قازاق كوشى باستالعالى 36 جىل بولدى. بۇل جەردە نازارىمىزعا 1991 جىلى ناۋرىزدا موڭعوليادان ەڭبەك شارتى بويىنشا سول كەزدەگى تالدىقورعان وبلىسىنا كوشىپ كەلگەن 70 ادامدى الىپ وتىرمىز.

سودان بەرى قازاق كوشى ۇيىمدىق، قارجىلىق ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان، حالىقارالىق زاڭدار مەن كەلىسىمدەرگە ارقا سۇيەگەن ەلىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالىپ قانا قويماي، حالىقارالىق قۇبىلىس رەتىندە مويىندالدى. وسى بارىستا ءبىز دۇنيەجۇزىلىك وزىق ەلدەر ساناتىنا كىرگەن گەرمانيالىق مودەل مەن يزرايلدىك مودەلدى وزىمىزگە ۇلگى ەتىپ الدىق. ونىڭ ناتيجەسى دە ايقىن كورىندى. تاۋەلسىزدىك الىپ، نارىقتىق قارىم-قاتىناسقا وتكەنىمىزدە، كەڭەستىك ديكتاتۋرانىڭ زورلىعىمەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى ءوز اتامەكەندەرىنە جوڭكىلە كوشتى دە ەلىمىز قوعامى مامان جانە ەڭبەك كۇشى تاپشىلىعىنا ۇشىرادى. وسى بوستىقتى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قانداستارىمىز تولتىردى. سونىمەن بىرگە جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا ۇلتتىق جاڭعىرۋ جانە ءبىرتۇتاستانۋ مىندەتى دە تۇردى. وسى ستراتەگيانىڭ ساپالى، كەشەندى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن قانداستارىمىز جاڭا قان، جاڭا كۇش رەتىندە ەرەكشە ءرول اتقاردى. بۇل كۇندە جيىرما ميلليوننان اسسا سونىڭ ىشىندە قانداستاردىڭ دا ۇلەسى بار. ءبىز ەلگە شەتەل ازاماتى بولىپ تىركەلگەن جانە ازاماتتىق العان كىسىلەردى سانايمىز دا ولاردان ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتى ەسەپكە المايمىز. ولار كۇن تالعاماي ەڭبەك ەتىپ سالىق تولەپ، جاڭا جۇمىس ورىندار اشۋدا. شەتەلدەن شاعىن-ورتا بيزنەس سالاسىندا تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ءبىرازى سولاردىڭ ۇلەسىندە. ولار وزدەرى ءومىر سۇرگەن ەلدەردىڭ وزىق داستۇرلەرىن، جاڭاشا بيزنەس جاساۋ تاسىلدەرىن جانە كاپيتالدارىن ەلگە اكەلۋگە دانەكەر بولۋدا.

زامان تالابى، ۋاقىت وزگەرىسىنە قاراي قازاق كوشىنىڭ باعىتىندا بۇرىلىستار بولۋدا. بۇل تۇسىنۋگە، قولداۋعا تاتيتىن قۇبىلىس. دەگەنمەن، قوعامدى، حالىقارالىق جاعدايدى تەكسەرىپ-زەرتتەمەي امىرشىلدىك جۇيەنىڭ ىقپالىندا كەتۋ دە دۇرىس ەمەس. جاڭا قازاقستان ەلدىڭ ەڭ باستى كاپيتالى — ادام دەپ اتا زاڭىندا جازدى، سونىمەن بىرگە زاڭ مەن ءتارتىپ نەگىزگى قوعامدىق قۇندىلىق رەتىندە دارىپتەلىپ وتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ شىعارعان بۇيرىقتارى مەن بەلگىلەمەلەرى اتا زاڭعا قايشى كەلمەۋى كەرەك. ءبىز كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن وداقتارعا، بىرلەستىكتەرگە مۇشە بولىپ، وزىمىزگە مىندەتتەمە جۇكتەپ، جاۋاپكەرشىلىك الىپ وتىرمىز. ءۇش مينيسترلىكتىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعى بويىنشا قولدانىستاعى كوشى-قون زاڭىنىڭ كەي تارماقتارىنا وزگەرىس ەنىپ، تالاپتار قاتاڭداتىلدى. قوش، سولاي بولسىن، بىراق ونىڭ سالدارى قالاي بولىپ جاتىر؟ ەندى وسى جاعىن ءسوز ەتەيىك.

ءبىرىنشى، ەلىمىز الەۋمەتتىك ەل رەتىندە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسىنا كوپتەگەن جاقسى جاعداي جاسالعان. تەحنيكۋمدا تەگىن وقىتىلادى، جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىل سايىن ءجۇز مىڭعا تاياۋ مەملەكەتتىك گرانت بولىنسە، ونىڭ 4 پايىزى قانداستاردىڭ پەرزەنتىنە ارنالعان. زاڭداعى وزگەرىس بويىنشا ەندى بەلگىلەنگەن 7 وبلىستان باسقا جەردەگى ەتنيكالىق قازاق ستۋدەنتتەر قانداس كۋالىگىن جانە قازاقستان ازاماتتىعىن الا المايدى. سونىمەن ءبىر ستۋدەنتتى بەس جىل بيۋدجەت ەسەبىنەن وقىتىپ الىپ، قايتادان شەتەلگە جىبەرەمىز. بۇدان كىم ۇتىلادى؟ ارينە، ءبىز.

ەكىنشى، كوش باستالعالى 36 جىل بولدى. وسى بارىستا شەتەلدەگى قانداستاردىڭ ءبارى دە وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى كوشىپ كەلە المادى. بىراق، ءبىر-ەكى بالاسىن قازاقستانعا جىبەرىپ وقىتتى. كەلگەندەردىڭ دەنى وسىندا قالىپ، وتباسىلى بولدى. قازىر سول ستۋدەنتتەردىڭ اكە-شەشەسى زەينەت جاسىنا تولىپ ەندىگى قالعان عۇمىرىن بالا-شاعا، نەمەرەلەرىمەن بىرگە وتكىزگىسى كەلەدى. ولارعا جۇمىس، باسپانا، الەۋمەتتىك كومەك كەرەك ەمەس. تەك ءبولىنىپ-جارىلعان وتباسىمەن قاۋىشۋى كەرەك. ولاردى قالاي كەۋدەسىنەن يتەرىپ شەكارا رايونعا بار دەيمىز؟ بۇل حالىقارالىق ۆەنا، حەلسينكي سياقتى ۇيىمداردىڭ ءبىز قول قويعان تارماقتارىنا قايشى ەمەس پە؟

ءۇشىنشى، شەتەل قازاقتارىندا بيزنەسمەندەردىڭ ەكىنشى، ءۇشىنشى بۋىنى قالىپتاستى. قازىر ەلىمىز دە شەتەل ينۆەستورلارى ءۇشىن وتە قولايلى، جاعىمدى كليمات بار ەكەنىنە ەلدىڭ ءبارى كۋا. ەندى وسى ورايدان ولار دا قۇر قالعىسى كەلمەيدى. ولارعا دا الەۋمەتتىك كومەك، جەڭىلدىك كەرەك ەمەس. تەك نارىق بولسا بولعانى، كاپيتالىن كوشىرۋگە دايار. قازاقستان حالقىنىڭ تەڭ جارىمنان استامى الماتى قالاسى مەن وبلىسى، شىمكەنت قالاسى جانە جەتىسۋ، جامبىل، تۇركىستان وبلىستارىندا ورنالاسقان. ال، بۇل بيزنەسمەندەردى بەلگىلەنگەن جەتى وبلىسقا جىبەرۋ بالىقتى تەڭىزدەن الىستاتقانمەن بىردەي. ولار كەلسە نارىققا باسەكە كەلەدى. جۇمىس ورىندار اشىلىپ، سالىقتىڭ ءتۇسىمى ارتادى. ولارعا تەك قانا قۇجاتتارى كەدەرگىسىز رەتتەلىپ، قالاعان جەرىنە ورنالاسا بولعانى، قالعانىن وزدەرى رەتتەپ الادى.

ءتورتىنشى، قانداستاردىڭ باسىم بولىگى اۆتوريتارلىق ەلدەردەن كەلگەندىكتەن، ەلىمىزدە ورناعان باتىس قۇندىلىقتارىن، مىسالى، ەركىن ءباسپاسوز، كىسىلىك قۇقىق، دەموكراتيا دەگەندەردىڭ ارا جىگىن اجىراتا بىلمەي اۋا جايىلىپ، ايقايلاپ كەتكەندەرى دە بارشىلىق. جات ەلدە ءجۇرىپ جالتاڭكوز بولىپ جاسىپ كەلگەندەر ەركىندىككە قولى جەتكەندە مەملەكەتتىك مۇددەنى، زايىرلى قوعامنىڭ پرينتسيپتەرىن ۇمىتىپ تىم ساياسيلانىپ كەتكەنى دە شىندىق. بىراق ونداي ادامدار ساۋساقپەن سانارلىقتاي وتە از. ءبىردىڭ لاڭى مىڭعا تيەدى دەگەندەي جاعداي قازىر قالىپتاسىپ جاتىر. زاڭ مەن ءتارتىپ سالتانات قۇرعان قوعامدا پارتيا، توپ قۇرىپ، زاڭسىز جىلۋ جينايتىن الاياقتار ءتيىستى جازاسىن الىپ، ەلىم دەپ كەلگەن قاراپايىم قانداستاردىڭ زاڭدىق، ازاماتتىق قۇقىقتارى قورعالۋى كەرەك.

جەر كولەمى جاعىنان الەمنىڭ توعىزىنشى ورنىن ۇستايتىن رەسپۋبليكامىزدىڭ جان سانى ەندى عانا 20 ميلليوننان استى. جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىمىمىز 306 ميلليارد اقش دوللارى بولدى. وسى ۇلان-بايتاق جەرگە يە بولىپ، وزگەنىڭ ويى تۇگىل، تۇسىنە دە كىرمەيتىن سۇراپىل ەكونوميكالىق ءوسىمدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بىزگە دەموگرافيالىق ءوسىم، سىلكىنىس كەرەك. سوندىقتان دا ساپالى ادام دەگەن رومانتيكانى قويا تۇرىپ، شىنايى ومىرگە تۇرا قاراعانىمىز ابزال. سان مەن ساپا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن ەگىز ۇعىم.

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz