مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ وزگە تىلدەرگە قارسىشىعۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىقومىردەگى ورنىن نىعايتىپ, باسقا تىلدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ – ءتىل ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولۋى كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ح سەزدە ايتقان وسى جانە وزگەدە ماڭىزدى ويلارى الەۋمەتتىك جەلىدە قىزۋ تالقىلانىپ, بىرقاتار قازاقستاندىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. اسىرەسەقازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋ, ۇلتتىقتەرمينولوگيانى جۇيەلەۋ جانە تىلدىك ورتاداعى ارازدىققاجول بەرمەۋ ماسەلەلەرى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى – قوعامنىڭ ورتاقجاۋاپكەرشىلىگى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ح سەزدەگى سوزىندە كوتەرىلگەنماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەن وزگەتىلدەرگە قۇرمەت كورسەتۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ.

بۇل – قوعام ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ. سەبەبى مەملەكەتتىكءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى كەيدە باسقا تىلدەرگەقارسى كوزقاراسپەن شاتاستىرىلىپ جاتادى. ال شىنمانىندە, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى مەن قازاقستانداعى وزگەتىلدەردىڭ قولدانىلۋى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەۋى كەرەك.

وسى ۇستانىمدى قولداعان پىكىرلەردىڭ ءبىرى Qazaqstan ۇلتتىقتەلەارناسىنىڭ Facebook جەلىسىندەگى جاريالانىمىنداكورىنىس تاپقان.

مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, انا ءتىلىمىزدى وزگە تىلدەرگەقارسى قويۋعا بولمايدى. ءار ءتىل ءوز الدىنا بايلىق. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى بيىك بولۋى ءتيىس. وزگە ءتىلدىقۇرمەتتەي وتىرىپ, انا ءتىلىمىزدى ارداقتاۋ ءاربىر ازاماتتىڭپارىزى! – دەپ جازعان جەلى قولدانۋشىسى.

بۇل پىكىردە ءتىل ماسەلەسىنىڭ ەكى ماڭىزدى قىرى قاتارقامتىلعان. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنمويىنداۋ, ەكىنشىسى – تىلدىك ارالۋاندىلىققا قۇرمەتپەنقاراۋ.

شىن مانىندە, قازاق ءتىلىن دامىتۋ تەك بەلگىلى ءبىر مەكەمەنىڭنەمەسە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى ەمەس. ول كۇندەلىكتىقارىم-قاتىناستا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, اقپارات كەڭىستىگىندە جانە تسيفرلىق ورتاداجۇزەگە اسۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنكەڭەيتۋ ءۇشىن ونىڭ قوعامدىق ومىردەگى قاجەتتىلىگىن ارتتىرۋماڭىزدى.

ءتىل ماسەلەسى – قوعامدى بىرىكتىرەتىن فاكتور

الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىرلەردەن بايقالاتىن تاعى ءبىرماڭىزدى باعىت – ءتىل ماسەلەسىندە ارازدىق تۋعىزباي, ورتاقتۇسىنىستىك قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى.

ARA-Media جاريالانىمىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىلدىكجانجالداردى قوزدىرۋعا جول بەرمەۋ, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ساقتاۋ جانە قازاق ءتىلى مەن وزگە تىلدەردىڭ بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋى تۋرالى ۇستانىمدارىنا نازار اۋدارىلعان.

جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى: «وتە دۇرىس ايتتى. مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ عانا, سول تىلدە قىزمەتكورسەتپەگەندەر… قازاق تىلىنە ءسوز تيگىزگەندەر تۇگەلجازالانۋى كەرەك»، – دەگەن پىكىر قالدىرعان.

بۇل پىكىردەن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قوعامدىق تالاپتىڭجوعارى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. دەگەنمەن ءتىل ماسەلەسىنتالقىلاعاندا زاڭدىلىق پەن ءوزارا قۇرمەت قاعيداتتارىنقاتار ۇستانۋدىڭ ماڭىزى زور. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنقورعاۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋمەن جانەقوعامداعى كەلىسىمدى ساقتاۋمەن ۇيلەسۋى ءتيىس.

ويتكەنى ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس, قوعامنىڭمادەني جانە رۋحاني تۇتاستىعىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدىفاكتور. سوندىقتان ونى دامىتۋعا باعىتتالعان باستامالارقوعامدى بولمەي, كەرىسىنشە, بىرىكتىرۋگە قىزمەت ەتۋى كەرەك.

مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە تىلدىك ارازدىققا جولبەرمەۋ

«اقپارات اتامانى» TikTok پاراقشاسىندا بلوگەر ايعاليتويجان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتىل ساياساتىنا قاتىستىۇستانىمىن قولداعان. ول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىنقامتاماسىز ەتۋ, ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا جولبەرمەۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىنا ساي كەلمەيتىنارابتاندىرۋ ۇردىسىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان.

بۇل ۇستانىم مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىندە قوعامدىقكەلىسىم مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاتار ۇستانۋدىڭماڭىزىن كورسەتەدى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ونىڭتابيعي ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ, تىلدىك مادەنيەتتى جەتىلدىرۋ جانەقوعامدا ءوزارا قۇرمەت قالىپتاستىرۋمەن تىعىز بايلانىستى.

قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىن ساقتاۋ نەگە ماڭىزدى?

پرەزيدەنت سوزىندە كوتەرىلگەن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – قازاقءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ, ۇلتتىق لەكسيكانىورىندى پايدالانۋ جانە تىلدىك نورمالاردى جۇيەلەۋ.

بۇل تاقىرىپ Zhaniya, qaramedia_kz, syrmedia.news جانەpikirmedia.kz پلاتفورمالارىنداعى جاريالانىمداردا دا كەڭىنەن قوزعالعان.

اتاپ ايتقاندا, قازاق تىلىندەگى سوزدەردى نەگىزسىز الماستىرۋ, جاساندى اۋدارمالار جاساۋ, تىلدىك داستۇرگە ساي كەلمەيتىنتەرميندەردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىلعان. سونداي-اق ۇلتتىق تەرمينولوگيانى بىرىزدەندىرۋ, سوزدەردىڭ جازىلۋىمەن قولدانىلۋىنداعى الا-قۇلالىقتى جويۋ قاجەتتىگىايتىلعان.

جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى: «توقاەۆ دۇرىس ايتىپ جاتىر– قىلتيما سوزىنە دەگەن قازاق تىلىنە جات سوزدەر. قولدانجاسالعان ونداي سوزدەر سويلەسۋگە كەلمەيدى. شەت تىلدەنكەلگەن اتاۋلار سول قالپىندا قالا بەرۋ كەرەك»، – دەپ پىكىربىلدىرگەن.

قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي دامۋى ءۇشىن ونىڭ سوزدىك قورىن بايىتۋعانا ەمەس, قولدانىستاعى سوزدەردىڭ ماعىناسىن, شىعۋتوركىنىن جانە تىلدىك نورمالارعا سايكەستىگىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. كەز كەلگەن جاڭا تەرمين نەمەسە اۋدارما ءتىلدىڭىشكى زاڭدىلىقتارىنا ساي بولۋى كەرەك.

بۇل رەتتە ۇلتتىق تەرمينولوگيانى جۇيەلەۋ – تەك فيلولوگتاردىڭ جۇمىسى ەمەس. وعان جۋرناليستەر, اۋدارماشىلار, رەداكتورلار, عالىمدار مەن تسيفرلىقتەحنولوگيا ماماندارى دا اتسالىسۋى قاجەت.

ويتكەنى ساپاسىز اۋدارما مەن بىرىزدىلىگى جوق تەرميندەراقپاراتتى قابىلداۋدى قيىنداتىپ قانا قويماي, ءتىلمادەنيەتىنە دە اسەر ەتەدى.

قازاق ءتىلىن تسيفرلىق داۋىرگە بەيىمدەۋ قاجەت

ءتىلدىڭ بولاشاعى ونىڭ كۇندەلىكتى قولدانىسىمەن عانا ەمەس, زاماناۋي تەحنولوگيالارداعى مۇمكىندىكتەرىمەن دە ولشەنەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا, قازاق ءتىلىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتەگىالەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. پرەزيدەنت كوتەرگەن تىلدىك نورمالاردى جۇيەلەۋ جانە زاماناۋيتسيفرلىق قۇرالداردى دامىتۋ باستامالارى قازاق ءتىلىنىڭجاڭا تەحنولوگيالارمەن قاتار دامۋىنا جول اشۋى مۇمكىن.

بۇگىندە تىلدىك قوردى جۇيەلەۋ, سوزدەردىڭ دۇرىس جازىلۋىمەن قولدانىلۋىن بىرىزدەندىرۋ, ساپالى اۋدارما قۇرالدارىنجەتىلدىرۋ – وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە, قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىمبەرۋ، عىلىم, مەديا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعىمۇمكىندىگى دە كەڭەيە تۇسەدى.

اسىرەسە جاساندى ينتەللەكت دامىعان كەزەڭدە قازاق تىلىندەگىساپالى دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىقتەرمينولوگيانى رەتتەۋ جانە تىلدىك رەسۋرستاردىتسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى ارتا بەرەدى.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى قولداۋ نەنى اڭعارتادى?

پرەزيدەنتتىڭ ح سەزدەگى سوزىنەن كەيىن جاريالانعانماتەريالدار مەن ولارعا جازىلعان پىكىرلەردى شولۋ قوعامدامەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى, تىلدىك مادەنيەت جانە ۇلتتىقبىرەگەيلىك ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق بار ەكەنىن كورسەتەدى.

ماسەلەن, Zhaniya پاراقشاسىنداعى جاريالانىمعا جەلىقولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى «ەل باسىمىز دۇرىس ايتتى» دەپجازسا, ەكىنشىسى «پرەزيدەنت مىرزا دۇرىس ايتىپ جاتىر» دەگەن پىكىر قالدىرعان.

ال syrmedia.news جاريالانىمىنداعى پىكىرلەردىڭ بىرىندەسايات نۇرجاۋوۆ ەسىمدى قولدانۋشى مەملەكەت باسشىسىنىڭسوزىمەن كەلىسەتىنىن اتاپ وتكەن.

پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتىرعان ماسەلە وتە ورىندى, – دەپجازدى ول.

تاعى ءبىر قولدانۋشى: «پرەزيدەنت مىرزانى قولدايمىز. وتە دۇرىس. ماسەلە كوتەرىلىپ وتىر»، – دەپ جازعان.بۇل پىكىرلەردە ءتىل ماسەلەسىنىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدىلىعىمەن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت ايقىن بايقالادى.

دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكەلەگەن پىكىرلەردى بۇكىلقوعامنىڭ كوزقاراسى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ولار – جاريالانىمدارعا ءۇن قوسقان قولدانۋشىلاردىڭ جەكەۇستانىمدارى. سوعان قاراماستان, تالقىلاۋدا قايتالانعانتاقىرىپتار قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى, ونىڭ تابيعي بولمىسىمەن تىلدىك مادەنيەتتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگىناڭعارتادى.

تۇيىندەپ ايتار بولساق, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى – ءبىر كۇندىكناۋقان نەمەسە جەكەلەگەن باستامامەن شەكتەلەتىن مىندەتەمەس. ول جۇيەلى ساياساتتى, ساپالى ءبىلىمدى, ساۋاتتىاۋدارمانى, ءبىرىزدى تەرمينولوگيانى جانە قوعامنىڭكۇندەلىكتى قولدانىسىن قاجەت ەتەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭمارتەبەسىن كوتەرۋ وزگە تىلدەردى كەمسىتۋ ارقىلى ەمەس, قازاقءتىلىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ, ونى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداقاجەتتى ءارى قولايلى تىلگە اينالدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋىءتيىس.

پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى دا وسىندا: قازاقءتىلىن قۇرمەتتەۋ – ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋ.

Abai.kz