قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ تاعدىرى جانە قوعام جاۋاپكەرشىلىگى

«ايەل – ۇلتتىڭ ارى».

بۇل ءسوزدى ءبىز ءجيى ايتامىز. بىراق سول اردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانشالىقتى جاۋاپتىمىز؟

قازاق قوعامىندا ايەل بەينەسى قاشاندا قاستەرلى ۇعىممەن قاتار ايتىلىپ كەلەدى. اناعا تاعزىم، قىزعا قۇرمەت – ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزەگى سانالادى. الايدا سوڭعى جىلدارى ورىن العان وقيعالار، سونىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن تالقىلاۋ تۋدىرعان نۇراي سەرىكبايدىڭ جاعدايى ءبىر شىندىقتى ايقىن كورسەتتى: ءسوز بەن شىنايى جاعدايدىڭ اراسىندا الشاقتىق بار. ايەلدىڭ قادىرى تۋرالى كوپ ايتامىز، بىراق ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىعى ناقتى قورعالىپ وتىر ما؟

قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى جىل سايىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاي وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، جىل سايىن مىڭداعان ايەل وتباسىلىق جانجالعا بايلانىستى پوليتسياعا جۇگىنەدى. 2023–2024 جىلدارى تۇرمىستىق زورلىققا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ارتقانى تۋرالى اقپارات جاريالاندى. بۇل ءبىر جاعىنان ەسەپكە الۋ جۇيەسىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتسە، ەكىنشى جاعىنان ماسەلەنىڭ تەرەڭدىگىن اڭعارتادى. بىراق كەز كەلگەن ستاتيستيكانىڭ ارتىندا، ناقتى ادام تاعدىرى تۇر. ءۇنسىز جىلاعان انا، قورقىنىشتا ءومىر سۇرگەن بالا، شاراسىزدىققا تۇسكەن قىز. رەسمي تىركەلمەگەن جاعدايلار قانشاما؟ «ۇيات بولادى»، «بالالار ءۇشىن شىدايمىن»، «قايدا بارامىن؟» دەگەن ويلار تالاي ايەلدى ۇنسىزدىككە يتەرمەلەيدى. نۇراي سەرىكبايدىڭ جاعدايى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭ تارالىپ، قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزدى. بۇل وقيعا تەك ءبىر وتباسىنىڭ ماسەلەسى ەمەس، ايەل قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قوعامدىق كوزقاراستىڭ ايناسىنا اينالدى.

2024 جىلى ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭداتىلدى. كەيبىر ارەكەتتەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە اۋىستىرىلدى. بۇل مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان ماڭىزدى قادام.الايدا زاڭنىڭ بولۋى جەتكىلىكتى مە؟ ەگەر جابىرلەنۋشى ءوز قۇقىعىن بىلمەسە نەمەسە قورعاۋ جۇيەسىنە سەنبەسە، زاڭ قاعاز جۇزىندە قالۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جەدەل ارەكەتى، ۋاقىتشا قورعاۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى، داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ قولجەتىمدىلىگى  ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. مەنىڭ ويىمشا، زاڭدى كۇشەيتۋ العاشقى قادام عانا. ەڭ كۇردەلى وزگەرىس – قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋى. سەبەبى زورلىقتى اقتايتىن نەمەسە «وتباسىلىق ماسەلە» دەپ قابىلدايتىن كوزقاراس جويىلمايىنشا، تۇبەگەيلى ناتيجە بولمايدى.

قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى  پاتريارحالدى كوزقاراس. «ايەل سابىرلى بولۋى كەرەك»، «ەركەكتىڭ مىنەزى سونداي» دەگەن تۇسىنىكتەر ءالى دە بار. مۇنداي ويلار ايەلدىڭ جەكە تۇلعا رەتىندەگى قۇقىعىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرادى. ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك تە ماڭىزدى ماسەلە. قارجىلىق تۇراقتىلىعى جوق ايەل زورلىق كورسە دە، كەتۋگە باتىلى جەتپەۋى مۇمكىن. سوندىقتان قىز بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى، كاسىبي دامۋى جانە ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى.ءبىلىم - تەك ديپلوم ەمەس. ول -تاڭداۋ ەركىندىگى. ال تاڭداۋ ەركىندىگى بار ايەل  قورعانسىز ەمەس.

الەۋمەتتىك جەلىلەر ايەل ماسەلەسىن جابىق تاقىرىپتان اشىق قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعاردى. بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك. بىراق ەموتسياعا قۇرىلعان اقپارات كەيدە جاعدايدى ۋشىقتىرىپ، جەكە ومىرگە قول سۇعۋعا دەيىن بارادى.جۋرناليستيكا - تەك جاڭالىق تاراتۋ ەمەس، قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتۋ قۇرالى. مۇنداي تاقىرىپتاردا دالدىك، بەيتاراپتىق جانە ادام قۇقىعىنا قۇرمەت باستى ورىندا بولۋى ءتيىس. ايەل تاعدىرىن سەنساتسياعا اينالدىرۋ ەتيكاعا قايشى.

ايەل تاعدىرى  تەك ايەلدەردىڭ ماسەلەسى ەمەس. بۇل  ۇلتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىعىنىڭ كورسەتكىشى. زورلىق كورىپ وسكەن بالا اگرەسسيانى قالىپتى قۇبىلىس دەپ قابىلداۋى مۇمكىن. دەمەك، ماسەلە بۇگىنمەن شەكتەلمەيدى، ول بولاشاققا اسەر ەتەدى.مەن بولاشاق جۋرناليست رەتىندە قوعامداعى وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەرگە بەيجاي قاراماۋدى وزىمە مىندەت سانايمىن. ءجۋرناليستىڭ ميسسياسى – شۋ شىعارۋ ەمەس، شىندىقتى ايتۋ. ءۇنسىز قالعان داۋىستى جەتكىزۋ. ادىلەتتىلىك سۇراعان جاننىڭ جانايقايىن جاۋاپسىز قالدىرماۋ.ايەلدىڭ قۇقىعى - ادام قۇقىعى. ال ادام قۇقىعى- تالقىلاناتىن ەمەس، قورعالاتىن قۇندىلىق.

«ايەل – ۇلتتىڭ ارى» دەگەن ءسوز شىنايى مانگە يە بولۋى ءۇشىن ول تەك ادەمى تىركەس بولىپ قالماۋى كەرەك. زاڭ دا، قوعام دا، اقپاراتتىق كەڭىستىك تە ايەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ناقتى كەپىلدىك بەرە العاندا عانا بۇل ءسوز اقيقاتقا اينالادى.

زاڭ بار. ەندى قورعان بولۋى ءتيىس.
قۇرمەت بار. ەندى قاۋىپسىزدىك بولۋى ءتيىس.
ءسوز بار. ەندى ارەكەت كەرەك.

قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ تاعدىرى – قوعامنىڭ ەمتيحانى. ال بۇل ەمتيحاننان سۇرىنبەي ءوتۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىمىز.

قولدانىلعان ادەبيەتتەر:

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى : 2009 جىلعى 4 جەلتوقسان № 214-IV (2024 جىلعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارىمەن). – استانا، 2024

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر (2023–2024 جج.) [ەلەكتروندىق رەسۋرس]. – استانا، 2024

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا. گەندەرلىك ساياسات جانە ايەلدەر قۇقىعى بويىنشا ماتەريالدار 2026

United Nations Women (UN Women). قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك تۋرالى ۇلتتىق ەسەپ [Electronic resource]

اسان كاۋسار

Abai.kz