تاريحتا قوعامنىڭ دامۋ باعىتىن وزگەرتكەن ماڭىزدى رەفورمالار الدىمەن قاتال زاڭ، كەمەل ەكونوميكالىق شەشىمدەردەن ەمەس، ادامداردىڭ ويلاۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەن باستالعان كەزەڭدەر از ەمەس. ويتكەنى جاڭا ءتارتىپتى ەسكى تۇسىنىكپەن قابىلداۋ، جاڭا مۇمكىندىكتى بۇرىنعى ولشەممەن باعالاۋ، ال وزگەرىستى ەسكى ادەتپەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت جاڭارۋى ءۇشىن ونىڭ ينستيتۋتتارى عانا ەمەس، سول ينستيتۋتتارمەن بىرگە ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ كوزقاراسى دا وزگەرۋى، جاڭارۋى كەرەك.

جۋىردا وتكەن تامىز كونفەرەنتسياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن تاريحي وزگەرىستەر تابىستى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن، قوعامدىق سانا جاڭعىرۋى ءتيىس» دەدى. ءبىر قاراعاندا، بۇل ءبىلىم مەن تاربيەگە قاتىستى ايتىلعان كەزەكتى ساياسي تۇجىرىم سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا وسى ءبىر سويلەمنىڭ استارىندا قازاقستاننىڭ الداعى دامۋ باعىتىنا قاتىستى الدەقايدا اۋقىمدى ماسەلە جاتىر. ياعني پرەزيدەنت بۇل ارادا «قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىن» ەلدەگى تاريحي وزگەرىستەردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ العىشارتى رەتىندە اتادى.

سالىستىرا ايتساق، ق. توقاەۆتىڭ «قوعامدىق سانا جاڭعىرۋى ءتيىس» دەگەن ءسوزى قىتايدىڭ رەفورماتور كوشباسشىسى دەن ءسياوپيننىڭ وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى «ويدى ازات ەتۋ، شىندىقتى ءىس جۇزىنەن ىزدەۋ» قاعيداسىن ەسكە تۇسىرەدى. ارينە، دامۋ ۇستىندەگى قازاقستان مەن ۇشقان قۇستاي دامىعان قىتايدىڭ تاريحي جاعدايىن، ساياسي جۇيەسىن نەمەسە رەفورمالارىنىڭ مازمۇنىن ءبىر-بىرىنە تەڭەستىرۋ نەمەسە سالىستىرۋ ورىنسىز دا شىعار. بىراق وسى ەكى كوزقاراستان «ۇلكەن وزگەرىس جاساۋ ءۇشىن الدىمەن وزگەرىسكە بولعان كوزقاراستى وزگەرتۋ قاجەت» دەگەن ورتاق ءبىر زاڭدىلىقتى بايقاۋعا بولاتىن سەكىلدى.

1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاننان كەيىن ەل سوتسياليستىك دامۋ جولىن تاڭدادى. الايدا، 1950–1970 جىلدارى جۇرگىزىلگەن بىرقاتار ساياسي-ەكونوميكالىق ناۋقاندار ساتسىزدىككە ۇشىرادى. اسىرەسە، «زور سەكىرىپ ىلگەرىلەۋ» ۇرانى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وندىرىستە ۇلكەن داعدارىس تۋعىزىپ، حالىقتى قاراداي قيناسا، 1966–1976 جىلدارداعى اتى شۋلى «مادەنيەت رەۆوليۋتسياسى» تۇتاس قىتايدىڭ ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت پەن باسقارۋ جۇيەسىن ونان ءارى السىرەتىپ، ەكونوميكا دامۋ تۇرالاۋعا شاق قالدى. ءسويتىپ، 1976 جىلى ماو تسزەدۋن ولگەن تۇستا قىتاي قوعامى الدىندا «بۇرىنعى باعىتتى سول كۇيىندە جالعاستىرۋ كەرەك پە، الدە ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ جاڭا جولىن ىزدەۋ كەرەك پە؟» دەگەن ەكى ءتۇرلى تاڭداۋ تۇردى. ياعني، سول كەزدە حۋا گوفەن باستاعان توپ ماو تسزەدۋننىڭ بۇرىنعى شەشىمدەرى مەن نۇسقاۋلارىن بۇلجىتپاي ۇستانۋدى جاقتاسا، دەن سياوپين باستاعان رەفورماتورلار ناقتى ناتيجەنى باسشىلىققا الۋدى ۇسىندى. سونىمەن، 1978 جىلى جەلتوقسان ايىنداعى قكپ وك-ءنىڭ ءىىى پلەنۋمى ەلدىڭ نازارىن تاپتىق كۇرەستەن سوتسياليستىك مودەرنيزاتسياعا، ەكونوميكالىق دامۋعا جانە رەفورمالارعا بۇرۋعا شەشىم قابىلدادى. دەن ءسياوپيننىڭ «ويدى ازات ەتۋ» ۇندەۋى مىنە وسىلاي قىتايدىڭ ساياسي باعدارىنا اينالدى.

دەگەنمەن، «ويدى ازات ەتۋ» قىتايدا جالپى جۇرت تاراپىنان بىردەن قولداۋ تاپقان جوق، كەرىسىنشە، ول بيلىك ىشىندەگى جانە قوعامداعى ەلەۋلى يدەولوگيالىق تارتىستىڭ ناتيجەسىندە ورنىقتى ءارى ءپىسىپ جەتىلدى. «پراكتيكا – اقيقاتتى تەكسەرۋدىڭ جالعىز ولشەمى» دەگەن قاراپايىم قاعيدانىڭ ءوزى ۇلكەن يدەولوگيالىق پىكىرتالاس تۋعىزدى. سەبەبى، «ويدى ازات ەتۋ» دەگەن قاراپايىم عانا «ەركىن ويلاڭدار» دەگەن ءسوز ەمەس ەدى. كەرىسىنشە، ونىڭ استارىندا بۇرىنعى ساياسي شەشىمدەردى قايتا قاراۋ; ماو داۋىرىندەگى كەيبىر قاتەلىكتەردى مويىنداۋ; قالىپتاسقان دوگمالاردان باس تارتۋ; ەكونوميكالىق ساياساتتى وزگەرتۋ; جاڭا تاجىريبەلەر جاساۋ; ءتىپتى پارتيانىڭ بۇرىنعى ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن ناتيجەگە قاراپ باعالاۋ سياقتى وتە كۇردەلى ماسەلەلەر جاتتى.

1978 جىلعى بەتبۇرىستان كەيىن قىتايدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا، كاسىپكەرلىكتە، ەكونوميكالىق باسقارۋدا تاجىريبە جاساۋعا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرىلدى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىلىپ، سىرتقى كاپيتال مەن تەحنولوگيا تارتىلدى، ال اۋىلدا وتباسى مەردىگەرلىگى سياقتى تەتىكتەر ەنگىزىلدى. ياعني، «ءبىر عانا دۇرىس مودەل بار» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ورنىنا «قاي ءتاسىل ءتيىمدى بولسا، سونى تاجىريبەدە سىناۋ كەرەك» دەگەن قاعيدا باسشىلىققا الىندى. «ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتەمىز» – دەگەن وقشاۋلانعان جاعدايدىڭ ورنىنا الەمدىك ەكونوميكامەن بايلانىس ورناتۋ باستالدى. شەتەلدىك كاپيتال، تەحنولوگيا، باسقارۋ تاجىريبەسى كەلدى. بۇل كەيىن قىتايدىڭ وندىرىستىك قۋاتىنىڭ كۇرت وسۋىنە اسەر ەتتى. وسىدان باستاپ قىتاي قوعامىندا وي-جوبانىڭ دۇرىستىعى ونىڭ كىم ايتقانىنا ەمەس، ومىردە ناتيجە بەرۋىنە قاراي باعالانۋى كەرەك دەگەن ۇستانىم قالىپتاستى.

قىتاي تاجىريبەسى تۋرالى ءسوز بولعاندا، ەڭ اۋەلى ءبىر نارسەنى انىقتاپ العان ءجون: قازاقستانعا قىتايدىڭ ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق مودەلىن سول كۇيىندە كوشىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ەكى ەلدىڭ تاريحي دامۋ جولى، ساياسي جۇيەسى، قوعامدىق قۇرىلىمى ەكى بولەك. بىراق قازاقستان ءۇشىن قىتاي تاجىريبەسىنىڭ قۇندىلىعى – دايىن مودەلدە ەمەس، رەفورمانى باستاۋ لوگيكاسىندا. ياعني، قازاقستان ءۇشىن قىتاي رەفورماسىنان شىعاتىن ءبىرىنشى ساباق – رەفورما ەسكى تۇسىنىكتەردىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلمەۋى كەرەك. قوعام جاڭا كەزەڭگە قادام باسسا، ونىڭ بۇرىنعى ادەتتەرى مەن كوزقاراستارىن دا قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. «بىزدە بۇرىننان وسىلاي»، «بۇل مۇمكىن ەمەس»، «ءبارىبىر وزگەرمەيدى» دەگەن تۇسىنىكتەر رەفورمانىڭ كورىنبەيتىن تەجەگىشىنە اينالۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىن بىلىممەن جانە مۇعالىمنىڭ رولىمەن بايلانىستىرۋى دا وسى تۇرعىدان ماڭىزدى. ول تەحنولوگيا الەمدى وزگەرتە الاتىنىن، ال ادامنىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتۋدە ۇستازدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايتتى. سونىمەن بىرگە زاڭ مەن تارتىپكە، تازالىققا، مادەنيەتتىلىككە نەگىزدەلگەن جاڭا ەتيكا قالىپتاستىرۋدى، جاستاردىڭ بويىنا وتانشىلدىق، بىلىمپازدىق جانە ەڭبەكقورلىق قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرۋدى مىندەت رەتىندە اتادى.

ەندەشە، ءبىزدىڭ ەلدە قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا نە كەدەرگى؟

بىرىنشىدەن، بىزدە ءبارىن سىرتقى كۇشتەن كۇتەتىن پسيحولوگيا باسىم. مەملەكەت ءبارىن جاساۋى كەرەك، اكىمدىك شەشسىن، باستىق ايتسىن دەگەن تۇسىنىك ازاماتتىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن كەيىنگە ىسىرادى. مۇنداي قوعامدا مەملەكەتكە تالاپ قويۋ بار دا، قوعامنىڭ وزىنە تالاپ قويۋى از بولادى. ال قازىرگى كەزەڭدە ازاماتتىڭ مەملەكەت الدىنداعى، قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيمەي، كوپ نارسەنى وزگەرتۋ قيىن.

ەكىنشىدەن، «بۇرىننان وسىلاي كەلە جاتىر» دەگەن تۇسىنىكتەن قۇتىلا المايمىز. كەز كەلگەن ادەتتىڭ دۇرىس ەكەنىنە ونىڭ بۇرىننان قالىپتاسقانى دالەل بولا المايدى. ۋاقىت وزگەرسە، قوعامنىڭ دا كەيبىر كوزقاراستارى وزگەرۋى ءتيىس. جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانىپ وتىرىپ، ەسكى باسقارۋ تاسىلىمەن ويلاۋ; جاڭا كونستيتۋتسيامەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرىپ، بۇرىنعى قوعامدىق ادەتتەردەن ارىلماۋ – جاڭعىرۋدىڭ ىشكى قايشىلىعىنىڭ باستى كورىنىسى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى.

ۇشىنشىدەن، «تانىس ارقىلى شەشۋ» تۇسىنىگى ابدەن ورنىققان. زاڭ بارىنە بىردەي بولعانىمەن، ومىردە ماسەلەنى زاڭنان بۇرىن تانىس-تامىر ارقىلى شەشۋگە ۇمتىلۋ ءالى دە كەزدەسەدى. مۇنداي تۇسىنىك قالىپتاسقان جەردە زاڭ ۇستەمدىگى تۋرالى قانشا ايتقانمەن، ونىڭ قوعامدىق ساناعا تولىق ورنىعۋى قيىن. سوندىقتان قۇقىقتىق مەملەكەت تەك مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ وزگەرۋىمەن ەمەس، ازاماتتىڭ «مەن دە زاڭعا باعىنۋعا ءتيىسپىن» دەگەن ىشكى ۇستانىمىمەن قالىپتاسادى. ماسەلەنىڭ ءبارىن تانىس ارقىلى شەشۋ ەشقاشان قوعامدى العا باستىرمايدى.

مىنە، وسى ءۇش كەدەرگىنى كوكەيگە سالىپ سالماقتاساق، قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى – بىرەۋدىڭ ساناسىنا جوعارىدان جاڭا وي ەنگىزۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ول ادامنىڭ ءوز ويلاۋ تاسىلىنە قايتا قاراۋى ەكەنى انىق اڭعارىلادى. ياعني ءاربىر ادام «مەن مەملەكەتتەن نە الامىن؟» دەگەن سۇراقتىڭ قاسىنا «مەن مەملەكەتكە، قوعامعا نە بەرە الامىن؟» دەگەن سۇراقتى قاتار قويۋى; «جۇيە وزگەرسىن» دەگەن ۇستانىمنان «وزگەرىستى وزىمنەن باستاي الامىن با؟» دەگەن ۇستانىمعا كوشۋى كەرەك. مىنە، وسى جەردە دەن ءسياوپيننىڭ «ويدى ازات ەتۋ» قاعيداسىمەن ۇقساستىق قايتا كورىنىس بەرەدى. قىتاي رەفورماسىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ماسەلە تەك جاڭا ەكونوميكالىق تەتىكتەردى ەنگىزۋدە ەمەس، بۇرىنعى تۇسىنىكتەردىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋدا بولدى. ال قازاقستان ءۇشىن بۇگىنگى مىندەت – بىرەۋدىڭ دايىن مودەلىن قايتالاۋ ەمەس، ءوزىمىزدىڭ دامۋىمىزعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ساناداعى قالىپتاردى انىقتاپ، ولاردى وزگەرتۋ. زاڭ وزگەرىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار جاڭارۋى، ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بىراق ادامنىڭ سول وزگەرىستەردى قابىلداۋعا دايىن ساناسى بولماسا، رەفورمانىڭ تولىق ناتيجەگە جەتۋى قيىن. ويتكەنى ەلدى وزگەرتەتىن رەفورمانىڭ ەڭ قيىن بولىگى – زاۋىت سالۋ نەمەسە زاڭ جازۋ ەمەس، ادامنىڭ «وسىلاي بولۋى كەرەك» دەگەن قالىپتاسقان قاساڭ قاعيداسىن وزگەرتۋ.

Abai.kz