ەلىمىزدە تۇرمىستىق جانە فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى وتكىر تۇرعان كەزدە، ساحنا تورىنەن ەر ادامدى تەۋىپ، كۇش كورسەتۋدى باتىلدىق نەمەسە «كرۋتوي» بەينە رەتىندە كورسەتۋ -اگرەسسيانى ناسيحاتتاۋمەن تەڭ.

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ەر ادامعا عانا ەمەس، جالپى ادام بالاسىنا اياق كوتەرۋ، تەبۋ -ورەسكەل قىلىق، ۇلكەن ادەپسىزدىك جانە قورلاۋ بولىپ سانالعان. كوپتەگەن كورەرمەندەردىڭ بۇل ساحنالىق قويىلىمعا ءدال وسىلاي شامدانۋىنىڭ استارىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق مەنتاليتەت پەن ادەپ نورمالارى جاتىر.

قازاق حالقىندا «ەركەكتىڭ باسى -ەلدىڭ باسى» دەگەن تۇسىنىك بار. ايەل زاتىنىڭ ەر ادامدى ارداقتاۋى، ونىڭ مارتەبەسىن بيىك ۇستاۋى وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ بەرىكتىگىنىڭ كەپىلى رەتىندە قابىلدانعان.

قازاقتا ءتىپتى ەر ادامنىڭ كيىمىن، باس كيىمىن اتتاۋعا، وعان داۋىس كوتەرىپ، قۇرمەتسىزدىك تانىتۋعا تىيىم سالىنعان. سول سەبەپتى كوپشىلىك ءۇشىن ساحناداعى «تەبۋ» قيمىلى جاي عانا بي ەمەس، ۇلتتىق كودقا، سىيلاستىق ۇلگىسىنە جاسالعان شابۋىل سياقتى كورىندى.

KeshYou كونتسەرتىندەگى جاعداي -باتىستىق ەپاتاجدىق، اگرەسسيۆتى پوپ-مادەنيەت ەلەمەنتتەرى مەن قازاقى تاربيە ينستيتۋتتارىنىڭ اراسىنداعى ۇلكەن قاقتىعىستىڭ كورىنىسى.

پروديۋسەرلەر زاماناۋي ترەندتەردى بيدەگى اگرەسسيانى، دوميناتسيا كورسەتۋدى ۇسىنۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنا ۇيلەسە بەرمەيدى.

زورلىق-زومبىلىق پەن قورلاۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى، مەيلى ول ەر ادامعا، مەيلى ايەل ادامعا باعىتتالسىن، ساحنالانباۋى ءتيىس. بۇل ساحنا مادەنيەتىنە دە جات. قازاق ساحناسىنىڭ وزىندىك تاربيەلىك جانە ەستەتيكالىق ءرولى بولۋى كەرەك.

ال ەندى ۇلتتىق ويۋ-ورنەككە كەلەيىك. جارتىلاي جالاڭاش دەنەگە نەمەسە تىم اشىق ساحنالىق كيىمدەرگە قازاقتىڭ قاسيەتتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەگىن سالۋ -ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورلاۋ دەپ قابىلدانۋى زاڭدى.

قازاق مادەنيەتىندە ويۋ-ورنەك -جاي عانا دەكوراتسيا نەمەسە ءسان ەلەمەنتى ەمەس. ول -ۇلتتىڭ تاريحى، دۇنيەتانىمى، رۋحاني جادىن تانىتاتىن مادەني كود.

ۇلتتىق ناقىشتار مەن كيەلى نىشانداردى، اسىرەسە ساۋكەلە، بورىك سياقتى باس كيىمدەردى نەمەسە سيمۆوليكالىق ويۋلاردى تىم اشىق، جالاڭاش تانمەن بايلانىستىرۋدى ەستەتيكا دەپ قابىلداۋ قيىن. بۇل -رۋحاني قۇندىلىقتاردى اياقاستى ەتۋ سياقتى كورىنەدى.

قازىرگى پوپ-مادەنيەت وكىلدەرى مۇنى باتىستىق ستيلدەگى ونەر، بوستاندىق، بودي-ارت نەمەسە زاماناۋي ديزاين دەپ ءتۇسىندىرۋى مۇمكىن. بىراق ءداستۇرلى قازاق ەتيكاسىندا ايەل ءتانىنىڭ جالاڭاشتىعى ۇلتتىق نىشاندارمەن قاتار قويىلماعان.

ساحنالىق اشىقتىقتىڭ دا ۇلتتىق نامىسقا تيمەيتىن شەكاراسى بولۋى كەرەك. مۇنداي ترەندتەر جاستاردىڭ ساناسىندا قاسيەتتى ۇعىمداردىڭ قادىرىن كەتىرۋى مۇمكىن.

ارينە، ونەر تۋىندىسىندا ۇلتتىق ناقىشتاردى زاماناۋي ستيلگە بەيىمدەۋگە بولادى. ءستيلدى زاماناۋي كاجەكەيلەر، شاپاندار، جاڭا ۇلگىدەگى ۇلتتىق كيىمدەر -مۇنىڭ ءبارى ونەردىڭ دامۋى.

بىراق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جالاڭاشتىقپەن نەمەسە ارزان ەپاتاجبەن ارالاستىرۋ -تالعام ماسەلەسى.

ەندەشە نە ىستەۋ كەرەك؟

مادەنيەت سالاسىنا جاۋاپتى مينيسترلىك تاراپىنان كاسىبي ماماندار، ەتنوگرافتار، ونەرتانۋشىلار، ديزاينەرلەر مەن قوعام وكىلدەرى قاتىساتىن ارنايى كوركەمدىك كەڭەس نەمەسە ساراپتامالىق تەتىك بولعانى ءجون دەپ ويلايمىن.

ويتكەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساحنالار مەن اۋقىمدى ارەنالار -قوعامنىڭ ۇلكەن اۋديتورياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتا.

شەكارانى بەلگىلەۋ كەرەك. بۇل -ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ ەمەس. بۇل -مادەنيەتتى حايپ پەن تالعامسىزدىقتان قورعاۋ سۇزگىسى.

قازىردىڭ وزىندە قازاقستان زاڭناماسىندا مادەني-بۇقارالىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا كورەرمەنمەن قارىم-قاتىناستا ارتىستەردىڭ ادەپسىز، امورالدى مىنەز-قۇلقىنا جول بەرمەۋ جونىندەگى تالاپتار بار.  سوندىقتان ماسەلە تەك جاڭا تىيىم ەنگىزۋدە ەمەس، بار تالاپتاردىڭ ساحنا مادەنيەتىنە قالاي قولدانىلىپ، قالاي ورىندالاتىنىندا دا.

بارلىق ارتىسكە بىردەي قولدانىلاتىن «ساحنالىق ەتيكا كودەكسى» سياقتى ناقتى كاسىبي قۇجاتتىڭ بولعانى ارتىق ەمەس.

ەگەر ءبىز بۇگىن ءۇنسىز قالىپ، مۇنىڭ ءبارىن «زاماناۋي ترەند» دەپ قابىلداي بەرسەك، كەلەشەك ۇرپاق قازاقتىڭ ويۋىن قاسيەتتى بويتۇمار ەمەس، جاي عانا شوۋدىڭ كيىمى دەپ ءتۇسىنۋى مۇمكىن.

سوندىقتان حالىقتىڭ بۇعان نارازىلىعى - ۇلتتىق نامىستىڭ ءتىرى ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى.

ءوز قۇندىلىعىن قۇرمەتتەمەگەن، قاسيەتتىسىن قادىرلەي الماعان ۇلت ءوزىنىڭ رۋحاني بولمىسىنان، مادەني دەربەستىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن.

ءوزىڭدى ءوزىڭ قۇرمەتتەمەسەڭ، باسقا سەنى قايتسىن؟!

ەگەر ءبىز ءوز مادەنيەتىمىزدى، ويۋ-ورنەگىمىزدى، اتا-بابادان قالعان ادەپ نورمالارىن تەك «ساحنالىق شوۋ» نەمەسە «ارزان ترەند» ءۇشىن قۇربان ەتە بەرسەك، ۇلتتىق كودتىڭ جويىلۋىنا جول اشامىز.

ۇلتتى تەك تەرريتورياسى عانا ەمەس، ونىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى، تىيىمدارى مەن تاربيەسى بىرىكتىرەدى.

ەگەر ەڭ قاسيەتتى دۇنيەلەر -ساۋكەلە، ويۋ-ورنەك، ۇلكەندى سىيلاۋ، ەر ادام مەن ايەل اراسىنداعى قۇرمەت -مازاققا اينالسا، قوعامنىڭ ىشكى تەمىرقازىعى بۇزىلادى.

بۇل -رۋحاني تامىردان اجىراۋ قاۋپى.

شەتەلدىك شوۋلاردىڭ ەڭ ارزان، ەپاتاجدى جانە اگرەسسيۆتى تۇستارىن كوشىرىپ الىپ، ونى «زاماناۋي ونەر» دەپ تىقپالاۋ -ءوز مادەنيەتىڭدى تومەن ساناۋدىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن.

ناعىز ونەر ۇلتتىق قۇندىلىقتى قورلاماي، قايتا ونى اسقاقتاتۋى ءتيىس. وسى جەردە الەمدى قازاقتىعىمەن، قازاقىلىعىمەن باعىندىرىپ جۇرگەن ديماش بالامىزدان  ۇلگى الىڭدار دەگىم كەلەدى.

قاسيەتتى قۇندىلىقتاردى حايپ ءۇشىن قولدانعان ارتىستەر مەن پروديۋسەرلەرگە زاڭ جۇزىندە دە، مورالدىق تۇرعىدان دا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى قارالۋى ءتيىس. مۇنداي تالاپتار باسقا ونەر يەلەرىنە دە ساباق بولىپ، ساحنا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەر ەدى.

بىزگە شەتەلدىڭ بارىنە ەلىكتەۋ ەمەس، الەمدىك ونەردىڭ جاقسىسىن الىپ، ونى ءوز بولمىسىمىزبەن ساباقتاستىرا ءبىلۋ كەرەك.

قازاق بولۋ -ويۋدى جاپسىرىپ الۋ عانا ەمەس. قازاق بولۋ -دۇنيەنى قازاقى ولشەممەن تاني ءبىلۋ.

ساحنا -جاي عانا كوڭىل كوتەرەتىن ورىن ەمەس، ول - قوعامنىڭ تالعامىن تاربيەلەيتىن ۇلكەن ورتا.

سوندىقتان ساحنانىڭ دا ادەبى بولۋى كەرەك.

تۇرار ساتتارقىزى شاكەن،

تاريحشى، ەتنوگراف، جۋرناليست

Abai.kz