوريتارلىق جۇيەگە انت بەرىپ، جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەن پارتيالار جاڭا قازاقستان تۇسىندا دا ات ۇستىندە، ءالى دە تۇك بولماعانداي پارلامەنت تورىندە قونجيىپ وتىر. رەفەرەندۋمنان كەيىن پارلامەنت تاراپ، قۇرىلتاي سايلاۋى وتپەك. ازىرشە پارتيالىق ومىردە ەشبىر جاڭالىقتىڭ نىشانى سەزىلمەيدى. سوندا ەسكى پارتيالار جاڭا قازاقستاننىڭ قۇرامداس بولىگى بوپ قالا بەرە مە؟! مەنىڭشە، جاڭا قازاقستان يدەياسىن قولداۋعا ءازىر كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق قاۋىم مۇنداي كەرتارتپالىقتى قابىلداي المايدى. ال ۋاقىت بولسا، تىم تىعىز.

كۇنى كەشە وتكەن ءماسليحاتتار فورۋمىندا پرەزيدەنت توقاەۆ: «كەيبىر ىقپالدى ادامدار، باسقاشا ايتقاندا “سۇر كاردينالدار” نەمەسە “ساياسات ساحناسىنىڭ سىرتىنداعى ويىنشىلار” مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى الماستىرماۋى كەرەك».

وتە ماڭىزدى مالىمدەمە! قوس قولىمدى كوتەرىپ قولايمىن. ايتپەسە، سول «سۇر كاردينالدار» تۇسىندا قانشاما سۇمدىقتار ورىن الىپ، تالاي ادامعا، قالا بەردى، تۇتاس ءبىر ۇرپاقتارعا، ەل بولاشاعىنا وبال جاسالدى دەسەڭىزشى!

الايدا ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىن شۇقىمايتىن بيلىك تارماقتارى پرەزيدەنت ايتقان تالاپتى تولىققاندى ورىنداي الا ما؟ مەنىڭشە، ەسكى قازاقستاننىڭ ەڭ سوراقى سارقىنشاعىن تۇبەگەيلى جويۋ ءۇشىن بىزگە شىن مانىندەگى حالىقتىق، كلاندار مەن توپتاردان تاۋەلسىز قوعامدىق كۇشتەر كەرەك، ولار باسقالارمەن بىرگە پارلامەنت تورىندە وتىرۋى ءتيىس!

ەسكى قازاقستان تۇسىندا وتكىزىلگەن ادىلەتسىز، كوپە-كورىنەۋ قاراق ەلەكتورالدىق ناۋقانداردان اۋزى كۇيگەن جۇرتشىلىق رەفەرەندۋم، سايلاۋ دەگەندەرگە كۇدىك پەن كۇمانمەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل جايت ەرتەڭگى كۇنگى رەفەرەندۋمعا ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى، قاتىسپاۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى.

وسى جولى بيلىك الدىندا سول كۇدىك پەن كۇماندى سەيىلتۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى تۇر: ول داۋىس بەرۋ جانە ونى ساناۋ پروتسەسىن مەيلىنشە اشىق ءارى ادىلەتتى وتكىزۋ. سوندا قالىڭ جۇرتتىڭ جاڭا، ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنا سەنىمى ارتا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.

Abai.kz