قابىرعادا تۇرعان الەم كارتاسىنا نەمەسە ەلىڭنىڭ شەكاراسىنا ءبىر ءسات مۇقيات قاراشى...

جەرىمىز، تاۋ-تاسىمىز، وزەن-كولىمىز ورنىندا.

شەكارامىزدا تۇرعان ساربازدارىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاپ تۇرعانداي كورىنەدى.

ءبىز جەرىمىزدى تۇتاس ساقتاپ قالدىق دەپ ماقتانامىز. الايدا بۇل قازىرگى زاماننىڭ ەڭ اڭعال اداسۋلارىنىڭ ءبىرى.

ءدال قازىر ءبىزدىڭ كوزىمىزدەن تىس جەردە ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قاتىگەز باسقىنشىلىقتىڭ ءبىرى الدەقاشان باستالىپ كەتتى.

ءبىز بۇل سوعىستا جەڭىلىپ تە قويعانبىز.

جاۋلارىمىز بىردە-ءبىر وق اتقان جوق، شەكارامىزدان دا اتتاپ وتكەن جوق.

ويتكەنى ولار فيزيكالىق اۋماققا ەمەس، ادامزاتتىڭ ەڭ قىمبات ءارى سوڭعى قورعانى بولعان «ساناعا» شابۋىل جاسادى.

ءبىز ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي كورىنگەنىمىزبەن، ميىمىز الدەقاشان وتارلانىپ، «ەكىنشى سيمۋلياتسيانىڭ» تەرەڭىنە قامالىپ، بوتەن دەرجاۆالاردىڭ سەرۆەرلەرىن قورەكتەندىرەتىن ءتىرى باتارەياعا اينالىپ بارامىز.

سيمۋلياتسيا ىشىندەگى سيمۋلياتسيا: ءبىزدىڭ ەرىكتى تۇردەگى تۇرمەمىز

سوڭعى جىلدارى كۆانتتىق فيزيكتەر مەن تەحنولوگيالىق ميللياردەرلەر: «ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان عالام دەگەنىمىز اسا دامىعان وركەنيەت جاساعان ماتريتسا نەمەسە سيمۋلياتسيا بولۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىردى تالقىلاپ ءجۇر.

الايدا ءبىز اسپانعا تەلمىرىپ، قۇدايدىڭ جازعان كودىن ىزدەپ جۇرگەندە، كوز الدىمىزدا بۇدان الدەقايدا قورقىنىشتى قۇبىلىس بولىپ جاتقانىن بايقاماي قالدىق.

ءبىز بۇل الەمنىڭ سيمۋلياتسيا ەكەنىن دالەلدەۋدى كۇتپەستەن-اق، ءوز قولىمىزبەن ەكىنشى سيمۋلياتسيانى جاساپ، وعان ميىمىزدى ەرىكتى تۇردە جالعاپ قويدىق.

جاراتۋشى بىزگە قاراپ كۇلىپ وتىرعان شىعار...

«مەن بۇلارعا تاۋى مەن سۋى، جۇلدىزدارى مەن عالامى بار تۇتاس الەمدى جاراتىپ بەرسەم، بۇلار ءوز ەركىمەن التى ديۋيمدىك كىشكەنتاي جارقىراعان ەكرانعا ءۇڭىلىپ، ميىن سوعان قاماپ قويىپتى عوي» دەپ...

قالتاڭداعى سمارتفون جاي عانا قۇرىلعى ەمەس.

ول دەگەن جۇيكە جۇيەڭمەن تىكەلەي بايلانىسقان «تسيفرلىق شپريتس».

ول سەنىڭ ساناڭدى شىنايى ومىردەن سورىپ الىپ، سيمۋلياتسياعا قۇيىپ جاتقان قارا قۇردىم ىسپەتتى.

ءبىز ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي بولعانىمىزبەن، كۇنىمىزدىڭ جارتىسىن الگوريتمدەر قۇراستىرعان جالعان ولشەمدە وتكىزىپ ءجۇرمىز.

سانانى وتارلاۋ جانە گازلايتينگ

وتكەن عاسىرلاردا يمپەريالار وزگە حالىقتاردىڭ جەرىنە تۋ تىگىپ، ادامدارىن قۇلدىققا سالاتىن.

ال XXI عاسىردىڭ تسيفرلىق يمپەريالارى سەنىڭ «نازارىڭ» مەن «ەموتسياڭدى» ءوندىرىپ، پايداعا جاراتىپ وتىر.

سەنىڭ بۇگىن قازاق دالاسىندا نەمەسە امەريكانىڭ ءزاۋلىم عيماراتىندا وتىرعانىڭ ولار ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس. روبوتتار مەن جاساندى ينتەللەكت كوپتەگەن جۇمىستى الماستىرا باستاعان زاماندا ولارعا ءبىزدىڭ بوس جاتقان جەرىمىز دە، ماڭداي تەرىمىزدى توگىپ ىستەيتىن فيزيكالىق ەڭبەگىمىز دە بۇرىنعىداي قاجەت ەمەس. قازىرگى زامانعى باسقىنشىلىق پەن قۇلدىق تەك ادامنىڭ ميىندا جۇزەگە اسىپ جاتىر.

الگوريتمدىك سيمۋلياتسيانىڭ ىشىندە سەن ءوز پىكىرىڭدى اشىق ءبىلدىرىپ، بىرەۋدى جەك كورىپ نەمەسە الدەبىر نارسەگە قۇمارتىپ جۇرگەندە، مۇنىڭ ءبارىن «ءوزىمنىڭ جەكە ويىم» دەپ قابىلدايسىڭ.

الايدا بۇل «الگوريتمدىك گازلايتينگ» دەپ اتالاتىن ءمىنسىز مانيپۋلياتسيا.

سەنىڭ بۇرىنعى ىزدەۋ تاريحىڭدى، ءتىپتى تۇندە ۇيىقتاماي تەلەفوندى قانشالىقتى جىلدام اقتارىپ وتىرعانىڭدى دا تالدايتىن جاساندى ينتەللەكت سەنىڭ قاي كەزدە ەڭ وسال، اشۋشاڭ بولاتىنىڭدى ەسەپتەپ، ءدال سول ساتتە سەنى ارانداتاتىن اقپاراتتى ۇسىنادى.

سەنىڭ اشۋىڭ، جەككورۋشىلىگىڭ، قورقىنىشىڭ ءبارى وزىڭە عانا تيەسىلى ەمەس.

سەن اقپاراتتىق سوعىس الاڭىنداعى ولجاعا اينالىپ، ميىڭ كرەمني القابى ينجەنەرلەرى جازعان الگوريتمدەرگە سايكەس جۇمىس ىستەپ جاتىر.

ادامنىڭ تانىمى مەن دۇنيەتانىمى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ سوڭعى قورعانى بولۋى كەرەك ەدى.

بىراق ءبىز سول قورعانىمىزدى «دوفامين» مەن «لايكقا» ايىرباستاپ جىبەردىك.

ءبىز ماتريتسانىڭ «باتارەياسىمىز»

«ماتريتسا» فيلمىندە ماشينالار ادامداردىڭ ساناسىن جالعان تۇسكە ەنگىزىپ، ال ولاردىڭ فيزيكالىق دەنەسىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن سورىپ الىپ ءومىر سۇرەتىنى كورسەتىلەدى.

ءبىز مۇنى جاي عانا عىلىمي-فانتاستيكالىق فيلم دەپ ويلايتىنبىز. ال بۇگىن بۇل ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ دەرەكتى كورىنىسىنە اينالىپ بارا جاتقانداي.

ءدال قازىر ينتەرنەت الەمىندە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە بولىپ جاتقان بارلىق داۋ-داماي، ۇرىس-كەرىس پەن ويىن-ساۋىقتىڭ ءبىر ماقساتى بار: سەنى سول سيمۋلياتسيانىڭ ىشىندە مۇمكىندىگىنشە ۇزاق ۇستاۋ.

ەكراننان كوزىڭدى الماي وتىرعان سايىن، كوزگە كورىنبەيتىن يمپەريالاردىڭ سەرۆەرلەرىنە «دەرەك» اتتى التىن اعىپ جاتىر.

ءبىز تۇتىنۋشى ەمەسپىز.

ءبىز جاساندى ينتەللەكت اتتى الىپ قۇبىجىقتى ۇيرەتىپ، قورەكتەندىرىپ وتىرعان «ءتىرى باتارەيامىز».

جەرىن جوعالتقان ادام قۇلعا اينالعانىن تۇسىنەدى دە، كۇرەسۋگە كىرىسەدى.

ال ساناسى وتارلانىپ، سيمۋلياتسياعا قامالعان ادام ءوزىن «ەركىنمىن» دەپ ويلاعاندىقتان، ەشقاشان كۇرەسپەيدى.

بۇل قۇلدىقتىڭ ەڭ ءمىنسىز ءتۇرى.

***

ءبىز تاريحىمىزدى، ءتىلىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى، تۋعان جەرىمىزدى قورعايمىز دەپ داۋرىعىپ جۇرگەندە، سانامىزداعى ەڭ قىمبات قۇندىلىقتاردى بوتەن ەلدەردىڭ الگوريتمدەرى الدەقاشان جويىپ، ورنىنا ءوز كودتارىن ورناتىپ قويعان بولۋى مۇمكىن.

كارتاداعى شەكارامىزدىڭ قورعالعانىنان نە پايدا؟

ەگەر سول شەكارانىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ ميى مەن ساناسى سىرتقى كودتاردىڭ باسقارۋىندا، سيمۋلياتسيانىڭ تەرەڭىندە ۇيىقتاپ جاتسا، وندا ول مەملەكەت رۋحاني تۇرعىدان الدەقاشان السىرەگەن دەگەن ءسوز.

مۇنىڭ ەڭ قورقىنىشتى ءارى وكىنىشتى تۇسى وسى قۇلدىقتىڭ ەسىگىن ءوزىمىز ايقارا اشىپ بەرگەنىمىز.

بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىمىز بەن شەشىم قابىلداۋشىلارىمىز ەل تاعدىرىن ايقىندايتىن مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن اسا ماڭىزدى اقپاراتتاردى Viber, WhatsApp, WeChat سياقتى شەتەلدىك قاراپايىم مەسسەندجەرلەر ارقىلى تالقىلاپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى ءوز قولدارىمەن بوتەن سەرۆەرلەردىڭ الاقانىنا سالىپ بەرىپ وتىر.

مۇنىمەن دە شەكتەلمەيمىز.

ءبىزدىڭ ەڭ قۇندى ءارى جەكە مالىمەتتەرىمىز بولۋشى بانك وپەراتسيالارىنىڭ تاريحى، ساۋساق ىزدەرى، بەت-الپەتتى تانۋ دەرەكتەرى، ءتىپتى دەنساۋلىعىمىز تۋرالى مالىمەتتەر، اۋرۋ دياگنوزدارى مەن گەنەتيكالىق كودتارىمىزعا دەيىن شەتەلدىك بۇلتتىق سەرۆەرلەردە ساقتالىپ جاتىر.

ءبىزدىڭ ساياسي سايلاۋىمىزدىڭ ناتيجەسىن، قوعامداعى جىكتەلۋدى، كىمنىڭ بيلىككە كەلەتىنىن قازاق حالقى ەمەس، Facebook اقپارات اعىنىن رەتتەيتىن الگوريتمدەر شەشىپ وتىر.

ءبىز تانىمىزبەن قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزبەن، سانامىز، دەرەكتەرىمىز بەن جەكە قۇپيالارىمىز الدەقاشان شەكارا اسىپ، وتارلانىپ كەتكەن.

ەندەشە، ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇدان شىعاتىن جول بار ما؟

جەرىن جوعالتقان حالىق ونى قايتارۋ ءۇشىن كۇرەسەتىنى سياقتى، ءبىز دە تسيفرلىق تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن «جاڭا تاۋەلسىزدىك كۇرەسىن» باستايتىن ۋاقىتقا جەتتىك.

اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك

ەڭ العاشقى قادامىمىز ءوز اقپاراتىمىزدى، سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قۇپيالاردى جانە ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مەن قارجىسىنا قاتىستى اسا قۇپيا دەرەكتەرىن تەك ءوز ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى سەرۆەرلەردە ساقتاۋ قاجەتتىلىگى.

دەرەكتەر ورتالىقتارى مەن مالىمەتتەر بازاسى دەگەن بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ ماڭىزدى شەكارالارىنىڭ ءبىرى.

ۇلتتىق الەۋمەتتىك جەلى جۇيەسى

ءبىز شەتەلدىك الگوريتمدەردىڭ دوفامين قۋعان، اشۋ-ىزاعا نەگىزدەلگەن تسيفرلىق تاۋەلدىلىگىنەن ارىلۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن «ۇلتتىق الەۋمەتتىك پلاتفورما مەن تسيفرلىق ەكوجۇيەنى» قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.

ءبىزدىڭ رۋحاني ورتامىز وزگەنىكى ەمەس، وزىمىزدىكى بولۋى ءتيىس.

تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتىڭ «جاڭا مادەني جورىعى»

وتكەن عاسىردا حالقىمىزدى ساۋاتتاندىرۋ، ماقساتىندا بۇكىل ەل بويىنشا ءارتۇرلى «مادەني جورىق» ۇيىمداستىرىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالدىق.

ال بۇگىن بىزگە تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك ساۋاتتىلىعىن قالىپتاستىراتىن «جاڭا مادەني جورىق» اۋاداي قاجەت.

ءاربىر ازامات جەكە دەرەكتەرىن قالاي قورعاۋدى، قۇپياسوزدەرىن قالاي قاۋىپسىز ساقتاۋدى، الگوريتمدەردىڭ جاساندى گازلايتينگ مانيپۋلياتسيالارىن قالاي تانىپ، اجىراتۋدى ۇيرەنۋى كەرەك.

بۇل بۇگىنگى زامانعى وتانسۇيگىشتىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى.

وسى ماقالانى وقىپ بولىپ، تەلەفونىڭدى قۇلىپتاعان ساتتە سەن شىنايى ومىرگە ءبىر سەكۋندقا بولسا دا ورالاسىڭ.

تەرەڭ تىنىس الاسىڭ.

بىراق قانشا ۋاقىت شىداي الاسىڭ؟

ميىڭ قايتادان سول سيمۋلياتسياعا تارتىلىپ، «جاڭا حابارلاما كەلدى مە ەكەن؟» دەگەن دوفامينگە دەگەن قۇشتارلىققا بوي الدىرادى. ءسويتىپ، باتارەياڭنىڭ سىمىن ءوز قولىڭمەن قايتا جالعاۋىڭا بىرنەشە مينۋت قانا قاجەت بولادى.

ءبىز وتارلانىپ كەتتىك.

ەندى جالعىز عانا سۇراق قالدى: وسى تۇستەن ويانىپ، تسيفرلىق تۇرمەدەن «Log Out» جاساۋعا باتىلىڭ جەتە مە؟

ءوزىڭنىڭ جانە ۇلتىڭنىڭ تانىمدىق ەركىندىگىن قايتارۋ جولىنداعى جاڭعىرۋدى ءدال قازىر وزىڭنەن باستاي الاسىڭ با؟

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz