ماحامبەت جىرىنداعى «يزەن» مەن «كۇردەك» تۋرالى
ماحامبەت ايتادى:
«ارقانىڭ قىزىل يزەنى،
باسى — كۇردەك، ءتۇبى — ارال».
وقىرماننىڭ قيالى شارتاراپقا كەتۋشى ەدى: «سوندا يزەننىڭ باسىنداعى شوعىن كۇردەك دەپ اتايتىن ۇقسايمىز. ارال دەگەنى ءتۇبى مە؟» دەپ. ماحامبەتتىڭ ءدال وسى ەكى جول جىرىنىڭ اراسىندا ءتۇسىپ قالعان، ۇمىتىلعان جولدار بار.
نوعاي جىراۋلارىنىڭ جىرىن پاراقتاپ وتىرساق، ولار ارال دەپ كاسپي تەڭىزىن اتاپتى. قازىرگى ۋاقىتتا ارال دەپ اتاپ جۇرگەن تەڭىزىمىز بۇرىن كاسپي تەڭىزىمەن تۇتاسىپ جاتقاندىقتان، ارال دەگەن ۇلى اتاۋدىڭ ءبىر شەتىن عانا ۇستاپ قالىپپىز. ونىڭ ارال اتالۋ سەبەبى، ارال سياقتى كىشكەنتاي بولعانىنان ەمەس. ول وتە ۇلكەن تەڭىز — كاسپي مەن ارالدىڭ تۇتاسىپ تۇرعان ايماعى. بۇل ورال تاۋىنان اققان كوپتەگەن سۋلاردىڭ قۇيىلۋىمەن ورال تەڭىزى، بىرتە-بىرتە ارال تەڭىزى اتالعان ايدىن.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ەكاتەرينا باديۋكوۆانىڭ: "ارال تەڭىزى ايماعىنىڭ جەر بەدەرىنىڭ دامۋ تاريحىن تالداۋ سوڭعى ون مىڭ جىل ىشىندە ۇلۋ قابىرشاقتارىنىڭ ارال تەڭىزىنە ەنۋى مۇمكىن بولعانىن كورسەتەدى. بۇل ەنۋ بۇرىن قالىپتاسقان، كەڭ ءارى تەرەڭ جىرا ارقىلى جۇزەگە اسقان. ايتۋلى جىرا باتىس سىبىردەن تورعاي ويىسى ارقىلى، ودان ءارى تۇران جازىعى مەن قۇرعاعان ارنالار ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە قاراي اققان سۋلاردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسقان" دەگەن قورىتىندىسى وسىعان سايادى.
2009 جىلى 20 مامىردا ماحاچقالاداعى «لوتوس» باسپاسىندا باسىلعان «يىر يەسي مەن ەديم» كىتابىندا ماحامبەت وزىنە ۇلگى ەتكەن دوسپامبەت جىراۋدىڭ جارالى جاتقاندا شىعارعان، مىناداي قىلىش ءجۇزى تيگەن جىرى جارق ەتە قالادى:
«ازاۋلى ەر دوسپامبەت
ءوزى ايتار:
قاراعايلى كۇردەك بويىندا،
قامشىم قالدى جايىندا،
قامشىم مەنىڭ — قايما التىن،
بۇلدىرگەسى — بۇكپە التىن،
وزەگى — وگىز تەرىسى،
ورمەسى — بۇلان تاسپاسى،
قامشىما مەن بارا المان.
قامشىما مەن بارسام،
قايتىپ ەلىم تابا المان —
قازاق جازىق، تەڭىمدى.
قارعا-قۇزعىن جەر تاعى.
ونى اتام ەستىسە:
— قابىرعادا لاۋلاپ جانعان،
قوس بىلتەلى شىراعىم،
جانى ءسوندى! — دەر تاعى.
كۇردەك وزەنى — پەرم قيىردىڭ جەرىندەگى ەدىل وزەنىنىڭ باستاۋ قاينارى بولعان سۋ. اق ەدىل مەن اق جايىق سونشاما كوپ سۋلاردى شۇبىرتىپ ەرتىپ اكەلىپ ارالعا(كاسپيگە) قۇيادى. قاما وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى بولعان كۇردەك سۋى دا ءاپ-ساتتە الىپ ەدىلگە ءسىڭىپ كەتە بەرەدى. سول ەدىلدىڭ باستاۋى كۇردەك وزەنى بولعانىن بارشا نوعاي ءبىلىپ تۇر. الايدا، پەرم جەرىندەگى وزەندى نەگە «قاراعايلى كۇردەك» دەپ قوسارلاپ ايتادى؟ الىكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ «سايات قۇستارى جانە ولاردىڭ جاراتىلىستاعى ەرەكشەلىكتەرى» دەگەن ەڭبەگىندە ءسىبىردىڭ قىرانىنىڭ «قاراعايدىڭ قوڭىرالاسى» دەپ اتالاتىنىن تۇسىندىرەدى. سوندا بەس عاسىردان بەرى بەلگىلى بولىپ تۇرعانى تايگانىڭ، ياعني ءسىبىر توعايىنىڭ نوعايشا، قازاقشا بالاماسى — قاراعايلى بولعان.
بۇل جەردە دوسپامبەت اتاپ وتەتىن ازاۋ — ازوۆ تەڭىزى جاعالاۋى. ءوزىن كەيدە "ازاۋ ۇلى" دەپ تە جازادى، "ازاۋلى" دەپ تە الادى. ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى. "قازاق جازىق" دەپ اتاعانى — تۇران ويپاتىنىڭ باتىس بولىگىن ىشىنە العان ەدىل اتىراۋى مەن ارال تەڭىزىنىڭ ارالىعىن الىپ جاتقان كەنتتى، مايلى، شاڭدى ءۇش جازىق. مۇرات اقىن ونى ءۇش قيان دەيتىن:
«ەدىلدىڭ بويى — قاندى قيان،
جايىقتىڭ بويى – مايلى قيان،
ماڭعىستاۋ بويى — شاڭدى قيان».
دوسپامبەت جىراۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى، ول جىرلارىندا ءوزىن — قازاق، ونىڭ ىشىندە قىپشاق رەتىندە كورسەتەدى. ونىڭ «شاباعان قازاق ەرگە وق ءتيدى، وق تيگەندە بەك ءتيدى» دەيتىنى كەيىن ايتىلسا، جوعارىداعى جىردىڭ جالعاسى رەتىندە:
«العانشىعىم ەستىسە:
— ەسەي-قوساي ەكى ۇل،
جاستاي قالدى، — دەر تاعى
تەڭدەرىم مەنىڭ ەستىسە:
— مال ىزدەگەن قازاققا،
قيىن بولدى! — دەر تاعى» دەپ ءوزىن باسقالاردىڭ قازاق رەتىندە كورەتىنىن بىلدىرەدى. ءوز ۇلى قوسايعا ارناعان اكەلىك مەيىرىم جىرىندا «قىپشاقتىڭ كوركى ەدىڭ، قوسايىم» دەپ ەمىرەنەتىنى بار.
شالكيىز جىراۋ ءوز كەزەگىندە وسى قازاق جازىعى تۋرالى ءتىپتى تولعاي ءتۇسىپ:
«جالپ-جالپ ەتكەن جاپالاق،
جازىقتا كىمگە جولداس بولماعان؟
جان-جاعى تۇلكى، جىلقى ايۋان،
جازىقتا كىمدى جاۋ سالماعان؟
سازداۋعا بىتكەن سارى تال،
ەرلەرگە قايدا سالقىن بولماعان؟
ساقالىنا سارى شىبىن ۇيالاپ،
ميىعىنا قارا شىبىن پانالاپ،
جازىقتا مال ىزدەگەن قازاقتىڭ،
باسى دا قايدا قالماعان؟» دەپ وت قوپارادى. ماحامبەت ءدال وسى جىر جولدارىنا شاكىرتتىك قىلىپ، ونى بىلاي وڭدەيدى:
«سازداۋعا بىتكەن قۇبا تال،
كىمدەرگە قونىس بولماعان؟...
ساداعىنا سارى شىركەي ۇيالاپ،
جاۋ ىزدەگەن ەرلەردىڭ
قايدا باسى قالماعان؟» دەپ.
دوسپامبەتتىڭ جىرىنداعى تەڭ دەگەنى — ازاۋ تەڭىزىنە قۇياتىن دون وزەنى. سونىمەن، ماحامبەتتىڭ «باسى — كۇردەك، ءتۇبى — ارال» دەپ سارعايىپ ايتىپ تۇرعانى ەڭ باسى كۇردەك سۋىنان باستالاتىن ەدىل وزەنىنىڭ ارالعا كەلىپ توقتايتىنىن ايتقانى، سول جىراۋلاردان العان ءسوزى. دوسپامبەت وسى ارادا ءوزىنىڭ قامشىسىنىڭ تاسپاسىن ماقتاعاندا «ورمەسى — بۇلان تاسپاسى» دەپ اتايدى. شالكيىز جىراۋ بولسا:
«مەنىڭ يەم — بي تەمىر،
مۇز ۇستىندە وت جاققان،
بۇزباي بۇلان پىسىرگەن» دەپ يەسىن القايدى. دوسپامبەت پەن شالكيىز ءومىر سۇرگەن ازاۋلىدا، قوبان ايماعىندا بۇلان جوق. بۇلان دوننىڭ جوعارى جاعىندا جاتقان، قازىرگى ۆورونەج وبلىسى جەرىندە بولعان. ەدىلدىڭ جوعارى جاعىنداعى كۇردەكتە دە بۇلان بار. سوندا دوسپامبەتتىڭ تايگانىڭ بۇلانىنىڭ تەرىسىنىڭ تاسپاسىمەن جاسالعان قامشىسى سول جاقتىڭ وزىندە قالعان بولىپ وتىر ءبىر ساپارىندا. ول ءوزى دە اشىق ايتىپ ءوتتى عوي — "قامشىما قايتا بارۋىم ءۇشىن تەڭدى، قازاق جازىقتى باسىپ وتۋىمە تۋرا كەلەدى» دەپ.
"قامشىما مەن بارا المان.
قامشىما مەن بارسام،
قايتىپ ەلىم تابا المان —
قازاق جازىق، تەڭىمدى.
قارعا-قۇزعىن جەر تاعى" دەپ بۇل ساپاردىڭ قيىندىعىن، جاپاسىن كورسەتە كەلە، اتاسىنىڭ دوسپامبەتتەي ۇلى ولسە "قابىرعامدا لاۋلاپ جانعان قوس بىلتەلى شىراعىمنىڭ جانى ءسوندى" دەپ كۇيىكتەنەتىنىن ايتادى. بۇل سول كەزدەگى قوعامنىڭ الماعايىپ، ساياسي تۇراقسىزدىعىن دا كورسەتەتىن دۇنيە. قامشى — بيلىكتىڭ نىشانى بولسا، نوعاي ورداسىنىڭ ايىرىلىپ جاتقان جەرلەرىن دە وسى ارقىلى اتاپ ءوتتى دەي الامىز.
كاسپي تەڭىزىنىڭ ارال تەڭىزى دەپ اتالعانىن شالكيىزدىڭ جىرى تۇراقتاندىرا تۇسەدى. شالكيىز سويلەسىن:
«اسقار تاۋعا ارىماي شىعىپ قاراسام،
انا-ەدىلدىڭ اق جەلكەنىن كورەمىن.
انا-ەدىلدەن اق قوبانعا قاراسام،
اقىر جىگىت الىپ نوعايىم كورەمىن» دەگەنى ونىڭ قابارتىنىڭ سۇلۋىن وزىنە نەكەلەپ، كاباردين جەرىندەگى بەستاۋدا كوپ جۇرگەنىمەن دە بايلانىستى. سول جىراۋ:
«وتاۋىمدا مەنىڭ، جاندار، ويناعان —
قابارتىنىڭ ايداي سۇلۋ جاسى ەدى.
قازانىمدا مەنىڭ، جاندار، قايناعان —
بۇل نوعايدىڭ قارا قوشقار باسى ەدى» دەپ ءبىزدىڭ قابارتى قاۋىمى جايىنداعى ءسوزىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى. جىراۋ "اسقار تاۋ" دەپ سول قاپ تاۋىن — كاۆكازدى مەڭزەيدى.
«كوز الدىمدا قوبىرسىعان قاپ تاۋلار،
قابارتىعا مەن اتتانبان مال ءۇشىن.
مەن-ءشى بۇگىن مالىم، باسىم ايامان،
قابارتىنىڭ بۇلكىلدەگەن جانى ءۇشىن» دەلىنگەن جاڭاعى جىرىنىڭ جالعاسىندا. سول تاۋعا شىعىپ شىعىسقا قاراسا ول اق ەدىلدىڭ جەلكەنىن كورمەك. ال، باتىسقا قاراسا، ازاۋ تەڭىزىنە قۇياتىن اق قوبانعا، ياعني ورىستار كۋبان دەپ اتايتىن ارنانىڭ اق ساعىمىن كورمەك. تامان تۇبەگى رەتىندە ازاۋ تەڭىزىنە شىعىستان سۇعىنعان تاريحي قوبان ايماعىنىڭ جەرىندە قازىر كراسنودار قيىر، ستاۆروپلسكي قيىر مەن ادىگەيا رەسپۋبليكاسى، قاراشاي-شەركەش رەسپۋبليكاسى تۇر. قابارتى قاۋىمى دا سول ادىگەيلەردىڭ ءبىر بۇتاعى ەسەپتەلەدى.
سول اق قوباننان شىعىستاعى اق جايىققا جول تارتقاندا ونىڭ كورگەن تەڭىزى — ارال، ياعني كاسپي تەڭىزى:
«اق قوباننان اق جايىققا جول تارتسام،
الدىن بۋىپ ارال نوعاي ماڭىرايدى.
الداسپانىن ءارى تاستاپ، قول تۇتىپ،
اق قوباننان اۋىر حابار سورايدى.
استىمداعى اق ارۋانا شاپقاندا،
ارتىمداعى اق ساعىمىم بورايدى» دەيدى وسكەلەڭ جىرمەن ۇدەتە شاپقان باتىر.
ماحامبەت ەدىلدى اتاپ، جايىقتى اق جايىق دەپ ەركەلەتىپ كوپ ايتسا، نوعاي جىراۋلارى ەدىل مەن تەڭدى كوپ ايتادى. اق جايىق پەن اق ەدىل، اق قوبان سوزدەرى تاۋسىلىپ بەرمەيدى.
ماحامبەت جىرىنداعىداي «ارقانىڭ قىزىل يزەنى» دەگەن جاعىمدى ءسوز ەرتىستىڭ باتىسىنان ەدىلگە دەيىن سوزىلىپ جاتقان الاسا تاۋلار جۇلگەسىنىڭ جالپى اتى — سارى ارقامەن بايلانىستى. مۇنى ەدىلدىڭ بويىنان شىققان شالكيىز جىراۋدىڭ:
«اسپان ۇشىپ، ارقا كەزىپ،
كوپ ءجۇرىپ،
ادىلدىكتى ەش كورمەدىم
كوزىممەن.
اتان جەگىپ، اتتان ءتۇسىپ،
يت ءۇرىپ،
الاپامدى الىپ كەلدىم
سوزىممەن» دەگەن جولدارىنان دا قاراۋعا بولادى. بۇل ارقا تۋرالى ول تاعى دا:
«ەكى ارىستان جاۋ شاپسا،
وق قىلقانداي شانشىلسا،
قان جۋسانداي ەگىلسە،
اققان سۋداي توگىلسە،
بەتەگەلى سارى ارقانىڭ بويىندا،
سوعىسىپ ولگەن وكىنبەس» دەپ وزىنەن كوپ كەيىنگى اقتانبەردى، ماحابمبەتتەردىڭ اۋزىنا، قۇرمانعازى دومبىراسىنىڭ شاناعىنا وسى ءسوزدى سالىپ كەتكەن.
«ءاراينا، بيلەر، ءاراينا،
ارعىماعىم جاراي ما؟» دەپ ماحامبەت جىرىنىڭ ورتاسىنداعى قايىرماعا «ءاراينا» دەگەن قايىرۋ قوسىپ وتىرسا، شالكيىز جىراۋ مىنا جىرىندا «الاي» دەگەن قايىرۋ قوسىپ، تىڭداۋشىسىن وسى سوزبەن تەربەپ وتىرعان:
«انا ەدىلدەي، الاي جانىم، سۋ اقسا،
جاعاسىنا بىتكەنى ونىڭ تال بولار.
سۇيگەنىنەن ەر جىگىتىم ايىرىلسا،
جۇرەگىنىڭ باسى ونىڭ قان بولار».
بۇدان كەيىن جىراۋ ءبىزدى كوپ كۇتتىرگەن، ماحامبەت ءسوز ەتەتىن ارقانىڭ قىزىل يزەنىن ايتىپ وتەدى:
«قىزىل يزەن، الاي جانىم، بوز جۋسان،
ات سەمىرتەر، الاي جانىم، كۇر بىتسە.
ارعى اتاسىن، الاي جانىم، كورمەگەن،
بەرگى اتاسىن، الاي جانىم، بىلمەگەن،
نامارت مىرزا وكتەم سويلەر مال بىتسە!»
ءبىرى 15 عاسىردا، ءبىرى 16 عاسىردا ءومىر سۇرگەن قوس جىراۋدىڭ وت قۇسقان جىرلارىنا مۇراگەر بولعان ۇرپاقتاردىڭ قازاق اراسىندا مۇنى دامىتقانىن، سول رۋحاني شاكىرتتەردىڭ زاڭدى جالعاسى — ماحامبەت جىراۋ، مۇرات اقىندار بولعانىن بىلەمىز. ونىڭ ۇستىنە، شالكيىز جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى — تۇگەل قازاق. ونىڭ بي تەمىرگە وكپەلەپ، ەدىلدى قاق جارىپ قازاق حاندىعىنا كوشىپ كەتكەن ساپارىن سارناپ ايتقان ءوز جىرى وسى ماقالامىزدى دا تامامداسىن:
«تالەيسىز شالكيىز بۇگىن دە،
قازاق شىعىپ بارادى.
بىزدەي بولعان جىراۋعا
"جولىڭ بولسىن!" دەرمىسىڭ؟
ەي، بي تەمىر، بي تەمىر،
قىر يەسى سەن ەدىڭ.
جىر يەسى مەن ەدىم.
قىردى جىردان ايىردىڭ،
ومىرتقامدى قايىردىڭ.
اق كيىك بولدىم ءشولى جوق،
اققۋ بولدىم كولى جوق،
قوبىز-اۋ بولدىم ءۇنى جوق،
قوبىزسىز ەلدىڭ كۇنى جوق.
قايراندا بولدى-اۋ ساز ءۇنىم،
بوراندى بولدى-اۋ از كۇنىم.
جۇرت تاستاتتى جالامەن،
قازاققا شىعىپ بارامىن،
قايراندا بولىپ قالامىن».
كوكبورى مۇباراك
Abai.kz
