رەسەي قۋاتتى دەرجاۆادان، دارمەنسىز ەلگە اينالدى!
ءپۋتيننىڭ رەسەيدى «جابايى 90-جىلدارداعى» قۇلدىراۋدان الىپ شىعىپ، جوعالعان ۇلى دەرجاۆا مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرگەنى تۋرالى تەزيسى ۇزاق ۋاقىت بويى كرەملدىك پروپاگاندانىڭ باستى دىڭگەگى بولىپ كەلدى. دەگەنمەن، رەسەي بيلىگىنىڭ ءوزى شەتەلدىك ارالاسۋلار تۋرالى ۇنەمى ايتا بەرەتىن شاعىمدارىمەن بۇل تەزيستىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ وتىر.
رەسمي ۇگىت-ناسيحات رەسەيدىڭ عاسىرلار بويعى قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن، ونىڭ سىرتقى قاۋىپتەردەن قورعانا الۋ قابىلەتىن ۇنەمى دارىپتەيدى. بىراق ءىس جۇزىندە كرەمل ۇسىنعان تاريحي نارراتيۆ مۇلدەم قاراما-قارسى اسەر قالدىرادى: ول رەسەيدى عاسىرلار بويى سىرتقى كۇشتەردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلگەن وسال مەملەكەت رەتىندە بەينەلەيدى. بيلىك «شەتەلدىك اگەنتتەر» مەن سىرتقى ىقپالدى نەعۇرلىم قاتتى قارالاعان سايىن، رەسەي سوعۇرلىم تۇراقسىز، ءالسىز ءارى ۇنەمى الدانىپ قالا بەرەتىن ەل بولىپ كورىنەدى.
«ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»
رەسەيدى سىرتقى الەم ۇنەمى الداۋعا، پايدالانۋعا نەمەسە ىشىنەن ىرىتۋگە تىرىسادى دەگەن تۇسىنىك ءپۋتيننىڭ دە، ونىڭ بيلىگىنىڭ دە ساياسي لەكسيكونىندا بەرىك ورنىقتى. ونىڭ باستى ءموتيۆى: «رەسەي ءاردايىم ادال نيەتپەن ارەكەت ەتەدى، سەرىكتەستەرىنە سەنىم ارتادى جانە كەلىسىمدەردى بۇلجىتپاي ورىندايدى، بىراق كەيىن بۇل سەنىمنىڭ جاۋىزدىقپەن پايدالانىلعانىن تۇسىنەدى».
سودان دا بولار، ءپۋتيننىڭ شەشەندىك ونەرىندە «ءبىزدى الداپ كەتتى»، «ساۋساق اينالدىرىپ كەتتى» دەگەن سياقتى ءسوز تىركەستەرى ءجيى كەزدەسەدى.
ناتو-نىڭ كەڭەيۋى: پۋتين باتىس ەلدەرىنىڭ ماسكەۋگە بەرگەن ۋادەسىندە تۇرماعانىن ايتىپ، وسىلاي شاعىمداندى.
مينسك كەلىسىمدەرى: كەيىنىرەك ول بۇل كەلىسىمدەردى دە ءدال وسىلاي ءتۇسىندىردى — باتىس بۇل قۇجاتتى تەك ۋكرايناعا اسكەري تۇرعىدا كۇش جيناپ الۋ ءۇشىن پايدالاندى دەپ مالىمدەدى.
2014 جىلى قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىنگى سوزىندە پۋتين رەسەيدىڭ «قايتا-قايتا الدانعانىن» ايتسا، ارادا ون جىل وتكەندە مينسك كەلىسىمدەرىن ەسكە الىپ: «ولار ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»، — دەپ قىسقا قايىردى.
كرەمل پروپاگانداسىنداعى تاعى ءبىر قايتالاناتىن تاقىرىپ — سىرتقى كۇشتەردىڭ رەسەيدىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىنى تۋرالى يدەيا. 2004 جىلى بەسلانداعى قاندى تەراكتىدەن كەيىن پۋتين رەسەيدىڭ «السىزدىك تانىتقانىن» ايتىپ، جاۋلاردىڭ ەلدىڭ «مايلى ۇزىگىن» جۇلىپ العىسى كەلەتىنىن حابارلادى.
كەيىن بۇل لوگيكا تەك تەرروريزممەن شەكتەلمەي، ساياسي كەڭىستىككە دە كوشتى:
2000-جىلداردىڭ ورتاسىندا پۋتين ساياسي قىزمەتتى شەتەلدەن قارجىلاندىرۋعا قارسى شىعىپ، ۇەۇ-لاردى سىرتقى كۇشتەردىڭ قۇرالى دەپ ايىپتادى.
2011 جىلى ول بۇل قاعيدانى جاپپاي نارازىلىققا شىققان ءوز ازاماتتارىنا قولداندى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون رەسەيلىك وپپوزيتسياعا «بەلگى بەرىپ»، ولار مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ قولداۋىمەن ەلدەگى جاعدايدى شايقاي باستاعان-مىس.
كەيىننەن قابىلدانعان «شەتەلدىك اگەنتتەر» تۋرالى زاڭ كەز كەلگەن وپپوزيتسيالىق نەمەسە ەركىن ويدى زاڭنامالىق دەڭگەيدە «جاۋدىڭ نيەتى» دەپ تانۋعا جول اشتى.
سىرتقى ارالاسۋ — بۇكىل تاريحتىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسى
بىرتىندەپ «شەتەلدىك ارالاسۋ» كونتسەپتسياسى كرەمل ءۇشىن قازىرگى قاقتىعىستاردى اقتاۋدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل رەسەي تاريحىن ءتۇسىندىرۋدىڭ باستى مودۋسىنە اينالدى:
2014 جىلعى قىرىم سوزىندە پۋتين: «XVIII, XIX جانە XX عاسىرلاردا جۇرگىزىلگەن رەسەيدى تەجەۋ ساياساتى بۇگىن دە جالعاسۋدا»، — دەپ مالىمدەدى.
ونىڭ ريتوريكاسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ، كسرو-نىڭ جانە پوستكەڭەستىك رەسەيدىڭ قاقتىعىستارى بىرىڭعاي «باتىسپەن ماڭگىلىك مايداننىڭ» ەلەمەنتتەرى رەتىندە ۇسىنىلدى.
2020 جىلى ول: «ارينە، ولار ءبىزدىڭ سايلاۋعا ارالاسۋعا تىرىسادى، ولار مۇنى ۇنەمى جاسايدى»، — دەپ، دايەكتەۋدى دە قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما سياقتى سويلەدى.
2022 جىلعى 24 اقپاندا ۋكرايناعا باسىپ كىرەردەگى سوزىندە ول باتىستىڭ ماقساتى — كسرو ىدىراعاننان بەرى سەپاراتيزمدى قولداپ، «رەسەيدى بولشەكتەۋ جانە اقىرىندا جويۋ» بولعانىن ايتتى.
وسىلايشا، پۋتين ۇسىنعان تاريحي مودەل پايدا بولدى: رەسەي — ۇنەمى ايار دا زالىم قارسىلاسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىراتىن ماڭگىلىك قۇربان. باتىس ونى كەلىسسوزدەردە الدايدى، ىشكى السىزدىگىن پايدالانادى، سەپاراتيستەردى قارجىلاندىرادى، قوعامدىق پىكىردى بىلدىرتپەي وزگەرتەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، رەسەي تاريحى — ەگەمەندىك ءۇشىن تولاستامايتىن قورعانىس سوعىسى.
قۋاتتى دەرجاۆا ما، الدە دارمەنسىز قۇربان با؟
بۇل كونتسەپتسيا ءوزىنىڭ ىشكى لوگيكاسى جاعىنان ۇلكەن قايشىلىققا تاپ بولادى. بيلىك پەن ونىڭ تاريحشىلارى پاتريوتتىق ماقساتتى كوزدەپ، رەسەيدىڭ عاسىرلار بويى سىرتقى قىسىمعا توتەپ بەرىپ، ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالعانىن كورسەتپەك بولدى. بىراق «شەتەلدىك ارالاسۋعا» نەعۇرلىم كوپ باسىمدىق بەرىلسە، رەسەيدىڭ ءوزى بۇل تاريحتا تاۋەلسىز سۋبەكت رەتىندە سوعۇرلىم كومەسكىلەنە بەرەدى.
رەسەي بيلىگى بۇرمالاپ وتىرعان وقيعالارعا زەر سالساق:
سمۋتا (دۇربەلەڭ) كەزەڭى — پولياك ينتەرۆەنتسياسى مەن لجەدميتريدى قولداۋمەن گانا تۇسىندىرىلەدى.
ەليزاۆەتا پەتروۆنانى تاققا اكەلگەن ساراي توڭكەرىسى — فرانتسۋز ديپلوماتتارىنىڭ استىرتىن ارەكەتى دەپ بەرىلەدى.
ەكاتەرينا II تاريحى — بريتان ەلشىسىمەن بايلانىسىنا تىرەلەدى.
XIX عاسىرداعى كاۆكاز سوعىستارى — بريتاندىقتاردىڭ دەم بەرۋى دەپ سيپاتتالادى.
XX عاسىر باسىنداعى رەۆوليۋتسيالار — شەتەلدىك تىڭشىلار مەن اقشانىڭ ناتيجەسى بولىپ شىعادى.
الايدا، رەسەي يمپەرياسى مەن كسرو تاريحى مۇلدەم باسقا شىندىقتى كورسەتەدى. رەسەي تەك «سىرتقى ارالاسۋدىڭ قۇربانى» بولعان جوق، ول ءوزى دە وزگە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىسىنە بەلسەندى ءارى جۇيەلى تۇردە ارالاسىپ وتىردى:
XVIII عاسىردا رەسەي پولشانىڭ ىشكى ساياساتىن تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ، تاققا ءوز كانديداتتارىن وتىرعىزدى، اقىرى ونى ءۇش رەت بولىسكە سالدى.
XIX عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگ وسمان يمپەرياسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردى قارجىلاندىرىپ، اۆستريا-ۆەنگرياداعى سلاۆيان توپتارىن ءوز مۇددەسىنە پايدالاندى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ماسكەۋ كومينتەرن ارقىلى بۇكىل الەمدەگى كوممۋنيستىك پارتيالاردى قارجىلاندىردى، ەۋروپا، ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنداعى كوتەرىلىستەرگە قارۋ-جاراق پەن نۇسقاۋشىلار جىبەرىپ، توڭكەرىستەر ۇيىمداستىردى.
كەز كەلگەن شىنايى يمپەرياشىل ساياساتكەر ءۇشىن حالىقارالىق ءتارتىپتى ءوزى قالىپتاستىرعان، وزگە ەلدەردىڭ ءالسىز تۇسىن شەبەر پايدالانعان قۋاتتى مەملەكەتتىڭ بەينەسى الدەقايدا تارتىمدى بولار ەدى.
وكىنىشكە قاراي، كرەمل كەرىسىنشە، رەسەيدىڭ تەك ءپاسسيۆتى كورعانۋشى پوزيتسياسىن دارىپتەۋدى ءجون كورەدى. ولاردىڭ بايانداۋىندا رەسەي — عاسىرلار بويى شەتەلدىك ديپلوماتتاردىڭ، اقشانىڭ، يدەيالاردىڭ جانە تىڭشىلاردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەل. ونىڭ ەليتاسى ساتىلعىش، قوعامى تەز الدانادى، ال ىشكى قاقتىعىستارىنىڭ ءبارىن سىرتتان بىرەۋ باسقارادى. ءتىپتى ميلليونداعان ارمياسى مەن الىپ قاۋىپسىزدىك اپپاراتى بار قازىرگى رەسەيدىڭ ءوزى شاعىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان، جۋرناليستەر مەن ەميگرانتتاردان قورقىپ، ۇنەمى قورعانۋعا ءماجبۇر.
ءتۇيىن. ءپۋتيننىڭ رەسەيدىڭ تاريحي قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان پروپاگاندالىق كونتسەپتسياسى، كەرىسىنشە، ونىڭ سوزىلمالى السىزدىگى مەن دارمەنسىزدىگى تۋرالى گيمنگە اينالدى. رەسەي بيلىگى ءوز ەلىنىڭ عاسىرلار بويى تونالعانىن، الدانعانىن جانە پايدالانىلعانىن نەعۇرلىم تاباندى تۇردە دالەلدەۋگە تىرىسسا، سوعۇرلىم ول رەسەيدى دەربەس ىرقى جوق، سىرتقى ىقپالعا ۇنەمى جەم بولاتىن ءالسىز مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىتىپ وتىر.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ
Abai.kz
ءپۋتيننىڭ رەسەيدى «جابايى 90-جىلدارداعى» قۇلدىراۋدان الىپ شىعىپ، جوعالعان ۇلى دەرجاۆا مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرگەنى تۋرالى تەزيسى ۇزاق ۋاقىت بويى كرەملدىك پروپاگاندانىڭ باستى دىڭگەگى بولىپ كەلدى. دەگەنمەن، رەسەي بيلىگىنىڭ ءوزى شەتەلدىك ارالاسۋلار تۋرالى ۇنەمى ايتا بەرەتىن شاعىمدارىمەن بۇل تەزيستىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ وتىر.
رەسمي ۇگىت-ناسيحات رەسەيدىڭ عاسىرلار بويعى قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن، ونىڭ سىرتقى قاۋىپتەردەن قورعانا الۋ قابىلەتىن ۇنەمى دارىپتەيدى. بىراق ءىس جۇزىندە كرەمل ۇسىنعان تاريحي نارراتيۆ مۇلدەم قاراما-قارسى اسەر قالدىرادى: ول رەسەيدى عاسىرلار بويى سىرتقى كۇشتەردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلگەن وسال مەملەكەت رەتىندە بەينەلەيدى. بيلىك «شەتەلدىك اگەنتتەر» مەن سىرتقى ىقپالدى نەعۇرلىم قاتتى قارالاعان سايىن، رەسەي سوعۇرلىم تۇراقسىز، ءالسىز ءارى ۇنەمى الدانىپ قالا بەرەتىن ەل بولىپ كورىنەدى.
«ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»
رەسەيدى سىرتقى الەم ۇنەمى الداۋعا، پايدالانۋعا نەمەسە ىشىنەن ىرىتۋگە تىرىسادى دەگەن تۇسىنىك ءپۋتيننىڭ دە، ونىڭ بيلىگىنىڭ دە ساياسي لەكسيكونىندا بەرىك ورنىقتى. ونىڭ باستى ءموتيۆى: «رەسەي ءاردايىم ادال نيەتپەن ارەكەت ەتەدى، سەرىكتەستەرىنە سەنىم ارتادى جانە كەلىسىمدەردى بۇلجىتپاي ورىندايدى، بىراق كەيىن بۇل سەنىمنىڭ جاۋىزدىقپەن پايدالانىلعانىن تۇسىنەدى».
سودان دا بولار، ءپۋتيننىڭ شەشەندىك ونەرىندە «ءبىزدى الداپ كەتتى»، «ساۋساق اينالدىرىپ كەتتى» دەگەن سياقتى ءسوز تىركەستەرى ءجيى كەزدەسەدى.
ناتو-نىڭ كەڭەيۋى: پۋتين باتىس ەلدەرىنىڭ ماسكەۋگە بەرگەن ۋادەسىندە تۇرماعانىن ايتىپ، وسىلاي شاعىمداندى.
مينسك كەلىسىمدەرى: كەيىنىرەك ول بۇل كەلىسىمدەردى دە ءدال وسىلاي ءتۇسىندىردى — باتىس بۇل قۇجاتتى تەك ۋكرايناعا اسكەري تۇرعىدا كۇش جيناپ الۋ ءۇشىن پايدالاندى دەپ مالىمدەدى.
2014 جىلى قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىنگى سوزىندە پۋتين رەسەيدىڭ «قايتا-قايتا الدانعانىن» ايتسا، ارادا ون جىل وتكەندە مينسك كەلىسىمدەرىن ەسكە الىپ: «ولار ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»، — دەپ قىسقا قايىردى.
كرەمل پروپاگانداسىنداعى تاعى ءبىر قايتالاناتىن تاقىرىپ — سىرتقى كۇشتەردىڭ رەسەيدىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىنى تۋرالى يدەيا. 2004 جىلى بەسلانداعى قاندى تەراكتىدەن كەيىن پۋتين رەسەيدىڭ «السىزدىك تانىتقانىن» ايتىپ، جاۋلاردىڭ ەلدىڭ «مايلى ۇزىگىن» جۇلىپ العىسى كەلەتىنىن حابارلادى.
كەيىن بۇل لوگيكا تەك تەرروريزممەن شەكتەلمەي، ساياسي كەڭىستىككە دە كوشتى:
2000-جىلداردىڭ ورتاسىندا پۋتين ساياسي قىزمەتتى شەتەلدەن قارجىلاندىرۋعا قارسى شىعىپ، ۇەۇ-لاردى سىرتقى كۇشتەردىڭ قۇرالى دەپ ايىپتادى.
2011 جىلى ول بۇل قاعيدانى جاپپاي نارازىلىققا شىققان ءوز ازاماتتارىنا قولداندى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون رەسەيلىك وپپوزيتسياعا «بەلگى بەرىپ»، ولار مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ قولداۋىمەن ەلدەگى جاعدايدى شايقاي باستاعان-مىس.
كەيىننەن قابىلدانعان «شەتەلدىك اگەنتتەر» تۋرالى زاڭ كەز كەلگەن وپپوزيتسيالىق نەمەسە ەركىن ويدى زاڭنامالىق دەڭگەيدە «جاۋدىڭ نيەتى» دەپ تانۋعا جول اشتى.
سىرتقى ارالاسۋ — بۇكىل تاريحتىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسى
بىرتىندەپ «شەتەلدىك ارالاسۋ» كونتسەپتسياسى كرەمل ءۇشىن قازىرگى قاقتىعىستاردى اقتاۋدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل رەسەي تاريحىن ءتۇسىندىرۋدىڭ باستى مودۋسىنە اينالدى:
2014 جىلعى قىرىم سوزىندە پۋتين: «XVIII, XIX جانە XX عاسىرلاردا جۇرگىزىلگەن رەسەيدى تەجەۋ ساياساتى بۇگىن دە جالعاسۋدا»، — دەپ مالىمدەدى.
ونىڭ ريتوريكاسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ، كسرو-نىڭ جانە پوستكەڭەستىك رەسەيدىڭ قاقتىعىستارى بىرىڭعاي «باتىسپەن ماڭگىلىك مايداننىڭ» ەلەمەنتتەرى رەتىندە ۇسىنىلدى.
2020 جىلى ول: «ارينە، ولار ءبىزدىڭ سايلاۋعا ارالاسۋعا تىرىسادى، ولار مۇنى ۇنەمى جاسايدى»، — دەپ، دايەكتەۋدى دە قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما سياقتى سويلەدى.
2022 جىلعى 24 اقپاندا ۋكرايناعا باسىپ كىرەردەگى سوزىندە ول باتىستىڭ ماقساتى — كسرو ىدىراعاننان بەرى سەپاراتيزمدى قولداپ، «رەسەيدى بولشەكتەۋ جانە اقىرىندا جويۋ» بولعانىن ايتتى.
وسىلايشا، پۋتين ۇسىنعان تاريحي مودەل پايدا بولدى: رەسەي — ۇنەمى ايار دا زالىم قارسىلاسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىراتىن ماڭگىلىك قۇربان. باتىس ونى كەلىسسوزدەردە الدايدى، ىشكى السىزدىگىن پايدالانادى، سەپاراتيستەردى قارجىلاندىرادى، قوعامدىق پىكىردى بىلدىرتپەي وزگەرتەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، رەسەي تاريحى — ەگەمەندىك ءۇشىن تولاستامايتىن قورعانىس سوعىسى.
قۋاتتى دەرجاۆا ما، الدە دارمەنسىز قۇربان با؟
بۇل كونتسەپتسيا ءوزىنىڭ ىشكى لوگيكاسى جاعىنان ۇلكەن قايشىلىققا تاپ بولادى. بيلىك پەن ونىڭ تاريحشىلارى پاتريوتتىق ماقساتتى كوزدەپ، رەسەيدىڭ عاسىرلار بويى سىرتقى قىسىمعا توتەپ بەرىپ، ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالعانىن كورسەتپەك بولدى. بىراق «شەتەلدىك ارالاسۋعا» نەعۇرلىم كوپ باسىمدىق بەرىلسە، رەسەيدىڭ ءوزى بۇل تاريحتا تاۋەلسىز سۋبەكت رەتىندە سوعۇرلىم كومەسكىلەنە بەرەدى.
رەسەي بيلىگى بۇرمالاپ وتىرعان وقيعالارعا زەر سالساق:
سمۋتا (دۇربەلەڭ) كەزەڭى — پولياك ينتەرۆەنتسياسى مەن لجەدميتريدى قولداۋمەن گانا تۇسىندىرىلەدى.
ەليزاۆەتا پەتروۆنانى تاققا اكەلگەن ساراي توڭكەرىسى — فرانتسۋز ديپلوماتتارىنىڭ استىرتىن ارەكەتى دەپ بەرىلەدى.
ەكاتەرينا II تاريحى — بريتان ەلشىسىمەن بايلانىسىنا تىرەلەدى.
XIX عاسىرداعى كاۆكاز سوعىستارى — بريتاندىقتاردىڭ دەم بەرۋى دەپ سيپاتتالادى.
XX عاسىر باسىنداعى رەۆوليۋتسيالار — شەتەلدىك تىڭشىلار مەن اقشانىڭ ناتيجەسى بولىپ شىعادى.
الايدا، رەسەي يمپەرياسى مەن كسرو تاريحى مۇلدەم باسقا شىندىقتى كورسەتەدى. رەسەي تەك «سىرتقى ارالاسۋدىڭ قۇربانى» بولعان جوق، ول ءوزى دە وزگە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىسىنە بەلسەندى ءارى جۇيەلى تۇردە ارالاسىپ وتىردى:
XVIII عاسىردا رەسەي پولشانىڭ ىشكى ساياساتىن تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ، تاققا ءوز كانديداتتارىن وتىرعىزدى، اقىرى ونى ءۇش رەت بولىسكە سالدى.
XIX عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگ وسمان يمپەرياسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردى قارجىلاندىرىپ، اۆستريا-ۆەنگرياداعى سلاۆيان توپتارىن ءوز مۇددەسىنە پايدالاندى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ماسكەۋ كومينتەرن ارقىلى بۇكىل الەمدەگى كوممۋنيستىك پارتيالاردى قارجىلاندىردى، ەۋروپا، ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنداعى كوتەرىلىستەرگە قارۋ-جاراق پەن نۇسقاۋشىلار جىبەرىپ، توڭكەرىستەر ۇيىمداستىردى.
كەز كەلگەن شىنايى يمپەرياشىل ساياساتكەر ءۇشىن حالىقارالىق ءتارتىپتى ءوزى قالىپتاستىرعان، وزگە ەلدەردىڭ ءالسىز تۇسىن شەبەر پايدالانعان قۋاتتى مەملەكەتتىڭ بەينەسى الدەقايدا تارتىمدى بولار ەدى.
وكىنىشكە قاراي، كرەمل كەرىسىنشە، رەسەيدىڭ تەك ءپاسسيۆتى كورعانۋشى پوزيتسياسىن دارىپتەۋدى ءجون كورەدى. ولاردىڭ بايانداۋىندا رەسەي — عاسىرلار بويى شەتەلدىك ديپلوماتتاردىڭ، اقشانىڭ، يدەيالاردىڭ جانە تىڭشىلاردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەل. ونىڭ ەليتاسى ساتىلعىش، قوعامى تەز الدانادى، ال ىشكى قاقتىعىستارىنىڭ ءبارىن سىرتتان بىرەۋ باسقارادى. ءتىپتى ميلليونداعان ارمياسى مەن الىپ قاۋىپسىزدىك اپپاراتى بار قازىرگى رەسەيدىڭ ءوزى شاعىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان، جۋرناليستەر مەن ەميگرانتتاردان قورقىپ، ۇنەمى قورعانۋعا ءماجبۇر.
ءتۇيىن. ءپۋتيننىڭ رەسەيدىڭ تاريحي قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان پروپاگاندالىق كونتسەپتسياسى، كەرىسىنشە، ونىڭ سوزىلمالى السىزدىگى مەن دارمەنسىزدىگى تۋرالى گيمنگە اينالدى. رەسەي بيلىگى ءوز ەلىنىڭ عاسىرلار بويى تونالعانىن، الدانعانىن جانە پايدالانىلعانىن نەعۇرلىم تاباندى تۇردە دالەلدەۋگە تىرىسسا، سوعۇرلىم ول رەسەيدى دەربەس ىرقى جوق، سىرتقى ىقپالعا ۇنەمى جەم بولاتىن ءالسىز مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىتىپ وتىر.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ
Abai.kz
ءپۋتيننىڭ رەسەيدى «جابايى 90-جىلدارداعى» قۇلدىراۋدان الىپ شىعىپ، جوعالعان ۇلى دەرجاۆا مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرگەنى تۋرالى تەزيسى ۇزاق ۋاقىت بويى كرەملدىك پروپاگاندانىڭ باستى دىڭگەگى بولىپ كەلدى. دەگەنمەن، رەسەي بيلىگىنىڭ ءوزى شەتەلدىك ارالاسۋلار تۋرالى ۇنەمى ايتا بەرەتىن شاعىمدارىمەن بۇل تەزيستىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ وتىر.
رەسمي ۇگىت-ناسيحات رەسەيدىڭ عاسىرلار بويعى قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن، ونىڭ سىرتقى قاۋىپتەردەن قورعانا الۋ قابىلەتىن ۇنەمى دارىپتەيدى. بىراق ءىس جۇزىندە كرەمل ۇسىنعان تاريحي نارراتيۆ مۇلدەم قاراما-قارسى اسەر قالدىرادى: ول رەسەيدى عاسىرلار بويى سىرتقى كۇشتەردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلگەن وسال مەملەكەت رەتىندە بەينەلەيدى. بيلىك «شەتەلدىك اگەنتتەر» مەن سىرتقى ىقپالدى نەعۇرلىم قاتتى قارالاعان سايىن، رەسەي سوعۇرلىم تۇراقسىز، ءالسىز ءارى ۇنەمى الدانىپ قالا بەرەتىن ەل بولىپ كورىنەدى.
«ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»
رەسەيدى سىرتقى الەم ۇنەمى الداۋعا، پايدالانۋعا نەمەسە ىشىنەن ىرىتۋگە تىرىسادى دەگەن تۇسىنىك ءپۋتيننىڭ دە، ونىڭ بيلىگىنىڭ دە ساياسي لەكسيكونىندا بەرىك ورنىقتى. ونىڭ باستى ءموتيۆى: «رەسەي ءاردايىم ادال نيەتپەن ارەكەت ەتەدى، سەرىكتەستەرىنە سەنىم ارتادى جانە كەلىسىمدەردى بۇلجىتپاي ورىندايدى، بىراق كەيىن بۇل سەنىمنىڭ جاۋىزدىقپەن پايدالانىلعانىن تۇسىنەدى».
سودان دا بولار، ءپۋتيننىڭ شەشەندىك ونەرىندە «ءبىزدى الداپ كەتتى»، «ساۋساق اينالدىرىپ كەتتى» دەگەن سياقتى ءسوز تىركەستەرى ءجيى كەزدەسەدى.
ناتو-نىڭ كەڭەيۋى: پۋتين باتىس ەلدەرىنىڭ ماسكەۋگە بەرگەن ۋادەسىندە تۇرماعانىن ايتىپ، وسىلاي شاعىمداندى.
مينسك كەلىسىمدەرى: كەيىنىرەك ول بۇل كەلىسىمدەردى دە ءدال وسىلاي ءتۇسىندىردى — باتىس بۇل قۇجاتتى تەك ۋكرايناعا اسكەري تۇرعىدا كۇش جيناپ الۋ ءۇشىن پايدالاندى دەپ مالىمدەدى.
2014 جىلى قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىنگى سوزىندە پۋتين رەسەيدىڭ «قايتا-قايتا الدانعانىن» ايتسا، ارادا ون جىل وتكەندە مينسك كەلىسىمدەرىن ەسكە الىپ: «ولار ءبىزدى تاعى دا الداپ كەتتى»، — دەپ قىسقا قايىردى.
كرەمل پروپاگانداسىنداعى تاعى ءبىر قايتالاناتىن تاقىرىپ — سىرتقى كۇشتەردىڭ رەسەيدىڭ ىشكى ماسەلەلەرىن ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىنى تۋرالى يدەيا. 2004 جىلى بەسلانداعى قاندى تەراكتىدەن كەيىن پۋتين رەسەيدىڭ «السىزدىك تانىتقانىن» ايتىپ، جاۋلاردىڭ ەلدىڭ «مايلى ۇزىگىن» جۇلىپ العىسى كەلەتىنىن حابارلادى.
كەيىن بۇل لوگيكا تەك تەرروريزممەن شەكتەلمەي، ساياسي كەڭىستىككە دە كوشتى:
2000-جىلداردىڭ ورتاسىندا پۋتين ساياسي قىزمەتتى شەتەلدەن قارجىلاندىرۋعا قارسى شىعىپ، ۇەۇ-لاردى سىرتقى كۇشتەردىڭ قۇرالى دەپ ايىپتادى.
2011 جىلى ول بۇل قاعيدانى جاپپاي نارازىلىققا شىققان ءوز ازاماتتارىنا قولداندى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون رەسەيلىك وپپوزيتسياعا «بەلگى بەرىپ»، ولار مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ قولداۋىمەن ەلدەگى جاعدايدى شايقاي باستاعان-مىس.
كەيىننەن قابىلدانعان «شەتەلدىك اگەنتتەر» تۋرالى زاڭ كەز كەلگەن وپپوزيتسيالىق نەمەسە ەركىن ويدى زاڭنامالىق دەڭگەيدە «جاۋدىڭ نيەتى» دەپ تانۋعا جول اشتى.
سىرتقى ارالاسۋ — بۇكىل تاريحتىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسى
بىرتىندەپ «شەتەلدىك ارالاسۋ» كونتسەپتسياسى كرەمل ءۇشىن قازىرگى قاقتىعىستاردى اقتاۋدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل رەسەي تاريحىن ءتۇسىندىرۋدىڭ باستى مودۋسىنە اينالدى:
2014 جىلعى قىرىم سوزىندە پۋتين: «XVIII, XIX جانە XX عاسىرلاردا جۇرگىزىلگەن رەسەيدى تەجەۋ ساياساتى بۇگىن دە جالعاسۋدا»، — دەپ مالىمدەدى.
ونىڭ ريتوريكاسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ، كسرو-نىڭ جانە پوستكەڭەستىك رەسەيدىڭ قاقتىعىستارى بىرىڭعاي «باتىسپەن ماڭگىلىك مايداننىڭ» ەلەمەنتتەرى رەتىندە ۇسىنىلدى.
2020 جىلى ول: «ارينە، ولار ءبىزدىڭ سايلاۋعا ارالاسۋعا تىرىسادى، ولار مۇنى ۇنەمى جاسايدى»، — دەپ، دايەكتەۋدى دە قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما سياقتى سويلەدى.
2022 جىلعى 24 اقپاندا ۋكرايناعا باسىپ كىرەردەگى سوزىندە ول باتىستىڭ ماقساتى — كسرو ىدىراعاننان بەرى سەپاراتيزمدى قولداپ، «رەسەيدى بولشەكتەۋ جانە اقىرىندا جويۋ» بولعانىن ايتتى.
وسىلايشا، پۋتين ۇسىنعان تاريحي مودەل پايدا بولدى: رەسەي — ۇنەمى ايار دا زالىم قارسىلاسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىراتىن ماڭگىلىك قۇربان. باتىس ونى كەلىسسوزدەردە الدايدى، ىشكى السىزدىگىن پايدالانادى، سەپاراتيستەردى قارجىلاندىرادى، قوعامدىق پىكىردى بىلدىرتپەي وزگەرتەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا، رەسەي تاريحى — ەگەمەندىك ءۇشىن تولاستامايتىن قورعانىس سوعىسى.
قۋاتتى دەرجاۆا ما، الدە دارمەنسىز قۇربان با؟
بۇل كونتسەپتسيا ءوزىنىڭ ىشكى لوگيكاسى جاعىنان ۇلكەن قايشىلىققا تاپ بولادى. بيلىك پەن ونىڭ تاريحشىلارى پاتريوتتىق ماقساتتى كوزدەپ، رەسەيدىڭ عاسىرلار بويى سىرتقى قىسىمعا توتەپ بەرىپ، ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالعانىن كورسەتپەك بولدى. بىراق «شەتەلدىك ارالاسۋعا» نەعۇرلىم كوپ باسىمدىق بەرىلسە، رەسەيدىڭ ءوزى بۇل تاريحتا تاۋەلسىز سۋبەكت رەتىندە سوعۇرلىم كومەسكىلەنە بەرەدى.
رەسەي بيلىگى بۇرمالاپ وتىرعان وقيعالارعا زەر سالساق:
سمۋتا (دۇربەلەڭ) كەزەڭى — پولياك ينتەرۆەنتسياسى مەن لجەدميتريدى قولداۋمەن گانا تۇسىندىرىلەدى.
ەليزاۆەتا پەتروۆنانى تاققا اكەلگەن ساراي توڭكەرىسى — فرانتسۋز ديپلوماتتارىنىڭ استىرتىن ارەكەتى دەپ بەرىلەدى.
ەكاتەرينا II تاريحى — بريتان ەلشىسىمەن بايلانىسىنا تىرەلەدى.
XIX عاسىرداعى كاۆكاز سوعىستارى — بريتاندىقتاردىڭ دەم بەرۋى دەپ سيپاتتالادى.
XX عاسىر باسىنداعى رەۆوليۋتسيالار — شەتەلدىك تىڭشىلار مەن اقشانىڭ ناتيجەسى بولىپ شىعادى.
الايدا، رەسەي يمپەرياسى مەن كسرو تاريحى مۇلدەم باسقا شىندىقتى كورسەتەدى. رەسەي تەك «سىرتقى ارالاسۋدىڭ قۇربانى» بولعان جوق، ول ءوزى دە وزگە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىسىنە بەلسەندى ءارى جۇيەلى تۇردە ارالاسىپ وتىردى:
XVIII عاسىردا رەسەي پولشانىڭ ىشكى ساياساتىن تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ، تاققا ءوز كانديداتتارىن وتىرعىزدى، اقىرى ونى ءۇش رەت بولىسكە سالدى.
XIX عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگ وسمان يمپەرياسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردى قارجىلاندىرىپ، اۆستريا-ۆەنگرياداعى سلاۆيان توپتارىن ءوز مۇددەسىنە پايدالاندى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ماسكەۋ كومينتەرن ارقىلى بۇكىل الەمدەگى كوممۋنيستىك پارتيالاردى قارجىلاندىردى، ەۋروپا، ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنداعى كوتەرىلىستەرگە قارۋ-جاراق پەن نۇسقاۋشىلار جىبەرىپ، توڭكەرىستەر ۇيىمداستىردى.
كەز كەلگەن شىنايى يمپەرياشىل ساياساتكەر ءۇشىن حالىقارالىق ءتارتىپتى ءوزى قالىپتاستىرعان، وزگە ەلدەردىڭ ءالسىز تۇسىن شەبەر پايدالانعان قۋاتتى مەملەكەتتىڭ بەينەسى الدەقايدا تارتىمدى بولار ەدى.
وكىنىشكە قاراي، كرەمل كەرىسىنشە، رەسەيدىڭ تەك ءپاسسيۆتى كورعانۋشى پوزيتسياسىن دارىپتەۋدى ءجون كورەدى. ولاردىڭ بايانداۋىندا رەسەي — عاسىرلار بويى شەتەلدىك ديپلوماتتاردىڭ، اقشانىڭ، يدەيالاردىڭ جانە تىڭشىلاردىڭ ارباۋىنا وڭاي ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەل. ونىڭ ەليتاسى ساتىلعىش، قوعامى تەز الدانادى، ال ىشكى قاقتىعىستارىنىڭ ءبارىن سىرتتان بىرەۋ باسقارادى. ءتىپتى ميلليونداعان ارمياسى مەن الىپ قاۋىپسىزدىك اپپاراتى بار قازىرگى رەسەيدىڭ ءوزى شاعىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان، جۋرناليستەر مەن ەميگرانتتاردان قورقىپ، ۇنەمى قورعانۋعا ءماجبۇر.
ءتۇيىن. ءپۋتيننىڭ رەسەيدىڭ تاريحي قۋاتى مەن ەگەمەندىگىن دالەلدەۋگە ارنالعان پروپاگاندالىق كونتسەپتسياسى، كەرىسىنشە، ونىڭ سوزىلمالى السىزدىگى مەن دارمەنسىزدىگى تۋرالى گيمنگە اينالدى. رەسەي بيلىگى ءوز ەلىنىڭ عاسىرلار بويى تونالعانىن، الدانعانىن جانە پايدالانىلعانىن نەعۇرلىم تاباندى تۇردە دالەلدەۋگە تىرىسسا، سوعۇرلىم ول رەسەيدى دەربەس ىرقى جوق، سىرتقى ىقپالعا ۇنەمى جەم بولاتىن ءالسىز مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىتىپ وتىر.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ
Abai.kz
