تاريحي جۇمباقتاردىڭ ءبىرى — ەنەسەي قىرعىز مەملەكەتى. بۇل تاقىرىپ تەك قازىرگى قىرعىز حالقىنىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كوپتەگەن تۇرىك جانە موڭعول حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى.

ەنەسەيدىڭ بايىرعى تۇرعىندارى قىتاي دەرەكتەرىندە «كەنسۇي» نەمەسە «گەنكۋن» (鬲昆) دەپ اتالعان. ولاردى ب.ز.د. 201 جىلى بوعدا تاڭىرقۇت باعىندىرعان بولاتىن، بىراق سول كەزدەگى كەنگۇندەردىڭ قاي تىلدە سويلەگەنى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. «كەنگۇن» اتاۋى كەم (ەنەسەي) وزەنىمەن بايلانىستى سياقتى («كەم + قۇن» — كەمدىكتەر، كەم ادامدارى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى). كەيىن بۇل وڭىرگە شوجە تاڭىرقۇت كەلدى. عۇندار باتىسقا اۋىپ، التايدان ارى اسقان كەزدە ولاردى ىعىستىرعان بولۋى ىقتيمال، سوندىقتان كەنگۇندەردى V–VI عاسىرلارداعى ەنەسەي قىرعىزدارىنىڭ ءدال ءوزى دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى.

V–VI عاسىرلاردا ولار اربالى تايپالاردىڭ قاتارىندا اتالىپ، ءتۇرلى اتاۋلارمەن بەلگىلى بولدى: حەگۋ (結骨 — كار عۇر), حەگۋ (紇骨 — كەعۇر), حەگۋسى (紇扢斯 — كەرگۋس). تۇرىك قاعاناتى قۇرىلعان كەزدە ولار تۇرىكتەرگە باعىنىپ، ولارعا قارۋ-جاراق جاساپ بەرىپ وتىردى. 630 جىلى تۇرىك قاعاناتى قۇلاعاننان كەيىن سارى اتتىلارعا، ال 650 جىلدارى تاڭ يمپەرياسىنا باعىندى. 680 جىلى تۇرىك قاعاناتى قايتا ورناعان سوڭ، ولار تاڭ يمپەرياسىمەن وداقتاسىپ، تۇرىكتەرگە قارسى سوعىستى.

بارس بەك جانە كوك تۇرىكتەرمەن قاقتىعىس

قىرعىز حانى بارس بەك بىلگە قاعاننىڭ قايىن ءىنىسى (نەمەسە جەزدەسى) بولعان. 693 جىلى قىرعىزدارعا قارسى جورىعى ءساتسىز اياقتالعاننان كەيىن، ەكىنشى تۇرىك قاعاناتىنىڭ بيلەۋشىسى قاپاعان قاعان قىرعىز ءامىرشىسى بارس بەككە «قاعان» اتاعىن بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءتىپتى، ول بارس بەكپەن اۋلەتتىك وداق قۇرۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ قارىنداسى — حانشايىمدى ۇزاتتى. الايدا، بۇل قادام ورتالىق ازياداعى ۇستەمدىك ءۇشىن كۇرەسكەن كوك تۇرىكتەر مەن قىرعىزدار اراسىنداعى شيەلەنىستى تەك ۋاقىتشا عانا باسەڭدەتتى.

707 جانە 709 جىلدارى قىرعىز ەلشىلەرى تاڭ يمپەرياسىنا ەكى رەت باردى. سول كەزدە كوك تۇرىكتەر تاڭ يمپەرياسىمەن سوعىسىپ جاتقان ەدى، ال قىرعىزدار تۇرگەشتەر، چيكتەر، ادايلار تايپالارىمەن جانە تاڭ يمپەرياسىمەن جاڭا كواليتسياعا بىرىكتى. وسى كەزەڭدە كوك تۇرىكتەر ءۇشىن ەڭ ۇلكەن قاۋىپتى كۇشەيىپ العان قىرعىزدار تۋدىردى.

709 جىلى كوك تۇرىك اسكەرى چيكتەر مەن اداي تايپالارىن جەڭىپ، تۋۆانى باسىپ الدى ءارى قىرعىز جەرلەرىنە باسىپ كىرۋگە قولايلى جاعداي جاسادى. بارس بەك سايان تاۋلارىنىڭ ارعى جاعىنداعى ءوز جەرلەرىنىڭ قولجەتپەس ەكەنىنە سەنىپ، قاقتىعىسقا ارالاسۋعا باتىلى بارمادى.

الايدا، 710–711 جىلداردىڭ قىسىندا كوك تۇرىك اسكەرى اينالمالى مانەۆر جاساپ، سايان جوتاسىنان اسىپ ءوتتى دە، قىرعىزدارعا كەنەتتەن شابۋىل جاسادى. سايان تاۋلارىنداعى شايقاستا 50 000 تۇرىك اسكەرىنەن 80 000 قىرعىز اسكەرى جەڭىلىسكە ۇشىراپ، بارس بەك قازا تاپتى. قىرعىز مەملەكەتى جاۋلاپ الىنىپ، مينۋسينسك ويپاتىنا كوك تۇرىك اسكەرلەرى ورنالاستىرىلدى. دەگەنمەن، باسقارۋ ءىسى قىرعىز بيلەۋشىسىنىڭ قولىندا قالدىرىلدى. 711 جىلى قىتايعا قىرعىز ەلشىلىگى كەلدى. بالكىم، ونى بارس بەك قايتىس بولار الدىندا كومەك ۇمىتىمەن جىبەرگەن بولۋى مۇمكىن. 722 جانە 723 جىلدارى تاڭ قىتايىنا تەگىن يسيبو شەيۋجە بيشي سىگين مەن تەگىن جۋيلي پينحەچجۋن سيگين باستاعان ەكى قىرعىز ەلشىلىگى كەلدى.

710 جىلى قاپاعان قاعاننان جەڭىلىس تاپقاننان كەيىن، بارس بەكتىڭ ۇلى قىرعىزداردى باسقاردى. كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننىڭ تاسىندا:

«اسۋسىز التاي تاۋىنان اسىپ، كوگىمەن تاۋىنان اسىپ، قىرعىزداردى تۇنگى ۇيقىدا باستىق، قاعانى بارىس بەك ەدى، بىلمەستىگى ءۇشىن ءولدى... كۇلتەگىننىڭ باسىنا قىرعىز قاعانىنىڭ بالبالىن تىكتىم...» — دەگەن جازبالار بار (تۇرىك سالتى بويىنشا مولا باسىنا جەڭگەن جاۋىنىڭ بەينەسى بار بالبال تاس ورناتىلاتىن). وسىلايشا ولار قىرعىزداردى بىرنەشە رەت باعىندىردى.

كوك تۇرىكتەر قۇلاعان سوڭ، ولار ۇيعىرلارعا باعىندى. ۇيعىر بيلەۋشىسى بايانچۋر قىرعىز باسشىسىن ءولتىرىپ، ورنىنا بىلگە توڭ ەركىن ەسىمدى جاڭا قىرعىز حانىن تاعايىندادى.

حاعاستار مەن ۇيعىر قاعاناتىنىڭ قۇلاۋى

وسى ۇيعىر قاعاناتى كەزىنەن كەيىنگى قىتاي دەرەكتەرىندە ولاردى Xiajiasi (黠戛斯 — حار گاس، قارقاس، قاراقاس، قاعاس، قااس) دەپ اتادى. بۇل اتاۋ «قىرعىز» دەگەن سوزدەن گورى حاكاس، حااس، قاراقاس اتاۋلارىنا كوبىرەك ۇقسايدى. «تان شۋدا» ونى سول وڭىرگە بارعان جيا دان ەسىمدى قىتاي ءوز كوزىمەن كورگەندىكتەن، سونىڭ جازبالارى بويىنشا سيپاتتالعانى ايتىلادى.

بۇدان تۋىندايتىن سۇراق: ەل اتاۋى نەگە وزگەردى؟ ماسەلە — قىرعىز بەن حاعاس (حارگاس) كورشىلەس ەلدەر بولسا كەرەك، قىرعىز كۇشەيگەندە — قىرعىز، حاعاس كۇشەيگەندە — حاعاس اتالۋى زاڭدى قۇبىلىس. ال 840 جىلى ۇيعىر قاعاناتىن قۇلاتقان كەزدەگى اتاۋى — سول حاعاس، حارگاس ەدى.

ولار ءتاڭىر سەنىمىنىڭ ءبىر ءتۇرىن ۇستانىپ، تەك سۋ مەن ءشوپ قۇدايلارىنا سيىناتىن. الايدا ەنەسەي بىتىك تاستارىندا «ءتاڭىر» دەگەن ءسوز وتە ءجيى كەزدەسەدى. تۋلارى قىزىل ءتۇستى بولىپ، وعان ۇلىس تاڭباسى كەستەلەنەتىن. ولگەن ادامنىڭ دەنەسىن ءۇش رەت اينالىپ جىلايدى، بىراق بەت جىرتىپ جوقتاۋ ايتپايدى. ولگەندى ورتەپ جەرلەيتىن، بۇل دا سۋىق تابيعات جاعدايىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.

لي اۋلەتىنەن تاراۋ ءميفى جانە 840 جىلعى جورىق

قىرعىز بيلەۋشىلەرى ءوز تەگىن حان اۋلەتىنىڭ قولباسشىسى، گەنەرال لي گۋاننىڭ نەمەرەسى — لي ليننەن تاراتاتىنىن مالىمدەگەن. لي لين ب.ز.د. I عاسىردا عۇندارعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، كەيىن سولاردىڭ جاعىنا وتكەن بولاتىن. تاڭ يمپەرياسىن بيلەگەن لي اۋلەتى دە ءوز تەگىن لي گۋاننان تاراتاتىندىقتان، قىرعىز قاعانى تاڭ اۋلەتىنىڭ تۋىسى رەتىندە تانىلدى. بۇل تۋىستىق بايلانىس قىرعىز قاعانى اچۋ قاعان (ا-جە) ۇيعىر قاعاناتىنا باسىپ كىرىپ، قاسار قاعاندى ولتىرگەن كەزدە ەكى جاق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ شيەلەنىسۋىنە جول بەرمەي، جاعدايدى جۇمسارتتى. بۇل وقيعا تۋرالى حاباردى چانانعا قىرعىز ەلشىسى چجۋ حەسۋ جەتكىزدى.

840 جىلى قىرعىز-حاعاستاردىڭ 100 مىڭ اسكەرى ۇيعىر قاعاناتىنا شابۋىل جاساپ، استاناسىن باسىپ الدى. توعىز-وعىزدار (15 تايپا) مەن قارلىقتار جەرىنە كوشتى (ولاردىڭ سانى بىرنەشە ءجۇز مىڭعا جەتۋى مۇمكىن). كەيىن ولار قاراحان مەملەكەتىن، وعىز جابعۇ مەملەكەتىن قۇردى. ۇيعىرلاردان كەمىندە 100–150 مىڭ ادام قۇمىل، تۇرپان، بەسبالىققا اۋىپ بارىپ، وندا يدىقۇت ۇيعىر مەملەكەتىن قۇرسا، گانسۋعا بارعاندار گانجوۋ ۇيعىر مەملەكەتىن قۇردى.

ەنيسەي قىرعىزدارى مەن تاڭ يمپەرياسى 840–848 جىلدار ارالىعىندا ۇيعىر قاعاناتىن جانە ونىڭ ورحون اڭعارىنداعى ورتالىعىن جويۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن سوعىس جۇرگىزدى. 843 جىلى 13 اقپاندا شاحۋ («ۆارۆارلاردى جويۋ») تاۋىندا وتكەن شايقاستا گەنەرال شي سيۋن باستاعان تاڭ اسكەرلەرى ۇيعىر قاعانى وگەدى جارالاپ، مال-مۇلكىن تارتىپ الدى، 5000-نان 20 000-عا دەيىن ۇيعىر جاۋىنگەرىن تۇتقىنعا ءتۇسىرىپ، 10 000 ۇيعىردى ءولتىردى.

845 جىلى يمپەراتور ۋ-تسزۋن اچۋ قاعانعا «تسزۋن ينسيۋن ۋ چەنمين قاعان» دەگەن اتاق بەردى. الايدا ەلشىلەر چانان قالاسىنان اتتانباس بۇرىن يمپەراتور قايتىس بولدى. جاڭا يمپەراتور سيۋان-تسزۋن وعان قاعان اتاعىن بەرۋگە اسىقپادى. شەنەۋنىكتەر بۇل اتاقتار ۇيعىرلارعا ولار قۋاتتى كەزىندە بەرىلگەنىن، ال ەگەر ەنيسەي قىرعىزدارىنا دا مۇنداي مارتەبە بەرىلسە، ولاردىڭ مەنمەنسىپ، قاۋىپتى كۇشكە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن تالقىلادى. ناتيجەسىندە يمپەراتور بۇرىنعى شەشىمىن جويدى. 847 جىلى اچۋ ءوز شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان قازا تاپقاننان كەيىن، سيۋان-تسزۋن يمپەراتورى قىرعىزدىڭ جاڭا بيلەۋشىسىن «ينۋ چەنمين قاعان» دەپ جاريالاپ، بۇل اتاقتى تاپسىرۋ ءۇشىن لي ە ەسىمدى ەلشىنى جىبەردى.

قيدان جورىقتارى جانە موڭعول دالاسىنان كەتۋى

قيدان بيلەۋشىسى اباوتسزي 924 جىلى موڭعول ۇستىرتىنە ءوز ىقپالىن تاراتقانىمەن، قىرعىزدارمەن ارادا قانداي دا ءبىر قاقتىعىس بولعانى تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق. قيدان (لياو) دەرەكتەرىندە قىرعىزدار تۋرالى تەك ەكى مەملەكەتتىڭ ءوزارا ديپلوماتيالىق قاتىناستا بولعانى عانا ايتىلادى.

تاريحشى مايكل درومپپتىڭ پىكىرىنشە، شامامەن 840 جىلدان 924 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قىرعىزداردىڭ «يمپەرياسى» بولدى دەگەن تۇجىرىمدار شىندىققا جاناسپايدى. قولدا بار بارلىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قىرعىزدار موڭعول ۇستىرتىنە قىسقا مەرزىمگە عانا ىقپال ەتكەنىمەن، 840 جىلدارداعى جەڭىستەرىنەن كەيىن ول ايماقتا ايتارلىقتاي ساياسي نەمەسە اسكەري كۇش رەتىندە تۇراقتاپ قالماعان.

«تان» دەرەكتەرى «860–873 جىلدارى قىرعىزدار قانشا سوعىسقانىمەن ۇيعىرلاردى جەڭە المادى» دەيدى. سوندىقتان قىرعىزدار 840 جىلى ۇيعىر مەملەكەتىن تولىق جويعان جوق، تەك موڭعوليادان قۋىپ شىعاردى دەۋگە بولادى. ال گانجوۋ ۇيعىرى مەن يدىقۇت (گاۋچاڭ) ۇيعىر مەملەكەتتەرى ءوز جالعاسىن تاۋىپ، ۇيعىر حانى 1209 جىلى شىڭعىس قاعانعا باعىندى (بۇل ۇدەرىس 1335 جىلعا دەيىن جالعاستى).

اجودان كەيىنگى ينچۋ قاعان (847–866) تۋرالى دەرەكتەر از، ال ودان كەيىنگى قاعاندار تۋرالى مالىمەت مۇلدە ساقتالماعان. 923 جىلى موڭعولياعا جورىق جاساپ قايتقان قيدانداردىڭ قىرعىزبەن ەمەس، جابعۋلارمەن (قىتايلار زۋبۇ دەيدى) سوعىسقانى بەلگىلى.

ۇيعىر مەن توعىز-وعىزداردىڭ كوشىنەن كەيىن دالادا قىپشاق پەن حۋن رۋلارى قالدى. كەيىن ولار قىتايلار مەن قايلاردان ىعىسىپ، باتىسقا قاراي كەتتى. بۇل دەرەكتى اراب عالىمى ءال-ءمارۆازيدىڭ مىنا سوزدەرى دالەلدەيدى:

«تۇرىكتەردىڭ اراسىندا قۇندار دەپ اتالاتىن ءبىر توپ ادامدار بار، ولار قىتاي قاعانىنان قورقىپ، قىتاي جەرىنەن كەلدى. ولار نەستوريان سارىنىنداعى حريستياندار، ءوز ايماعىنان جايىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن كەتتى...»

كەيىنگى قىپشاقتاردىڭ اراسىندا ۇيعىر رۋىنىڭ بولۋى — قىپشاقتاردىڭ ۇيعىر قاعاناتىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىن، ياعني قيدان جورىعىنان سوڭ جاپپاي باتىسقا كوشكەنىن كورسەتەدى. بۇل قۇن اتاۋى ەجەلگى عۇن (سيۋڭنۋ، حۋننۋ) ەسىمىمەن بايلانىستى.

دەمەك، بۇل پىكىرلەر مەن دەرەكتەر 860–870 جىلداردان كەيىن موڭعول دالاسىندا قىرعىزداردىڭ قالماعانىن نەمەسە ول جەردە تۇراقتى «قىرعىز قاعاناتى» بولماعانىن كورسەتەدى. «حۋدۋد ءال-الام» كىتابىندا دا (982–983) قىرعىزداردىڭ ەنەسەيدە مەكەندەيتىنى ايتىلادى. سوندىقتان قىرعىز قاعاناتى قازىرگى كەيبىر تاريحشىلار ايتقانداي اسا ءىرى قاعانات بولماسا كەرەك ءارى عۇمىرى دا ۇزاققا سوزىلماعان.

الاتاۋعا قونىس اۋدارۋى

• 1209 جىلى جوشىنىڭ اسكەرى ەنەسەيگە بارعاندا 10 مىڭ ءۇي قىرعىز سوعىسپاي باعىندى. يۋان دەرەكتەرى بويىنشا (1369), قىرعىزدار ەنەسەي بويىندا بولعان.

• ولاردىڭ الاتاۋعا كوشۋى XVI عاسىردىڭ باسىندا ويراتتاردىڭ قىسىمىنان بولدى.

• VII–VIII عاسىرلارداعى قىرعىز-حاعاستار اققۇبا، كوككوز، جيرەن شاشتى بولىپ سيپاتتالسا، كەيىن تۇرىك-موڭعولدارمەن ارالاسىپ، تازا موڭعولويدتىق سيپاتقا يە بولدى.

• موڭعول يمپەرياسىنىڭ جورىقتارى كەزىندە قىرعىزدار ءار جەرگە تاراپ، التىن وردا مەن حۋلاگۋ ۇلىسىندا دا قىرعىز رۋلارى بولدى.

• الاتاۋ قىرعىزدارى تۋرالى العاشقى دەرەكتەر XVI عاسىردا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى، وندا قىرعىزداردىڭ ءالى مۇسىلمان ەمەستىگى ايتىلادى.

• ەنەسەيدە قالعان ءبىر توبىن XVII عاسىردا ورىس اسكەرلەرى كەزدەستىرىپ، ەكى ارادا سوعىستار بولدى. جوڭعار حونتايشىسى ەنەسەيگە بارىپ ولاردى باعىندىردى دا، كەيىن تارباعاتايعا كوشىردى. 1756 جىلى ولار 4 مىڭ ءۇي (20 000 ادام) بولعان. كەيىن جوڭعارلارمەن بىرگە گەنوتسيدكە ۇشىراپ، لاما ءدىنىن ۇستانعان تارباعاتاي قىرعىزدارىنىڭ از عانا بولىگى (2000-داي ادام) قالدى.

الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ قالىپتاسۋى

XVI عاسىردا الاتاۋعا كەلگەن قىرعىزدار موعول بيلەۋشىلەرىنە باعىنباي، اقىرىندا قازاق حاندىعىنا قاراپ، قاسىم حانعا، كەيىن تايىر حانعا باعىنىشتى بولدى. قازاق ورداسىمەن 170 جىلداي بىرلىكتە بولعان قىرعىزدار قازاقتارمەن وتە تىعىز، دوستىق قارىم-قاتىناستا ءومىر ءسۇردى.

ەنەسەيدەن كەلگەن قىرعىزدارعا جەرگىلىكتى قىپشاق، قاڭلى، قىتاي، نايمان، كەرەيت، بارعى رۋلارى، موعولداردان موڭولدور، قالماق، بارىن، قاتاعان، چورىس، نويعۇت، قوڭىرات رۋلارى قوسىلدى. بۇعى رۋى V–VI عاسىرلارداعى توعىز-وعىز رۋلارىنىڭ قاتارىندا 仆固 (bu gut) بولىپ اتالادى.

قازىرگى قىرعىز قۇرامىنداعى سولتو، بۇعى، بوستون، ساياق، چەرىك، ازىق، سارىباعىش، سارۋ، شونباعىش، مۇندۇز، مۇڭعۇش، كەسەك، تەيت، ءتولوس، باسسىز، قۇسشى جانە باسقا دا رۋلار تۇپكى ەنەسەي قىرعىزدارىنىڭ ۇرپاقتارى بولۋى ءتيىس.

ەرزات كارىباي

Abai.kz