تۋعان جەردىڭ توپىراعىندا تاريحتىڭ ءىزى، سول توپىراقتان تۇلەگەن تۇدعالاردىڭ تاعدىرىندا تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسى جاتادى. قازاق ادەبيەتىندە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرعان قالامگەردىڭ ءبىرى – شاڭعىتباەۆ قۋاڭدىق تولەگەنۇلى. ءومىر جولى تۋعان جەرىنىڭ تاريحىمەن، زامانداستارىنىڭ تاعدىرىمەن جانە ءوزى عۇمىر كەشكەن كەزەڭنىڭ رۋحاني تىنىسىمەن تىعىز ساباقتاقان. سول ءبىر ادەبي ورتا مەن ءداۋىردىڭ شەجىرەسىن تانىتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، كورنەكتى اقىن ءارى اۋدارماشى قۋاڭدىق شاڭعىتباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتپەكپىز.

«كەشىر مەنى، جاروتكەل مەن شاباعان!»

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شاڭعىتباەۆ قۋاندىق تولەگەنۇلى 1925 جىلى 21 ناۋرىزدا قازىرگى اقتوبە وبلىسى ايتەكە بي اۋدانى قارابۇتاق اۋىلىنىڭ جاروتكەل ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى شاڭعىتباي قارابۇتاق وڭىرىندەگى بەدەلدى، بايقۋاتتى، داۋلەتتى، قايىرىمدى كىسى بولعان. مەككەگە قاجىلىققا بارعان، اۋليە جان بولىپتى. جىرتتىڭ ءبارى «قاجى اتا» اتاپ، ەرەكشە قۇرمەتتەپ سىيلاعان. شاڭعىتباي 1933 جىلى قايتىس بولادى دا، قازىرگى سارى يشان قورىمىنا ەڭ العاش بولىپ جەرلەنەدى. ءتىپتى، ءبىر كەزدەرى بۇل قورىم «شاڭعىتباي قورىمى» دەپ اتالعان دەگەن دەرەك تە بار. شاڭعىتبايدىڭ اكەسىنىڭ اتى – سىرىم. سىرىمنان 4 ۇل تاراعانعا ۇقسايدى: نۇرمۇحاممەد، شاڭعىتباي، ايتمۇحاممەد، بايمۇحاممەد. شاڭعىتبايدىڭ 4 بالاسى بولعان. ۇلكەن ۇلى – تويماعانبەت تۋرالى دەرەك ءتۇرلى نۇسقادا ايتىلادى. ءبىر نۇسقادا بالا كەزىندە دۇنيەدەن وزعاڭ دەلىنسە، ءبىر نۇسقاسىندا رەپرەسسيا كەزىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى دەلىنگەن. ال ەكىنشى ۇلى جونىس «جاپون تىڭشىسى»، «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ، اقتوبە تۇرمەسىندە اتىلادى. ال شاڭعىتبايدىڭ ءۇشىنشى بالاسى تولەگەندە ەل ىشىندە اق پەيىلدى، بەدەلدى كىسى بولعان.

1937 جىلى بالا قۋاندىق 12 جاسقا تولعاندا اكەسى تولەگەن «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ ياروسلاۆل وبلىسىنا ايدالىپ، 1941 جىلى سول جەردە قازا تابادى. شاڭعىتبايدىڭ كەنجە بالاسى ءىدىرىس ورتا شارۋا بولعاندىقتان قۋعىن-سۇرگىننەن امان قالادى. شاڭعىتبايدىڭ ءۇشىنشى ۇلى تولەگەننىڭ 3 ايەلى بولعان. ءبىرىنشى ايەلىنىڭ ەسىمى بەلگىسىز، دەرەكتەر ساقتالماعان. دۇنيەدەن ەرتەرەك ءوتىپ كەتكەن. جالعىز قىزى – بەكسۇلۋ شاڭعىتباەۆا(گيلمانوۆا). ونىڭ قىزى – تىلەۋلەس  باحيتكەرەەۆا كەزىندە ت.جۇرگەنوۆ اۋىلىندا تۇرعان. قۋاندىق اقىننىڭ تۋعان قارىنداسى ءاليما تولەگەنوۆانىڭ قىزى زاۋرە ناۋبەتياروۆا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بەكسۇلۋ اجە مەنىڭ ەسىمدە. كىشكەنتاي كەزىمدە قارابۇتاقتىڭ ورتالىق كوشەسىندە، كلۋبقا جاقىن جەردە تۇراتىن. ءبارى «جىلاۋلىق كەمپىر» دەپ اتايتىن. «مەن جەتىم قالدىم»، - دەپ ءجيى جىلاۋشى ەدى. سوندا مانار اجەمنىڭ: «قايداعى جەتىم، ارتىندا قىزىڭ بار عوي!»، - دەپ كەيىستىك تانىتاتىنى ەسىمدە».

ەكىنشى ايەلى باتيمادان قۋاندىق دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان بىلىمگە زەرەك بالانىڭ بولاشاق تاعدىرى اشارشىلىق، قۋعىن سۇرگىنگە تۇسپا-تۇس كەلەدى. تولەگەننىڭ اعاسى جونىس پەن قۋاندىقتىڭ ناعاشى اعاسى ساۋ دا اتىلادى. بالا قۋاندىق پيونەر قاتارىنان شىعارىلادى. مەكتەپتە ۇزدىك وقىعان قۋاندىق 15 جاسىندا الماتىعا كەلىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. سول 1940 جىلى ءبىرىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى قۋاندىقتىڭ تۇڭعىش كىتابى شىعادى. ول كىتاپ – ۇستازى ماۋلەن بالاقاەۆپەن (پروفەسسور، قعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى) بىرلەسىپ جازعان باستاۋىش سىنىپتارعا ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋلىعى. العاشقى قالاماقىسىن 16 جاسار قۋاندىق يت جەككەندە جۇرگەن اكەسىنە ارناپ، قازىعا تىعىپ جىبەرەدى. 1942 جىلى 2-ءشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى قۋاندىق قازاقتىڭ مەلەكەتتىك باسپاسىنا (سول ۋاقىتتاعى قازاقستانداعى جالعىز باسپا) جۇمىسقا الىنادى.

«ءتاڭىرىم – ار!»

تۇڭعىش ولەڭدەرىن جازا باستاعان بولاشاق اقىن مۇحتار اۋەزوۆ، بەيسەمباي كەنجەباەۆ، ءابۋ سارسەنباەۆ سەكىلدى تۇلعالارمەن تانىسادى. سول جىلى قۋاندىق «قازاق جۇرەگى» (كەيىننەن «ار») اتتى ءبىرىنشى ولەڭ جيناعىن باسپاعا تاپسىرادى. وسى ۋاقىتتا رەداكتور قۋاندىققا باستىعى بەيسەمباي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ قولجازباسىن جاسىرىن بەرەدى. پارتيا ورتالىق كوميتتەتىنىڭ ادامدارى كىتاپتىڭ شىعۋىنا قارسى بولعاسىن، بەيسەمباي كەنجەباەۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ كىتاپتى ەشكىمگە بىلدىرمەي جاسىرىن شىعارادى.

1942 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە بىرىگىپ رەتسەنزيا جازادى. ودان كەيىن بەيسەمباي كەنجەباەۆ باس رەداكتورلىق قىزمەتىنەن «ءوز ەركىمەن» كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ال 3-كۋرستىڭ ۇزدىك ستۋدەنتى قۋاندىق، نۇرپەيىس بايعانينگە قاتىستى پارتيا قاۋلىسى شىققاننان كەيىن، اقتوبەگە بايعانيننىڭ ادەبي حاتشىسى رەتىندە كەتەدى. «ار» باسپادان شىقپاي قالادى. تاكاپپار جاس اقىن (يتجەككەندە جۇرگەن «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى) سول تۇڭعىش جيناعىنا «مەن – قازاق!» دەگەن ولەڭىن كىرگىزەدى.

ءستاليننىڭ كەزىندە ولاي جازۋ – ەرلىك بولدى. «ار» ولەڭىندە شاڭعىتباەۆ:

«ءتاڭىرىم – ار، سوعان عانا باعىنام،

جالبىرىنام، جالعىز سوعان جالىنام.

پاتشا ءتاجى جولدا جاتسا، قايىرىلماي،

تەۋىپ ءوتىپ، الدىڭا كەپ تابىنام»، - دەپ جازادى.

وسى ءىسى ءۇشىن الماتىدان قۋعىندالعان تالانتتى جاس اقىندى قۇتقارىپ قالۋعا قازاق تارلاندارىنىڭ «اۋىر ارتيللەرياسى» پارتيانىڭ بەلسەندىلەرىمەن كۇرەسكە شىقتى. 1943 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ اقتوبەدە جۇرگەن قۋاندىقتىڭ باسپادا جاتقان «قازاق جۇرەگى»(«ار») كىتابىنا العىسوز جازدى. قانىش ساتباەۆ قۋاندىقتى 3-كۋرستان جاڭا عانا قۇرىلعان قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ەكستەرنات ەتىپ بىردەن كوشىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. شەشىمگە سوعىس كەزىندەگى الماتىدا تۇرعان بەلگىلى عالىم س.ي.مالوۆ قول قويادى.

نەگىزى سول 1940-1950 جىلى تالانتى اقىن قۋاندىق شاڭىتباەۆ پەن قاسىم امانجولوۆ وتە-موتە شەت قاقپاي كوردى. ول كەزدە ەش جەر جۇمىسقا الماعاسىن شاڭعىتباەۆ تۋعان جەرى قارابۇتاقتا 3-4 جىلداي اۋدان ورتالىعىندا جۇمىس ىستەدى.

«ومىردەگى جاڭا بەتبۇرىس»

1944 جىلى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ومىرىندەگى باقىتتى كەزدەرىن بىرگە وتكىزگەن جارى ماريامعا ۇيلەنەدى. ءبىرىنشى ۇلى سارداربەك 9 ايلىعىندا قايتىس بولادى. ەكىنشى ۇلى انۋاربەك 90 جىلدارى قايتىس بولادى(وقىستان). 1953 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جاننا دەگەن ۇلكەن قىزى قازىر انگليادا تۇرادى. ودان كەيىنگى ۇلى جانىبەك پەن كىشى قىزى گاۋحار الماتىدا تۇرادى. قۋاندىق شاڭعىتباەۆپىڭ ءبىرىنشى ايەلى قايتىس بولعاننان كەيىن، 70 جىلدارعا تاياۋ ۋاقىتتا حانشايىمعا ۇيلەنەدى. 1995 جىلى «ماحاببات پەن عاداۋات» اتتى كىتابى شىققاننان كەيىن «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» اتانىپ، تۋعان جەرىنە كەلىپ، قارابۇتاق حالقى قۋاندىق اتامىزعا 70 جاس مەرەيتويىن جاساپ، قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە ساي شاپان جاۋىپ جىلى، لەبىزدەرىن بىلدىرگەن بولاتىن.

شاڭعىتباەۆ 1944-1955 جىلدارى اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ، ادەبيەت تۋرالى لەكتسيالارىن وقىعان. سول كەزدە ورىس تىلىندەگى «اكتيۋبينسكايا پراۆدا» گازەتىندە ءتىلشى، ادەبي قىزمەتكەر، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، نۇرپەيىس بايعانيننىڭ ادەبي حاتشىسى بولدى. 1948 جىلى ا.س.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىن اۋدارعاندا ول نەبارى 23 جاستا ەدى. كەيىن ونى قايتا ءتارجىمالادى. لەوپولد سەدار سەنگوردىڭ «چاكا» درامالىق داستانىن اۋداردى. ول روماننىڭ نەگىزگى بەت-بەينەسىن قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە، اقىل-پاراساتىنا، تۇسىنىك تالعامىنا لايىقتاپ جەتكىزدى. اقىن كوزى تىرىسىندە: «قازاق اقىنىنىڭ ءبىر مىندەتى بار. ول مىندەت – ءوز ولەڭىن جازۋدان باسقا، ءوزى جاقسى كورىپ ۇناتقان باسقا ەلدىڭ اقىنىنىڭ ولەڭىن انا تىلىنە اۋدارىپ، حالقىنا تانىستىرۋ»، - دەپ امانات ايتىپ كەتكەن بولاتىن. اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ شىعىس پەن باتىستىڭ تانىمال اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن اۋداردى. مىسالى ومار حايامنىڭ رۋبايلارىن قازاقشا سويلەتتى. سونىمەن قوسا ر.حافيز، ر.بەرنس، گ.گەينە، حو شي مين، ن.كۋچاك، نادير ناديرپۋر، الي ساردار دجافاري، حيزمەت ابدۋللين، ميرتەمير، مۋسا ءجاليل،  جانە ت.ب. اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن شىرايىن اشىپ قازاقشاعا اۋداردى.

«شىرقاپ بۇگىن شالعاي كەتكەن شاعالاڭ!»

اقىن 1955-1973 جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ رەداكتورى، «جۇلدىز» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، كەيىن باس رەداكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى، «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ستسەناري-رەپەرتۋار القاسىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. «مادەنيەت پەن تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، قازاق راديوسىنىڭ ادەبي حابار تاراتۋ ءبولىمىنىڭ باس رەداكتورى، 1974 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى. 1980-1987 جىلدار ارالىعىندا «جىر جاھانى»، «گۇلتولقىن»، «سارشاتامىز»، «جىل قۇسى» اتتى ليريكالىق شىعارمالارى جارىق كوردى. ول قۋانىش بايسەيىتوۆپەن بىرىگىپ «بەۋ، قىزدار-اي»(1960), «وي، جىگىتتەر-اي»(1967), «قۇتىرعاننان قۇتىلعان»(1976) پەسالارىن، «التىن تاۋلار»(1960, مۋزىكاسى ق.قوجامياروۆ پەن ن.تىلەنديەۆتىكى), «ايسۇلۋ»(1963, مۋزىكاسى س.مۇحامەدجانوۆتىكى) وپەرالارىنىڭ ليبرەتتوسىن جازدى.

قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرىنە ءان جازىلعان. سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «تەربەلەدى تىڭ دالا»، «تىنىشتىق – الەمگە»، «ايتەۋىر، سول قىز ءبىر سۇلۋ»، «ۋا، جەڭگەلەر، جەڭگەلەر»، «ەسىمدە» جانە ت.ب. سازگەرلەردىڭ ءبىراز اندەرىنە جازعان ماتىندەرى حالىق جادىندا.

1945 جىلعى «ار» اتتى ەڭبەگى اقىننىڭ جۇرەك ءسوزىڭ جەتكىزىپ تۇرعانداي كورىنەدى. از جازسا دا، ساز جازاتىن اقىن بۇدان كەيىن 1968 جىلى «اققۋ ءانى»، 1970 جىلى ورىس تىلىندە «ولەڭدەر»، 1976 جىلى «ارما، رەسپۋبليكام»، «ليريكا» ولەڭدەر جيناعىن شىعاردى. 1995 جىلى «ماحاببات پەن عاداۋات» ولەڭى شىققاننان كەيىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆقا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى اتاعىن الدى. بۇل اقىننىڭ كوزى تىرىسىندەگى سوڭعى ولەڭ جيناعى. 2001 جىلى 19 ناۋرىزدا 76 جاسىندا تارلان اقىن الماتى قالاسىندا كوز جۇمدى.

بار سانالى ءومىرىن شىعارماشىلىققا ارناعان اقىننىڭ 100 جىلدىعى 2025 جىلى تۋعان جەرى قارابۇتاق وڭىرىندە اتالىپ ءوتتى. بۇل شارانى وتكىزۋگە اقىننىڭ قىزى گاۋحار قۋاڭدىققىزى تىكەلەي اتسالىستى. مەرەيتوي ايتەكە بي جۇرتشىلىعى ءۇشىن ايتۋلى وقيعا بولىپ تاريح بەتىندە قالدى. گاۋحار قۋاڭدىققىزىنىڭ اكەسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن قارابۇتاقتا وتكىزۋ سەبەبى، اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا قارابۇتاق ايرىقشا ورىن الادى. وعان «ەسىڭدە مە قارابۇتاق، تاحاۋي؟!» ت.ب. اندەرى دالەل.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى، ولكەتانۋشى

Abai.kz