راشيد-اد-دين شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتا-بابالارىن وعىزدان تاراتادى. وعىز دەگەنىڭ — تۇركى حالقىنىڭ اتاسى! ەندەشە، شىڭعىس حاننىڭ ۇرقى تۇركى بولعانىن وسى ارقىلى عىلىمي الەم جاقسى ءبىلىپ وتىرسا دا، نەگە رەسمي تۇردە مويىندامايدى؟

ونى ايتپاس بۇرىن الدىمەن راشيد-اد-دين كىم بولعانىنان باستايىق. ونىڭ "جاميع-ات-تاۋاريح" (جىلنامالار جيناعى) — دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحى تۋرالى تۇڭعىش رەت جازىلعان الەمدەگى ەڭ ۇلى تاريحي ەنتسيكلوپەديا. وعان دەيىن نە ازيادا، نە ەۋروپادا مۇنداي اۋقىمدى تۋىندى جازىلماعان.

شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتا-بابالارىنان باستاپ ءوزى جانە ۇرپاقتارى جونىندە 1303 جىلعا دەيىنگى وقيعالاردى تۇگەل قامتىعان. كەيىنگى دۋلاتي، جالايىري، بابىر، ابىلعازىلاردىڭ ءبارى وسى شىعارماعا سۇيەنەدى.

راشيد-اد-دين 1247 جىل شاماسىندا قازىرگى يراننىڭ حامادان قالاسىندا تۋعان. ۇلتى — ەۆرەي. بىرنەشە ءتىل بىلگەن  يۋدايزم ءدىنىن ۇستانعان، كەيىن يسلام ءدىنىن قابىلداعان. پاتشا سارايىندا ەمشى بولعان.

شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى حۇلاعۋ حان يران، يراك، سيريانى باسىپ الىپ، داماسك پەن باعداتتى قۇلاتىپ، يراندا يلحاندار دەرجاۆاسىنىڭ نەگىزىن قالادى. وسى حۇلاعۋ حاننىڭ نەمەرەسى عازان (قازان) حان 1295 جىلى يسلام ءدىنىن قابىلداپ، ونى مەملەكەتتىڭ رەسمي ءدىنى ەتەدى. وسى كەزدە راشيد-اد-دين ونىڭ باس ءۋازىرى، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا پرەمەر-ءمينيسترى بولادى. كوپتەگەن رەفورمالار جاساپ، پارسى مەملەكەتىن نىعايتادى. قازان حاننىڭ تاپسىرماسىمەن ول الەمگە ايگىلى ەڭبەگىن وسى كەزدە جازۋدى ۇيعارا باستايدى. قازان حان 1304 جىلى قايتىس بولعان سوڭ، تاققا ونىڭ ءىنىسى ولدجايتۋ سۇلتان وتىرادى. تاريحي ەڭبەك 1310 جىلى جازىلىپ بىتەدى. 1316 جىلى ولدجايتۋ حان كەنەتتەن قايتىس بولىپ، ورنىنا جاس بوزبالا ءابۋ سايد حان بولادى. وسى كەزدە راشيد-اد-دين قىزمەتتەن بوساتىلىپ، قۋدالانا باستايدى. 1318 جىلى وعان ولدجايتۋ حاندى ۋلاپ ولتىرگەن دەگەن جالا جابىلىپ، راشيد-اد-دين مەن ونىڭ اسپاز بولىپ ىستەيتىن ۇلى ءيبراحيمدى ازاپتاپ ولتىرەدى...

***

راشي-اد-ديننەن دە بۇرىن شىڭعىس حان داۋىرىنە جاقىن تۇلعالار جازىپ قالدىرعان  دەرەكتەر تۋرالى ايتساق، پلانو كارپيني 1245-47 جىلدارى ريم پاپاسىنىڭ تاپسىرماسىمەن  ۇگەدەيدىڭ ۇلى كۇيىك حاننىڭ ورداسىندا بولىپ، شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسىمەن رەسمي جولىعىپ، پاپانىڭ حاتىن ءوز قولىنا تابىستاعان ادام.

ودان كەيىن ۆيلگەلم رۋبرۋك 1253-55 جىلدارى فرانتسيا كورولىنىڭ تاپسىرماسىمەن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى موڭكە حاننىڭ (تولەنىڭ ۇلى) ورداسىندا بولىپ، ونىمەن اڭگىمەلەسىپ، ءبىرشاما ۋاقىت قاسىندا تۇرىپ قايتقان. بۇل ەكەۋىنىڭ ماقساتى بولەك بولعاندىقتان، شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي  تۇركىلىك تەگى تۋرالى ءسوز جوق. تەك موڭعول ورداسى تۋرالى عانا ايتىلعان.

ال سسسر عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتى 1952 جىلى راشيد-اد-ءديننىڭ شىڭعىس حان تۋرالى 1000 بەتتىك شەجىرە-جازباسىن پارسى تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارىپ باسقان. ءستاليننىڭ ءتىرى كەزىندە. راشيد-اد-دين — شىڭعىس حان ولگەن سوڭ 20 جىلدان كەيىن ومىرگە كەلگەن ادام. ياعني شەجىرە-جازباسى ىلە-شالا جازىلعان دەۋگە بولادى. جانە ءبىر اۋىز وتىرىك جازسا، باسى الىناتىن ەدى. وسى راشيد-اد-دين شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسىن وعىزدان تاراتادى. وعىزىڭ — تۇركى حالقىنىڭ اتاسى عوي! شىڭعىستى تۇركى دەۋگە بۇدان ارتىق نە دالەل كەرەك!  بىراق بۇكىل الەم قاعاننىڭ تۇركى ەكەنىن وسى ارقىلى جاقسى ءبىلىپ وتىر، بىراق ونى تاريحي فاكتىدەن گورى، يدەولوگيالىق شەجىرە دەپ مويىنداعىلارى  كەلمەيدى، بارىنە ونىڭ موڭعول بولعانى ءتيىمدى سەكىلدى. مۇحتار ماعاۋين وسى راشيد-اد-دينگە سۇيەنە وتىرىپ، قاعاننىڭ تۇركى ەكەنىن دالەلدەدى.

ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز وتكەن عاسىردىڭ  50-ءشى جىلدارى-اق  وسى راشيد-اد-ءديندى (پارسىشاسىنا ءتىسى باتپاي-اق قويسىن) ورىسشاسىنان-اق قازاقشاعا اۋدارۋ كەرەك ەدى! ولاي جاسالمادى.

قىتايلار راشيد-اد-ديندى قىتايشاعا ورىس تىلىنەن 80-ءشى جىلدارى اۋدارىپتى.

ال "موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى" دەپ جۇرگەنىمىز موڭعولدىڭ تاريح ينستيتۋتىنىڭ 1962-79 جىلدارداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن تىلەۋبەردى ابەنايۇلى دالەلدەپ بەردى...

تورەعالي تاشەنوۆ

Abai.kz