ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان كەمەڭگەر حان، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان ۇلى قايراتكەر. ونىڭ ساياسي كورەگەندىگى مەن ەل بيلەۋدەگى ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى قازاق حالقىن ەڭ اۋىر كەزەڭدەردە ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ابىلاي ءداۋىرى – بىرلىك پەن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتقان تاريحي بەلەس.

ابىلاي حان (شىن اتى ءابىلمانسۇر) XVIII عاسىرداعى قازاق حاندىعى تاريحىنداعى ەڭ كورنەكتى بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ بيلىگى تەرەڭ داعدارىس كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى: جوڭعار قاۋپى، تسين جانە رەسەي يمپەريالارىنىڭ قىسىمى جانە جۇزدەردىڭ ىشكى بولشەكتەنۋى. وسى جاعدايدا ابىلاي مەملەكەتتىلىكتى نىعايتىپ، دالانىڭ ساياسي ەرەكشەلىگىن ساقتاپ، قازاق جەرلەرىن نىعايتۋدىڭ نەگىزىن قالاۋعا قول جەتكىزدى.

ءى. ابىلاي حاننىڭ ىشكى ساياساتى تۋرالى ايتاتىن بولساق:

1. بيلىكتى نىعايتۋ جانە جۇزدەردى بىرىكتىرۋ. تاۋكە حان قايتىس بولعاننان كەيىن، قازاق حاندىعى ءىس جۇزىندە ءۇش جۇزگە (ۇلكەن، ورتا جانە كىشى جۇزدەر) ءبولىنىپ كەتتى، ارقايسىسىن ءوز حاندارى باسقاردى. باستاپقىدا ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى بولعان ابىلاي بىرتىندەپ ىقپالىن كەڭەيتتى:

- 1771 جىلى تۇركىستانداعى قۇرىلتايدا حان بولىپ جاريالاندى.

- ءۇش ءجۇزدى ءوز بيلىگىنىڭ استىنا بىرىكتىرۋگە تىرىستى.

- تەك تايپالىق اقسۇيەكتەردىڭ عانا ەمەس، بيلەر مەن باتىرلاردىڭ دا بيلىگىنە سۇيەندى.

ابىلاي حان بىتىراڭقىلىقتى تولىعىمەن جويا المادى، بىراق ورتالىق بيلىكتى ايتارلىقتاي نىعايتتى جانە باسقارۋداعى حان بيلىگىنىڭ ءرولىن ارتتىردى.

2. اسكەري رەفورما جانە قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ. XVIII عاسىر، اسىرەسە جوڭعار حاندىعىمەن ۇزدىكسىز سوعىس كەزەڭى بولدى. ابىلاي حان 1) جىلجىمالى اسكەري بولىمدەردى ۇيىمداستىردى; 2) اسكەري كوسەمدەردىڭ — بوگەنباي باتىردىڭ، قابانباي باتىردىڭ جانە باسقالاردىڭ بيلىگىن قولدادى; 3) رۋلار اراسىنداعى ءتارتىپ پەن ۇيلەسىمدىلىكتى نىعايتتى.

1755–1758 جىلدارى تسين يمپەراتورى تسيانلۋن اسكەرلەرى جوڭعار حاندىعىن تالقانداعاننان كەيىن، ابىلاي حان جوعالعان شىعىس اۋماقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتارىپ الا الدى.

3. اكىمشىلىك جانە الەۋمەتتىك ساياسات. ابىلاي حان تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزگەن جوق، بىراق: 1) ءداستۇرلى ينستيتۋتتاردى (بيلەر كەڭەستەرىن) نىعايتتى; 2) تايپالىق اقسۇيەكتەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتادى; 3) تايپاارالىق قاقتىعىستاردى شەكتەۋگە تىرىستى.

ول ءابسوليۋتتى بيلەۋشىدەن گورى تورەشى رەتىندە ارەكەت ەتتى، بۇل كوشپەلى ساياسي مادەنيەتكە سايكەس كەلدى.

4. ەكونوميكالىق ساياسات. حاندىقتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى بولدى. دەگەنمەن، ابىلاي حان: 1) قىتاي جانە رەسەيمەن كەرۋەن ساۋداسىن قولدادى; 2) سەمەي جانە ورىنبور ارقىلى ساۋدا بايلانىستارىن دامىتتى; 3) «اقتابان شۇبىرىندىدان» (جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭى) كەيىن ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋىنە ىقپال ەتتى.

سىرتقى ساۋدا ابىلاي حاننىڭ ساياسي جاعدايىن نىعايتۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.

II. ابىلاي حاننىڭ سىرتقى ساياساتى

ابىلاي حاننىڭ سىرتقى ساياساتى يكەمدىلىگى مەن پراگماتيزمىمەن ەرەكشەلەندى. ول ەكى قۋاتتى يمپەريا — رەسەي مەن قىتاي اراسىندا مانەۆر جاساي وتىرىپ، كوپۆەكتورلى ديپلوماتيانى جۇرگىزدى.

1. رەسەي يمپەرياسىمەن قارىم-قاتىناس. رەسەي يمپەرياسى بەكىنىس شەكارالارىن سالۋ ارقىلى قازاق دالاسىنا بەلسەندى تۇردە ەنىپ وتىردى. 1740 جىلى ابىلاي رەسمي تۇردە رەسەيگە ادالدىق انتىن بەردى. ول ءوز بيلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ قولداۋىن پايدالاندى. ابىلاي حان ءىس جۇزىندەگى اۆتونوميانى ساقتاپ قالدى. ول كوزى تىرىسىندە ورتا ءجۇزدىڭ يمپەرياعا تىكەلەي اكىمشىلىك قوسىلۋىنا جول بەرمەدى.

2. تسين يمپەرياسىمەن قارىم-قاتىناس. جوڭعاريا جويىلعاننان كەيىن تسين يمپەرياسى قازاقتاردىڭ تىكەلەي كورشىسىنە اينالدى. ابىلاي حان تسين يمپەراتورىنىڭ جوعارعى بيلىگىن رەسمي تۇردە مويىندادى. پەكيننەن اتاقتارى مەن سىيلىقتارىن الدى. قۇلجا مەن تارباعاتايعا ساۋدا ميسسيالارىن ۇيىمداستىردى.

ول ادەيى قوس ۆاسسالدىق ساياسات جۇرگىزدى، ەكى يمپەرياعا رەسمي تاۋەلدىلىكتى مويىندادى، بىراق ەكەۋىنە دە تولىق باقىلاۋ ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى.

3. كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى ديپلوماتياسى. ابىلاي حاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى: - رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى مانەۆر جاساۋ; - يمپەريالىق باسەكەلەستىكتى پايدالانۋ; - كەڭ اۋقىمدى سوعىستان اۋلاق بولۋ.

بۇل ستراتەگيا قازاق حاندىعىنا گەوساياسي قىسىمعا قاراماستان سالىستىرمالى تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى پۋتيندىك رەسەيگە مەن قازىرگى قىتايعا قاتىستى ۇقساس ساياسات جۇرگىزىپ جاتىر.

4. وڭتۇستىك باعىت. ابىلاي حان تۇركىستان مەن تاشكەنت قالالارىنا ىقپالىن كۇشەيتۋگە تىرىستى. ول ساۋدا ورتالىقتارىن باقىلاۋ ءۇشىن كۇرەستى جانە قازاق حاندىقتىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ورنىن نىعايتتى. بۇل ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى.

III. ابىلاي حان ساياساتىنىڭ تاريحي ماڭىزى

1. ول قازاق جەرلەرىنىڭ بىرلىگىن ۋاقىتشا قالپىنا كەلتىردى.
2. ول حاننىڭ بيلىگىن نىعايتتى.
3. ول يمپەريالىق قىسىم داۋىرىندە دالانىڭ ساياسي بيلىگىن ساقتاپ قالدى.
4. ول كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا ءداستۇرىن قالىپتاستىردى.

ابىلاي حاننىڭ بيلىگى تاۋەلسىز دالا مەملەكەتتىلىگىنەن XIX عاسىردا قازاق جەرلەرىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا بىرتىندەپ ينتەگراتسيالانۋىنا دەيىنگى وتپەلى كەزەڭدى بەلگىلەدى.

وسىلايشا، ابىلاي حاننىڭ ساياساتى كوشپەلى مەملەكەتتىلىكتىڭ ءداستۇرلى تۇرلەرىن قازىرگى ءداۋىردىڭ يكەمدى ديپلوماتياسىمەن بىرىكتىردى. ول ەۋروپالىق تيپتەگى ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەت قۇرعان جوق، بىراق بيلىك تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ، قيراتۋشى سوعىستاردان كەيىن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرىپ، حان بيلىگىنىڭ بەدەلىن نىعايتا الدى. XVIII عاسىر جاعدايىندا ونىڭ ستراتەگياسى وتە شىنايى جانە ءتيىمدى بولىپ شىقتى، بۇل ابىلاي حاندى قازاق تاريحىنداعى نەگىزگى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدىردى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz