وڭىرلىك ءرامىز: قۇرىلىمى ايقىندالماعان قۇجات
2023 جىلعى 17 ماۋسىمدا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى گەرالديكا جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن ارنايى كوتەردى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە: «مەن جاقىندا اسسامبلەيا سەسسياسىندا ەلىمىزدىڭ گەرالديكا بەلگىلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. الدىمەن ايماقتاردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى جانە ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ، ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت. ايماقتىق نىشانداردى ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ءتارتىبىن بارلىق وڭىرگە بىردەي ەتىپ، رەتكە كەلتىرگەن ءجون»، – دەپ ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما جۇكتەدى.
بۇل مالىمدەمە وڭىرلىك رامىزدەر سالاسىنداعى جۇيەسىزدىك پەن بىرىزدىلىكتىڭ جوقتىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىنداۋ بولدى. شىنىندا دا، وبلىستار مەن قالالاردىڭ قولدانىستاعى رامىزدەرىنىڭ پىشىندىك قۇرىلىمى، كومپوزيتسيالىق شەشىمى، تۇستىك ۇيلەسىمى مەن مازمۇندىق نەگىزى ءارتۇرلى، كوپ جاعدايدا گەرالديكالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان وڭىرلىك رامىزدەردىڭ ءبىر بولىگى رەسمي رامىزدىك سيپاتتان گورى كوركەم ەمبلەمالىق دەڭگەيدە قالىپ قويعان. الايدا وسى جۇيەسىزدىكتى رەتتەۋگە ءتيىس قاعيدالاردىڭ وزىندە ەلەۋلى قايشىلىقتار بار. قاعيدالاردا ءداستۇرلى «ءرامىز» تەرمينىنەن باس تارتىلىپ، ونىڭ ورنىنا ادەبي سيپاتتاعى «نىشان» ءسوزى ەنگىزىلگەن. بۇل – تەك گەرالديكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا قاتە شەشىم.
نەگە؟ «ءرامىز» – شارتتى ماعىناسى بار زاتتاي بەلگى. ونىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى، تۇستەر جۇيەسى، پروپورتسيالارى ستاندارتتالعان جانە گەرالديكالىق نورمالارمەن بەكىتىلەدى. بۇل – قۇقىقتىق كاتەگوريا. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا جانە «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن. ال «نىشان» – بەلگى، يشارا، ءبىر نارسەنىڭ سىرتقى كورىنىسى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز. ول نەگىزىنەن سويلەۋ تىلىندە جانە كوركەم ادەبي شىعارمالاردا قولدانىلادى. ونىڭ رەسمي رامىزدىك ءمانى جوق، قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالماعان، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى بەكىتىلمەگەن. «ءرامىز» تەرمينى ناقتى گەرالديكالىق نورمالاردى، ستاندارتتالعان فورمالاردى جانە رامىزدەردىڭ بەلگىلى ورنالاسۋ ءتارتىبىن بىلدىرەدى. ال «نىشان» ءسوزى رەسمي گەرالديكالىق تۇرعىدان قۇرىلىمدىق جانە نورماتيۆتىك انىقتاماسى جوق، كوبىنە ادەبي سيپاتتا قولدانىلاتىن ۇعىم.
ءداستۇرلى گەرالديكادا نەگىزگى ەلەمەنت رەتىندە قالقان قاراستىرىلادى. قالقان – رامىزدەردى ورنالاستىرۋعا، قورعاۋعا جانە گەرالديكالىق كومپوزيتسيانى جۇيەلەۋگە ارنالعان باستى قۇرىلىمدىق ەلەمەنت. ال مينيسترلىك قاعيدالارىندا «نىشاننىڭ» ءپىشىنى دە، قۇرىلىمى دا كورسەتىلمەگەن. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. سەبەبى نىشان ۇعىمىندا گەومەتريالىق ءپىشىن مىندەتتى ەلەمەنت بولىپ سانالمايدى. سوندىقتان مۇنداي تەرمين گەرالديكالىق ۇيلەسىمدىلىكتى دە، كومپوزيتسيالىق بىرىزدىلىكتى دە قامتاماسىز ەتە المايدى. ناتيجەسىندە «نىشان» حالىقارالىق جانە ۇلتتىق گەرالديكالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن بەلگىگە اينالادى. ونىڭ رەسمي قۇرىلىمدىق جانە فۋنكتسيونالدىق انىقتاماسىنىڭ جوقتىعى ونى گەرالديكالىق جۇيەدەن شەتتەيدى. سونىمەن قاتار «نىشان» تەرمينىنە ناقتى انىقتاما بەرىلمەگەندىكتەن ونىڭ ءمانى، قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە پىشىندىك شەكتەۋلەرى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇل كونكۋرستاردا، رەسمي راسىمدەردە جانە قۇقىقتىق نورمالاردى قولدانۋ بارىسىندا تۇسىنبەۋشىلىك پەن شاتاسۋعا جول اشادى. مۇنداي بەلگى رامىزدەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتپەيدى جانە وڭىرلىك گەرالديكا جۇيەسىنە ەنگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. ال گەرالديكالىق بەلگى مىندەتتى تۇردە ستاندارتتالعان پىشىننەن، ناقتى پروپورتسيالاردان، بەكىتىلگەن تۇستەر جۇيەسىنەن، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمنان، ايقىن رامىزدىك مازمۇننان تۇرۋعا ءتيىس. مۇنداي تالاپتارسىز كەز كەلگەن گرافيكالىق بەينە گەرالديكالىق جۇيەگە جاتپايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا جانە «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا «ءرامىز» تەرمينى قۇقىقتىق كاتەگوريا رەتىندە ورنىققان. سوندىقتان وڭىرلىك دەڭگەيدەگى بەلگىلەرگە قاتىستى «وڭىرلىك ءرامىز» اتاۋىن قولدانۋ عىلىمي ءارى قۇقىقتىق تۇرعىدان الدەقايدا نەگىزدى بولار ەدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسى گەرالديكالىق كەڭىستىكتى جۇيەلەۋگە، ورتاق ستاندارت قالىپتاستىرۋعا جانە وڭىرلىك رامىزدەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. بىرىڭعاي ۇستانىمدار ازىرلەۋ – تەك ەستەتيكالىق ماسەلە ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك رامىزدىك ساياساتتىڭ قۇرامداس بولىگى. وڭىرلىك رامىزدەر تاريحي ساباقتاستىقتى، مادەني ەرەكشەلىكتى جانە اۋماقتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاي وتىرىپ، بىرىڭعاي گەرالديكالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. الايدا قازىرگى قاعيدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك رامىزدەر جانە گەرالديكالىق بەلگىلەر جونىندەگى ساراپتامالىق كەڭەستىڭ تولىق عىلىمي تالقىسىنان وتپەگەن. ونىڭ رەسمي عىلىمي قورىتىندىسى جوق. بۇل – راسىمدىك كەمشىلىك قانا ەمەس. بۇل قۇجاتتىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلە.
قاعيدالارداعى ەڭ ۇلكەن قاتە – «وڭىرلىك نىشان» تەرمينىن قولدانۋ. قۇجاتتىڭ مازمۇنىنا قاراساق، بۇل بەلگى كونكۋرس ارقىلى تاڭدالادى، قوعامدىق تالقىلاۋدان وتەدى، ساراپتامالىق كەڭەس قارايدى، ءماسليحات بەكىتەدى. بۇل پروتسەدۋرالاردىڭ بارلىعى رامىزگە ءتان. ال نىشان – قۇقىقتىق تەرمين ەمەس، كوبىنە ادەبي-بەينەلى ۇعىم. سوندىقتان مۇنداي بەلگى وڭىرلىك نىشان ەمەس، وڭىرلىك ءرامىز بولۋى كەرەك.
الەمدىك گەرالديكادا اكىمشىلىك بىرلىكتەردىڭ بەلگىلەرى گەرب (ەلتاڭبا، ءتولتاڭبا) رەتىندە قاراستىرىلادى. ال «وڭىرلىك نىشان» دەگەن كاتەگوريا گەرالديكا عىلىمىندا مۇلدە كەزدەسپەيدى. بۇل – گەرالديكالىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋىن كورسەتەتىن ايقىن بەلگى. قاعيدانىڭ 4-تارماعىندا «گەرالديكالىق بەلگىلەردى ساقتاۋ» قاجەتتىگى جازىلعان. ياعني قۇجاتتىڭ ءوزى گەرالديكانى مويىندايدى. بىراق قۇجاتتىڭ اتاۋى مەن نەگىزگى تەرمينى «نىشان» دەپ الىنعان. بۇل – قۇجاتتىڭ ىشكى لوگيكاسىنا قارسى كەلەتىن ايقىن قايشىلىق.
تاعى ءبىر داۋلى ماسەلە – 5-تارماقتاعى رۋلىق جانە تايپالىق بەلگىلەرگە قاتىستى تىيىم. بۇل نورما تاريحي تۇرعىدان ءدال ەمەس. قازاقتىڭ ءداستۇرلى گەرالديكاسى تاڭبا جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن: رۋ تاڭبالارى، تايپا تاڭبالارى. ولاردى تولىق تىيىم سالۋ – قازاقتىڭ تاريحي تاڭبا مادەنيەتىن جوققا شىعارۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان تولىق تىيىم سالۋ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز. دۇرىس نۇسقا بىلاي بولۋعا ءتيىس: «قوعامدىق بولىنۋشىلىككە اكەلەتىن رۋلىق نەمەسە تايپالىق بەلگىلەردى پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى».
قاعيدادا گەرالديكاعا قاتىستى ناقتى نورمالار دا كورسەتىلمەگەن. مىسالى، قالقان ءپىشىنى (فورما), تۇستەر جۇيەسى (تينكتۋرا), كومپوزيتسيالىق قۇرىلىم، رامىزدەردىڭ ۇيلەسىمى سياقتى نەگىزگى گەرالديكالىق پرينتسيپتەر مۇلدە جازىلماعان. بۇل قۇجاتتا گەرالديكالىق تالاپتاردىڭ جۇيەلى تۇردە قاراستىرىلماعانىن كورسەتەدى.
ساراپتامالىق كەڭەس قاعيدادا ادىستەمەلىك-كونسۋلتاتيۆتىك ورگان رەتىندە عانا سيپاتتالعان. ياعني ونىڭ شەشىمى مىندەتتى ەمەس. ناتيجەسىندە سوڭعى شەشىمدى اكىمدىك پەن ءماسليحات قابىلدايدى. ال عىلىمي سالادا سوڭعى ءسوز كاسىبي مامانداردا بولۋعا ءتيىس.
قۇجاتتا وڭىرلىك نىشاننىڭ مەدالداردا، كيىمدە، ۇيىم ەمبلەمالارىندا قولدانىلاتىنى جازىلعان. بىراق ونى قورعاۋ، بۇرمالاۋ نەمەسە زاڭسىز پايدالانۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلماعان. ياعني بەلگى بار، بىراق قۇقىقتىق قورعاۋ مەحانيزمى جوق.
بۇل قاعيدانىڭ باستى پروبلەماسى تەك تەرمينولوگيادا ەمەس. مۇندا تۇتاس عىلىمي جۇيە بۇزىلعان. «ءرامىز» بەن «نىشاننىڭ» ارا-جىگى اجىراتىلماعان. گەرالديكانىڭ كاسىبي تالاپتارى ەسكەرىلمەگەن. تاريحي تاڭبا مادەنيەتى نازاردان تىس قالعان. سونىڭ سالدارىنان وڭىرلىك رامىزدەر عىلىمي قاعيداعا ەمەس، اكىمشىلىك شەشىمدەرگە تاۋەلدى بولىپ وتىر.
ۇسىنىستار:
- «وڭىرلىك نىشان» تەرمينىن «وڭىرلىك ءرامىز» دەپ رەسمي بەكىتۋ.
- گەرالديكالىق ستاندارتتاردى ناقتى ەنگىزۋ: كومپوزيتسيا، تۇستەر گامماسى، پروپورتسيالار، رامىزدىك مازمۇن.
- قۇقىقتىق مارتەبەنى ايقىنداۋ: وڭىرلىك رامىزدەر مەملەكەتتىك رامىزدەر جۇيەسىمەن ۇيلەسۋگە ءتيىس.
- كونكۋرس پەن قوعامدىق تالقىلاۋ راسىمدەرىن تولىق رەگلامەنتتەۋ.
ەگەر رامىزدەر ماسەلەسى عىلىمي قاعيدامەن ەمەس، ادەبي تەرميندەرمەن رەتتەلە بەرسە، ەرتەڭ قازاق گەرالديكاسى تۇتاس جۇيە رەتىندە كۇيرەيدى. ويتكەنى ءرامىز – جاي سۋرەت ەمەس. ول – تاريحي جاد، ۇلتتىق كود جانە مەملەكەتتىلىك مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان مۇنداي قۇجاتتار عىلىمي دالدىككە، تاريحي ساباقتاستىققا جانە كاسىبي ساراپتاماعا سۇيەنۋگە ءتيىس. ايتپەسە ۇلتتىق رامىزدەر جۇيەسى قاعاز جۇزىندەگى ءراسىم دەڭگەيىنەن اسا المايدى.
ايدىن رىسبەكۇلى،
گەرالديست
Abai.kz
