ەلىمىزدە كەزەكتى ساياسي ناۋقان ءوتتى. ەلىمىز جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدادى. كونستيتۋتسيا ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجات. سوندىقتان دا بولار حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى بولدى. دەگەنمەن جالپى ۇدەرىستىڭ ىشىندە الماتى سەكىلدى الپاۋىت قالا تۇرعىندارىنىڭ رەفەرەندۋمگە ايتارلىقتاي باسەڭدىك تانىتۋى، جالپى وڭتايلى بەينەدە قايشىلىق تۋدىرىپ تۇرعانداي. الماتى ءداستۇرلى تۇردە تومەن بەلسەندىلىك تانىتادى دەدى دەسمي اقپارات. ال بۇل تومەن بەلسەندىلىكتىڭ سەبەبى نەدە؟ جالپى ۇلكەن قالا سوتسيولوگياسىن تۇسىنبەي بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى ايقىن. ءبىز وسى ساۋالدىڭ ءبىر بولىگىنە جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق.

زاماناۋي قالانىڭ تابيعاتىن ايقىندايتىن كوپتەگەن فاكتورلار بار. قالا – تەك عيماراتتار مەن كوشەلەردىڭ ارەكەتتەستىگىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان كەڭىستىك ەمەس. ول – ارماندار، ۇمىتتەر، قايشىلىقتار، نارازىلىقتار مەن تاعدىرلار توعىسقان ءتىرى كەڭىستىك. ءاربىر كوشەدە ءومىردىڭ ەرەكشە تىنىسى، ءاربىر ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە ويدىڭ، ەركىندىكتىڭ ەنەرگياسى سەزىلەدى. مۇندا ءبىلىم مەن مادەنيەت، ەڭبەك پەن شىعارماشىلىق، نارازىلىق پەن ماحاببات قاتار ءومىر سۇرەدى. قالا –  بيلىكتىڭ نەگىزگى ورتالىعى، تىرەگى عانا ەمەس، ونىڭ تابيعاتىن وزگەرتەتىن كەڭىستىك. الەۋمەتتىك تۇرعىدان قالا ينتەللەكتۋالداردىڭ توپتاسقان، اسقاق وي مەن فيولوسوفيانىڭ توعىسقان ماڭىزدى ورتالىعى.

ءىرى قالالاردىڭ دامۋى مەملەكەتتى اۆتوماتتى تۇردە دەموكراتياعا اينالدىرماعانىمەن، ۇزاق مەرزىمدى اۆتوكراتيالاردىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. ۋربانيزاتسيا بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ، وي مەن ەركىندىكتىڭ قاقتىعىس الەۋەتىن ارتتىراتىن قۇبىلىس.

قالا جانە ادام كاپيتالى

قالا – ءاربىر تۇرعىننىڭ ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرىپ، دامۋىنا جول اشاتىن، جول اشىپ قانا قويماي، قوعاممەن كەڭ دارەجەلى ارەكەتتەسۋدىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن ومىردە ءوزىن تابۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ورتا. كەڭ كولەمدى، بەلسەندى ۋربانيزاتسيا ادام كاپيتالىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى ءسوزسىز. ۋربانيزاتسيا ناتيجەسىندە كاسىبي شەبەرلىكتىڭ ءوسۋى، ءبىلىم مەن يدەيالاردىڭ كەڭەيۋى، ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىمدار مەن بەيرەسمي جەلىلەردىڭ دامۋى، اقپارات الماسۋدىڭ جىلدامدىعى مەن ارتۇرلىلىگى، الەۋمەتتىك ۇتقىرلىق پەن جەكە امبيتسيالاردىڭ ءوسۋى سەكىلدى ناتيجەلەردى بايقايمىز.

قالا مەن دالا: ادام كاپيتالىنىڭ سالىستىرمالى ساراپتاماسى

بۇل ساراپتامانىڭ نەگىزىنە بۇرىننا قالىپتاسقان الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردە ەڭ كەڭ قولدانىلاتىن زاڭدىلىقتاردىڭ ءبىرى ماسلوۋ پيراميداسى ارقىلى ءتۇسىندىرىپ كورەلىك. تەوريانىڭ نەگىزگى وزەگى ادام ءوزىنىڭ نەگىزگى، تابيعا قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرىپ بولعاننان كەيىن عانا وزگە قاجەتتىلىكتەرگە قاراي بەت بۇرادى. ولاردىڭ قاتارىنا شىعارماشالاق، ءبىلىم، عىولىم سەكىلدى قاجەتتىلىكتەردى جاتقىزۋعا بولادى.

اتالمىش تەورياعا سايكەس:

ءبىرىنشى دەڭگەيگەي – فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرمەن (تاماق، جاتىن-ورىن، نەگىزگى قاجەتتىلىكتەر) ايقىندالادى. قازاقستاننىڭ اۋىلدىق ايماقتارىندا: تابىستىڭ ورتاشا مولشەرى قالاعا قاراعاندا شامامەن 30–40% تومەن. دەمەك اۋىل تۇرعىندارى قالا تۇرعىندارىنا قاراعاندا شەكتەۋلى قارجىلىق مۇمكىندىكتەرگە يە. كەدەيلىك دەڭگەيى بيىك، وتباسىلاردىڭ ءبىر بولىگى تابىستى تەك نەگىزگى قاجەتتەلەكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا جۇمسايدى. سوندىقتان اتا-انالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى وتباسىن تاماقپەن، ءۇي-جايمەن، نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋدەن تۇرادى. بۇل دەنەگەيدە بالالاردىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيالار سالۋدىڭ مۇمكىندىگى دە، الەۋەتى دە تومەن.

قالالاردا تابىس دەڭگەيگەيى ءبىرشاما جوعارى، جۇمىس ورىندارىنىڭ كولەمى مەن مولشەرى كەڭ. سوندىقتان دا بولار قالا تۇرعىندارى ءۇشىن نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردى جابۋ جەڭىلدەۋ. قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا تابىسى مينيمالدى تابىس دەڭگەيگەيىنەن تومەن تۇرعىنداردىڭ اراقاتىناسى قالادا 3,9% شاماسىندا بولسا، اۋىلدا 7,2% كورسەتكىش دەڭگەيىندە. دەمەك اۋىلدىق ايماقتارداعى كەدەيلىك دەڭگەي قالاداعى كەدەيلىكتەن ەكى ەسە كوپ بولىپ تۇر.

ەكىنشى دەڭگەي – قاۋىپسىزدىك. مۇنداعى قولدانىلىپ وتىرعان قاۋىپسىزدىك ۇعىمى ءداستۇرلى تار ماعىنداعى قاۋىپسىزدىك ەمەس، ودان الدە قايدا كەڭ تۇراقتىلىق، جۇمىسپەن قامتۋ، مەديتسينالىق مۇقتاجدىقتاردى قاناعاتتاندىرۋ سىندى سالالاردى قامتيدى. قالا ورتاسى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ايتارلىقتاي كوپتىگىمەن، دامىعان مەديتسينامەن، الۋان ءتۇرلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ قول جەتىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. اتاپ ايتساق ينكليۋزيۆتى ورتا قالىپتاستىرۋ، ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرىنە تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ ىنتاسى بۇگىنگى كۇنى اسىرەسە ءىرى قالالارعا ءتان ەرەكشەلىك ەكەندىگى بەلگىلى.

اۋىلدىق ورتا، جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعىمەن، كەي جاعدايدا مەديتسينالىق قىزمەتكە قول جەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى وتباسىنداعى بالالاردىڭ دامۋىنا ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتستيا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

ءۇشىنشى دەڭگەي – الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەردى قامتيدى بۇل دەڭگەيدىڭ ەرەكشەلىگى بۇل جەردە ادامنىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىنە قاجەتتى قۇرالدار مەن تەتىكتەر: ورتا، ادامنىڭ دامۋى، الەۋمەتتەنۋ سەكىلدى كورسەتكىشتەر نەگىزگە الىنادى. اتاپ ايتساق: دامۋ كۋرستارى، سپورتتىق سەكتسيالار، شىعارماشىلىق ستۋديالاردىڭ بولۋى سەكىلدى فاكتورلارعا نازار اۋدارىلادى.

ارينە قالا جاعدايىندا بۇل مۇمكىندىكتەردىڭ الدە قايدا كەڭ ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قالا ونداعان سەكتسيالار مەن كلۋبتار بولسا، اۋىلدىق جەرلەردە الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسى الدە قايدا كەشەۋىلدەپ جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنىڭ ءوز ادامي كاپيتالدى دامۋىنا ىقپال ەتەدى

ءتورتىنشى دەڭگەي – سىيلاستىق پەن ناتيجەلىلىك. كوپ جاعدايدا كوزگە كورىنبەيتىن بىراق ادام ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الاتىن، بەدەل، ابىروي، مويىندالۋ سەكىلدى كورسەتكىشتەرمەن ايقىندالادى. بۇل دەڭگەي ءتۇرلى پاندىك وليمپيادا، اكادەميالىق جەتىستىكتەر، كاسىبي بىلىكتىلىك سەكىلدى فاكتورلارعا ارقا سۇيەيدى. قالا بالالارى وزدەرىنىڭ دامۋى بارىسىندا قوسىمشا شەت تىلدەرىن وقۋعا، قوسىمشا ءبىلىم الۋعا، اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا قول جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. سوندىقتان دا بولار ولار ءتۇرلى كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازى بولىپ، جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى، كاسىبي دامۋىنا مۇمكىندىك الادى.

بەسىنشى دەڭگەي – قوعامدا ءوز ورنىن تابا الۋ مۇمكىندىگى. بۇل دەڭگەي شىعارماشىلىق، يننوۆاتسيالار مەن عىلىم سەكىلدى سالالاردى قامتيدى مۇنداي مۇمكىندىكتەردىڭ ءىرى قالالاردا پايدا بولارى ءسوزسىز. سەبەبى ول جەرلەردە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم، جورعارى وقۋ ورىندارى، بيزنەس ينكۋباتورلار، ءتيىستى قارجىلىق مۇمكىندىكتەر شوعىرلانعان.

ءبىز ماسلوۋ پيراميداسى ارقىلى قالا جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق ايىرماشىىعى مەن پروبلەمالارىن ايقىنداي الامىز. اۋىل جاعدايىندا تۇرعىندار قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دەڭگەيىنەن كوتەرىلۋى ەكىتالاي جانە ادامنىڭ كاسىبي دامۋىنا وڭتايلى ىقپال ەتەتىن ورتانىڭ قالىپتاسپاعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قالا تۇرعىندارى بولسا ءتورتىنشى جانە بەسىنشى دەڭگەيگە جىلدام قول جەتكىزىپ، ءوز الەۋەتتەرىن تولىققاندى اشۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.

ادام كاپيتالى مەن ساياسي پروتسەسس

ادام كاپيتالى تەك ەڭبەك داعدىسىنان عانا تۇرمايدى. ول – ادامنىڭ تاڭداۋ جاساۋ، پىكىر ايتۋ، قوعامعا اسەر ەتۋ قابىلەتى. قالادا وسكەن ادام باسقارۋ تيىدىلىگىنە، باسشىلىققا تالاپ قويادى. ول باعىنۋدى ەمەس، ءوز ويىمەن ەسەپتەسىپ، ساناسۋدى كۇتەدى. جەكە بيلىك ءۇشىن كەرىسىنشە ورتالىقتانعان، قاراپايىم يەرارحياعا سۇيەنگەن، اقپاراتتى قاتاڭ باقىلاۋعا ارقا سۇيەيتىن جۇيە ءتان. مۇندا قالا سوتسيولوگياسىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن بيلىكتىڭ جەكەلىك قاسيەتى تابيعي تۇردە قارسى تۇرادى. قالالىق ورتا تاپ دامىعان ادام كاپيتالىنا ارقا سۇيەيتىن تيىمدىلىگى جوعارى بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ جاقتاۋشىسى عانا ەمەس، ءوز تاعدىرى، ودان قالدى ەل تاعدىرىنا ىقپال ەتەتىن شەشىمدەرگە قاتىسۋشى بولعىسى كەلەتىن فيگۋرانت. اۋىل تۇرعىنى كەرىسىنشە، كونسەرۆاتيۆتى سارىندا قوعامنىڭ ۇلكەن وزگەرىستەرگە يكەمدەلۋىنە قاراعاندا، تۇراقتىلىق قاعيداتتارىنا ارقا سۇيەۋدى ءجون كورەدى. الايدا اۆتوكراتيالار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالالىق مەكەندەرگە تابيعي ميگراتسياسىن شەكتەۋگە ەشقانداي ىقپال ەتە المايدى. دەمەك لوگيكا بويىنشا ءوزىنىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك بازاسىنان ايرىلادى. سەبەبى كونسەرۆاتيۆتى ورتا كوپ جاعدايدا اۋىلدى مەكەندەر مەن شاعىن جانە ورتا قالالاردا قالىپتاسادى. بۇعان دالەل بىرقاتار مىسالداردى كەلتىرۋ دە قيىن ەمەس.

كەڭەس وداعىنىڭ تاجىريبەسى

يوسيف ءستاليننىڭ كەزەڭىندە ماسكەۋ مەن كسرو قاتاڭ ورتالىقتانعان بيلىكتىڭ سيمۆولى بولدى. بىراق يندۋستريالاندىرۋ مەن جاپپاي ءبىلىم بەرۋ كۇتپەگەن الەۋمەتتىك ناتيجە بەردى: قالالار كوبەيدى، عىلىمي ورتالىقتار پايدا بولدى، تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيا قالىپتاستى. قالا ەركىن وي مەن سىنشىل كوزقاراستىڭ ورتالىعى رەتىندە دامىدى. ناتيجەسىندە قازان تونكەرىسىنىڭ العاشقى كەزىندە اۋىل تۇرعىندارى باسىم، اگرارلى قوعام، قالاعا كەڭ قونىس اۋدارۋدىڭ ناتيجەسىندە يندۋستريالدى قوعامعا اينالدى. ءابسوليۋتتى مونارحيادان، توتاليتارلىق رەجيمگە وتكەن رەسەي جاپپاي رەپرەسسيالار مەن ماجبۇرلەۋ شارالارىن بۇرىنعىداي كەڭ قولدانۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا الماي قالدى. ستاليننەن كەيىنگى جىلىمىقتىڭ سەبەبى دە سوندا. رەپرەسسيۆتى اپپاراتتىڭ السىرەۋى مەن قوعامدى ليبەراليزاتسيالاۋعا دەگەن مۇقتاجدىق ميحايل گورباچەۆ فيگۋراسىن الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. ول رەفورمالاردى باستاعاندا قالالىق ينتەللەكتۋالدىق ورتا تەز جاۋاپ بەرىپ، وزگەرىستىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. ۋربانيزاتسيا ەليتا ىشىندەگى جىكتەلۋدى كۇشەيتىپ، اقپارات تارالۋىن جەدەلدەتتى، رەپرەسسيالىق مەحانيحمدەردىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ،بيلىك قۇرىلىمىن كۇردەلەندىردى. قالا قوعامىنىڭ كۇردەلىلىگى جەكە بيلىكتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ۇستەمدىگىن السىرەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنداعى قالالاردىڭ ءرولى – ۇجىمدىق وي مەن اقپارات تارالۋ جىلدامدىعىنىڭ اۆتوكراتيانى تەجەيتىنىن كورسەتەدى.

قازاقستان: قالا – ءبىلىم وشاعى

قازاقستان جاعدايىندا الماتى مەن استانا – يندۋستريالاندىرۋدىڭ، ءبىلىم مەن كاسىبي دامۋدىڭ باستى ورتالىقتارى. ۋنيۆەرسيتەتتەر، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، ستارتاپتار مەن يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ورتالىقتارى جاستارعا تەك ىسكەرلىك دايىندىق قانا ەمەس، سىني ويلاۋ مەن قوعامدىق دامۋعا اسەر ەتۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرادى.

اۋىلدىق جەرلەردەگى ءبىلىم مەن ينفراقۇرىلىم تەڭسىزدىگى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ۇتقىرلىعى مەن ساياسي بەلسەندىلىگىن تەجەيدى. رەسمي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردىڭ ءوزى اتا-انالاردىڭ بالالار ءۇشىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ۇلكەن ايىرماشىلىقتى كورسەتىپ كەلەدى. جالپى كورسەتىكشتەر بويىنشا قازاقتاندا 2025 جىلى وقۋشىلاردىڭ شامامەن 90% (جوبامەن 3,5 ملن بالا) ءار ءتۇرلى سەكتسيالارعا نەمەسە قوسىمشا ءبىلىم الۋدىڭ وزگە دە نىساندارىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىمەن، اۋىل مەن قالا وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا ۇلكەن الشاقتىق بايقالۋدا. 2,2 ملن بالا تەگىن قوسىمشا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا، ەلىمىزدە 2000-نان استام قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قىزمەت كورسەتۋدە.

ال ەندى قالا جانە اۋىلدىق ايماقتاردى سالىستىپ كورەلىك:

قالا تۇرعىندارى بالالارى ءۇشىن شەت تىلدەرى، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن روبوتوتەحنيكا، مۋزىكا جانە ونەر، سپورتتىق مەكتەپتەر، وليمپيادالار مەن قوسىمشا دايىندىق بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن  بەس قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا جازۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا، اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە كوبىنە ءبىر، ەكى باعدارلامادان ارتىلمايدى. بىرقاتار ەلدى مەكەندەردە ونداي مۇمكىندىكتىڭ ءوزى جوق. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ دەڭگەيىندە كادرلار تاپشىلىعى دا بار ەكەندىگى بەلگىلى.

بۇل ۇكىمەت تاراپىنان ءار ءتۇرلى كەڭ كولەمدى مەملەكەتتىك باعدارلاماداردىڭ دايىندالۋىنا ىقپال ەتۋدە. ايتالىق اۋىل كۆوتاسى، ديپلوممەن اۋىلعا سەكىلدى باعدارلامالار اۋىل تۇرعىندارى مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعاندىعى انىق.

الايدا قالا تەك دامۋدىڭ ورتالىعى ەمەس، ول ساياسي قازاقستان جاعدايىندا وپپوزيتسيالىق قىزمەتتىڭ وشاعى بولىپ تا وتىر. ونىڭ بىرنەشە كورىنىسى بار. ناقتىراق ايتار بولساق ابسەنتيزم – كەيبىر قالالىقتار كۇندەلىكتى تۇرمىسقا، جەكە دامۋعا باسىمدىق بەرەدى دە، ساياسي پروتسەسسكە ارالاسۋدان باس تارتادى. نەگىزگى لوگيكالىق تۇجىرىم مەنىڭ داۋىسىم قوعامدا ەشتەڭە شەشپەيدى نەمەسە ونى وزگەرتۋگە ىقپال ەتپەيدى دەگەن پەسسيميستىك كوزقاراستىڭ باسىم بولۋى. ادەتتە قازاقستان بويىنشا سايلاۋ ناۋقاندارىندا ەڭ تومەن كورسەتكىگ الماتى قالاسىندا تىركەلەتىندىگى بەلگىلى. ەكىنشىدەن، وپپوزيتسيالىق وي ورتالىعى – سىني ويلاۋ ارقىلى قالا تۇرعىندارى بيلىك ساياساتىن سارالاپ، ول ورتانى جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرۋعا الدەقايدا بەيىم ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل ارينە بىرنەشە ساياسي سوتسيولوگيالىق تەوريالارمەن تۇسىندىرىلەدى. قالادا حالىق پەن رەسۋرستاردىڭ شوعىرلانۋى الماتى جانە استانا سەكىلدى ءىرى مەگاپوليستەردىڭ تۇرعىندارىنا اقپارات الماسۋ، قوعامدىق قوزعالىستاردى ۇيىمداستىرۋ، ساياسي ماسەلەلردى تالىقلاپ، ولاردىڭ قورىتىندىلارىنا ىقپال ەتۋگە وڭتايلى جاعداي جاسايدى. بۇل ساياسي موبيليزاتسيانىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى.

ەندى ساياسي ۇدەرىستە قارسىلىقتىڭ ورنىنا توقتايىق. ەڭ العاشقى تەوريا سالىستىرمالى دەپريۆاتسيا تەورياسى. بۇل تەورياعا سايكەس كۇتىلەتىن ناتيجە مەن ومىرلىك شىندىق اراسىنداعى الشاقتىق قوعامدىق قارسىلىقتىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. ادامدار وزگە تۇلعالاردىڭ ءومىرىن كورەدى، ولاردىڭ ءومىر دەڭگەيىن قامتاماسىح ەتەتىن فاكتورلارعا نازار اۋدارادى. ەكىنشى تەوريا ورتا توپتىڭ ىقپالىمەن بايلانىستى. بۇل تەورياعا سايكەس ورتا تاپ نەعۇرلىم كۇشەيگەن سايىن مەملەكەتتەن، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردان ەسەپ تالاپ ەتە باستايدى، ساياسي بەلسەندىلىك پەن ىقپال ەتۋگە مۇددەلى بولادى، بيلىكتىڭ تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارا باستايدى. جاڭا كەزەڭدە ورتا تاپتىڭ ەڭ وارقىندى قالىپتاستىراتىن ورتا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار، قارجىلىق قىزمەت، كرەاتيۆتى يندۋستريا بولىپ وتىر. دەمەك بۇل سەكتورلاردىڭ قارقىندى ءوسۋى قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن، ورتا تاپتىڭ وسىمىنە ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن مۇندا وزگە پروبلەما دا جاتىر. ورتا تاپتىڭ ىشىندەگى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر. حح عاسىرداعى ورتا تاپ كوپ جاعدايدا تاۋەلسىز، دەربەس بيزنەس ەگەلەرى، دەمەك ەكونوميكالىق ۇدەرىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولسا، بۇگىنگى كۇنى اسىرەسە دامىعان ەكونوميكالاردا ورتا تاپ كاسىبي، بىلىكتى ماماندار كاتەگورياسىنا كىرىپ، ءىرى كورپوراتسيالارعا قىزمەت كورسەتۋشى توپقا اينالۋدا. بۇل پروتسەسس دامىعان ەكونوميكالاردا ايقىن، دامۋشى ەكونوميكالاردا ءالى دە باسەڭ كورىنىس تابۋدا. بۇل ورتا تاپتىڭ ىقپالى مەن ساياستي ۇستانىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. ەسەپكە الىنۋى كەرەك كەلەسى فاكتور قالاداعى جاستار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپ بولۋى. جاستار ادەتتە ساياسي ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بەلسەندى توپ بولىپ تابىلادى. ءومىردىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى اشىلعان سايىن جاستاردىڭ بىلىمپازدىعى ارتادى. ءبلىم دەڭگەيى قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭدىگىنە دەگەن سۇرانىس تۋدىرادى. بەسىنشى ماڭىزدى فاكتور ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر. ءححى عاسىردا نەگىزگى ساياسي الەۋمەتتىك ترەندتى جەلىلەر قالىپتاستىراتىندىعى ايقىن. تۋىندايتىن ساياسي سۇرانىستى رەسمي اقپارات قۇرالدارى تولىق قاناعاتتاندىرا الماۋى جانە ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە ايتارلىقتاي شەكتەرسىز ءوزىن ساياسي تۇرعىدان دەربەس ارەكەت ەتە الۋى، ۆيرتۋالدى دەموكراتيانىڭ ىقپالىن كۇشەيتەدى. بۇل ترەند اۋىلدىق جەردە دە ايقىن كورىنىس تاپقانىمەن، قالالىق ورتادا ەرەكشە قارقىندى دامۋدا. دەمەك قالا تۇرعىنىنىڭ اقپارات الۋ تەتىكتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى، ال ەڭ ماڭىزدىسى جاڭا قابىلەتتەردى تەز ارادا يگەرۋ مۇمكىندىگى الدە قايدا كەڭ بولىپ وتىر. تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىك قالا كولەمىنىڭ ەففەكتىسى. قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن، قالالىق ورتاداعى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى دە كەڭەيە بەرەدى. ال تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانى ميلليوننان اسقان كەزدە قالا ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدالى تەتىككە اينالادى. دەمەك قالانىڭ مەملەكەتكە، ساياساتقا ىقپالى وسەدى. بۇل جاعدايدا قالا دەڭگەيىندەگى ءتيىمدى وكىلدىك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ساياسي تيىمدىلككە ۇلاسىپ ساياسي ۇدەرىستى وڭتايلاندىرادى.

قازاقستاندىق مىسالدى نەگىزگە الار بولساق، الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جالپى ۇلتتىق ءونىم كولەمىنىڭ كەم دەگەندە بەستەن ءبىر بولىگىن قامتيدى. بۇل قالانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ۇلتتىق ەكونوميكاعا قاتتى اسەر بەرەدى دەگەن ءسوز. كەزىندە قىرعىز اعايىندارمەن شىققان داۋلاردىڭ بىرىندە ۇكىمەت مۇشەلەرى تۇتاس قىرعىز ەكونوميكاسى الماتىنىڭ وڭىرلىك ءونىمىنىڭ جارتىسىن قۇرايدى بەپ بيىكتەن سويلەگەندە الماتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنى قانشالىقتى دارەجەدە ەسەپكە الىندى ەكەن؟ قالا الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، ساياسي تۇرعىندان وتە سەزىمتال قۇرىلىم. جەر داۋلارىنان باستاپ، قاڭتار وقيعالارىنا بەينگى اقىمدى قامتىپ جاتقان باس كوتەرۋلەردىڭ وزەگى وسى قالالاردا قالىپتاسىپ، دامىدى. بۇل قالالىق ورتانىڭ قارسىلىقتىق الەۋەتىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قالالىق نەگيلليزمگە، ياعني بەلگىلى دارەجەدە بيلىككە سەنبەۋشىلىككە الىپ كەلدى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ءىرى قالا تۇرعىندارىنىڭ ساياسي ۇدەرىسكە نە از قاتىساتىندىعى، نە قاتىسقان جاعدايدا كوبىنە رەسمي بيلىككە قارسى داۋىس بەرۋى دە ايقىن كورىنىس تابۋدا. قالا تۇرعىندارىنىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى داۋىس بەرۋشىلەردىڭ جاستار ەكەندىگى دە عاجاپ ەمەس. جاستار بىرىنشىدەن ءوز باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىنا ءبىلىم الۋدى ماقسات ەتىپ قويادى. ونىڭ ۇستىنە بيلىككە دەگەن سەنىم عانا تومەن ەمەس، جاستاردىڭ ءوز ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ ءبىر ماسەلە شەشەتىندىگىنە دەگەن سەنىمى تومەن. بۇل ابسەنتيزم سەكىلدى قۇبىلىستىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ العىشارتى. سوڭعى ستاتيستيكالىق ماسلىمەتتەر عالامدىق دەڭگەيدە ادامنىڭ نە عۇرلىم جاسى وسكەن سايىن ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋعا دەگەن نيەتى دە ارتاتىندىعىن كورسەتۋدە.

وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە وسى ۇدەرىستى ايقىەن كورسەتۋدە. قىتايدىڭ شانحاي جانە شەنجەن قالارىندا رەسمي بيلىككە قاتىستى قارسىلىق كۇن وتكەن سايىن ايقىن سەزىلۋدە. بۇل قالالىق ورتانىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋىندە ايقىن كورىنىس تابۋدا. يراننىڭ تەگەرانى – رەفورمالىق يدەيالاردىڭ تارالۋ ورتالىعى. سوڭعى ۋاقىتتا ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ ارتقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى كيىم كيىستەن باستاپ وزگە قوعام ومىرىنە ماڭىزدى سالالارداعى وزگەرىستەر. بۇل ماعىنادا قالا قوعام مەن بيلىكتىڭ ءوزارا قايشىلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولسا كەرەك. وڭتۇستىك كورەياداعى سەۋل 1980 جىلدارى دەموكراتيالىق وتپەلى كەزەڭدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. ۋربانيزاتسيا، ەكونوميكالىق دامۋ جانە ەليتا ىشىندەگى جىكتەلۋ قالانى ماڭىزدى وپپوزيتسيالىق كۇشتىڭ ورتالىعىنا اينالدىردى. رەسەي مەن تۇركيا مىسالدارىنا نازار اۋدارار بولساق موسكۆا مەن پەتەربۋرگ قالالارى — وپپوزيتسيالىق ويدىڭ تىرەگى. ءپۋتيننىڭ ءىرى قالالاردا رەيتينگتىك كورسەتكىشىنىڭ تومەندىگىنىڭ سەبەبى دە وسىندا ستامبۋل مەن انكارا قالالارى وپپوزيتسيالىق ەلەكتوراتتىڭ نەگىزگى وشاعى. گەزي ساياباعى وقيعاسى قالالىق كەڭىستىك ساياسي مانگە يە ەكەنىن كورسەتتى. قالا — ويلاردىڭ، ەموتسيانىڭ جانە وزگەرىسكە ۇمتىلىستىڭ الاڭى.

قالانىڭ بويىنداعى بۇل قاسيەتتەر جەكە بيلىكتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ۇستەمدىگىن السىرەتەدى. كسرو-دان قازىرگى رەسەي، قازاقستان جانە تۇركياعا دەيىنگى تاجىريبە مەگاپوليستەر بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا قارسى قۇرىلىمدىق تەجەگىش ەكەنىن كورسەتەدى.

بيلىك تابيعاتى ونى شوعىرلاندىرۋعا دەگەن ىنتانى ايقىندايدى. قالا تابيعاتىنان كۇردەلىلىك پەن ەركىن ويدىڭ وشاعى دەپ قابىلداعان ورىندى. بۇل ماعىنادا قالا – قۇندىلىق قالىپتاستىرۋشى كەڭىستىك. بولاشاق ساياسي شەشىمدەر كوبىنە سارايلاردا ەمەس، ۋنيۆەرسيتەت اۋديتوريالارىندا، الاڭداردا، كوشەلەردە جانە تسيفرلىق جەلىلەردە جاسالاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.

شىڭعىس ەرگوبەك، ساياساتتانۋشى

Abai.kz