شۆەتسيادا ميلليون ادامعا شامامەن 8 911 زەرتتەۋشى عالىم بولسا ، دانيادا 8 838, نيدەرلاندتا 6 563 زەرتتەۋشى  عالىم كەلەدى. بۇل حالىقتىڭ شامامەن 0,89 پايىزى، 0,88 پايىزى جانە 0,66 پايىزى دەگەن ءسوز.  قازاقستاندا سول كورسەتكىش 2023 جىلى 693 ادام، شامامەن 0,069 پايىز عانا.

دەمەك، حالىق سانىنا شاققاندا شۆەتسيا مەن دانيادا قازاقستانعا قاراعاندا ون ەكى، ون ءۇش ەسە كوپ ادام عىلىممەن كاسىبي اينالىسادى. بۇل شۆەدتىڭ ميى قازاقتىڭ ميىنان ون ءۇش ەسە ارتىق دەگەن ءسوز ەمەس قوي. ايىرماشىلىق قوعامنىڭ تالانتتى تاۋىپ، وقىتىپ، قارجىلاندىرىپ، عىلىمعا الىپ كەلە الۋ قابىلەتىندە.

مەملەكەتتىڭ ماقساتى قۇنانبايدىڭ بالاسىنا بەرىلگەن مۇمكىندىكتى قاراپايىم قويشىنىڭ، جۇمىسشىنىڭ، مۇعالىمنىڭ، جالعىزباستى انانىڭ بالاسىنا دا بەرە الاتىن جۇيە قۇرۋ. ناعىز ازاماتتىق قوعام دەگەنىمىز وسى.

عىلىمعا جۇمسالاتىن قارجىدا دا ايىرماشىلىق وراسان. شۆەتسيا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ ءۇش پايىزدان استامىن جۇمسايدى، دانيا دا وسى دەڭگەيگە جاقىن، نيدەرلاند تا عىلىمعا مول قارجى بولەدى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى. سوندا ءبىر ەلدە تالانتتى بالا مەكتەپتەن باستاپ زەرتحاناعا دەيىن قولداۋ كورەدى، ال ەكىنشى ەلدە مىقتى بالانىڭ ءوزى قاراجات، تانىس، مۇمكىندىك ىزدەپ ءومىرىنىڭ جارتىسىن جوعالتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا «نەگە بىزدەن عالىم از شىعادى؟» دەپ تاڭعالۋدىڭ ءوزى ارتىق. تالانت بار، بىراق ونى اشاتىن ورتا ءالسىز.

ازاماتتىق قوعامنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن كۇشى اكادەميالىق ەركىندىكتە. عالىم ءمينيستردىڭ، اكىمنىڭ، رەكتوردىڭ نەمەسە بەدەلدى اكادەميكتىڭ ءسوزىن اقيقاتتىڭ سوڭعى نۇكتەسى دەپ قابىلداماۋى كەرەك. عىلىمنىڭ تابيعاتى كۇماندانۋ، تەكسەرۋ، سالىستىرۋ، قاتە بولسا جوققا شىعارۋ. جاس زەرتتەۋشى ۇلكەن پروفەسسوردىڭ تەورياسىن تاجىريبەمەن تەرىسكە شىعارا الاتىن ورتا بولماسا، عىلىم دامىمايدى. بەكوننىڭ بەدەلگە سوقىر سەنبە دەگەنى دە، دەكارتتىڭ كۇماندان دەگەنى دە، ءميللدىڭ سەبەپتى ىزدە دەگەنى دە وسى جەردەن كورىنەدى. عىلىم بيلىككە جاعۋ ءۇشىن ەمەس، شىندىقتى تابۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋى كەرەك.

مەنىڭشە، ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ادامدى اكەسىنىڭ اقشاسىنا، تانىسىنا، رۋىنا نەمەسە قىزمەتىنە تاۋەلدى ەتپەۋ. قابىلەتتى بالانىڭ جولىن ونىڭ شىققان وتباسى ەمەس، ءوزىنىڭ ەڭبەگى مەن قابىلەتى اشۋى كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ، گرانت الۋ، زەرتحاناعا كىرۋ، كاسىپ باستاۋ، عىلىمي جوباعا قارجى الۋ اشىق باسەكەمەن شەشىلسە عانا قوعام ءوزىنىڭ شىن تالانتتارىن تابادى.

ايتپەسە كەدەيدىڭ ۇيىندە تۋعان بولاشاق فارادەي قارا جۇمىسشى بولىپ قالۋى، بولاشاق رامانۋدجان ەسەپشى بولىپ ءوتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىر ادامنىڭ عانا قاسىرەتى ەمەس، بۇكىل ۇلتتىڭ جوعالتقان كاپيتالى.

بىراق ءبىر نارسەنى دە ءادىل ايتۋ كەرەك. اۆتوريتارلىق مەملەكەتتەن مۇلدە عالىم شىقپايدى دەۋ دۇرىس ەمەس. كەڭەس وداعى كەزىندە رەسەي مەن باسقا رەسپۋبليكالاردان ۇلكەن فيزيكتەر، ماتەماتيكتەر، ينجەنەرلەر شىقتى، قازىرگى قىتاي دا عىلىمعا وراسان قارجى سالىپ، الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. دەمەك، عىلىم ءۇشىن اقشا، ءبىلىم، مەريتوكراتيا، زەرتحانا مەن ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك ساياسات تا وتە ماڭىزدى.

بىراق ۇزاق مەرزىمدە ەركىن سۇراق قويۋ، بيلىككە ۇنامايتىن قورىتىندىنى دا ايتۋ، حالىقارالىق عىلىممەن ارالاسۋ، جاس تالانتتىڭ تومەننەن جوعارى كوتەرىلۋى ءۇشىن اكادەميالىق ەركىندىك پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ورنى بولەك. عىلىم قورقىنىش بار جەردە ەمەس، سۇراق قويۋعا ەركىندىك بار جەردە تەرەڭدەيدى.

ەڭ ماڭىزدى نارسە، ءار قازاق بالاسىنا قابىلەتىن اشاتىن بىردەي مۇمكىندىك بەرىلسىن. بايدىڭ بالاسى دا، كەدەيدىڭ بالاسى دا جاقسى مەكتەپكە، كىتاپحاناعا، زەرتحاناعا، ۋنيۆەرسيتەتكە، گرانتقا، عىلىمعا بىردەي جول تابا السىن. سوندا ءبىز دانىشپاننىڭ قاي ۇيدە تۋعانىن ۋايىمدامايمىز، ويتكەنى قوعام ونىڭ جولىن ءوزى اشادى.

قۇنانبايدىڭ بالاسىنا مۇمكىندىك بەرۋ ءبىر اكەنىڭ قولىنان كەلەدى. ال ميلليونداعان بالانىڭ مۇمكىندىگىن اشۋ تەك مىقتى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قولىنان كەلەدى. ۇلتتى بىرەن ساران باي كوتەرمەيدى، ۇلتتى ءبىلىمدى، ەركىن ويلايتىن، قابىلەتى تۇنشىقپايتىن حالىق كوتەرەدى. ناعىز وركەنيەت دەگەنىمىز ادامنىڭ تاعدىرىن اكەسىنىڭ قالتاسى ەمەس، ءوزىنىڭ قابىلەتى مەن ەڭبەگى شەشەتىن قوعام.

احمەتبەك نۇرسيلا

Abai.kz