«ابىسىن تاتۋ بولسا، اس كوپ». قازاقتىڭ وسى ءبىر ماقالىن ءجيى ايتامىز. ىنتىماعى جاراسقان جاندارعا سۇيسىنگەندە دە، اعايىن اراسىنداعى تاتۋلىقتىڭ قادىرىن تۇسىندىرگەندە دە ويعا ورالادى. ال ابىسىنداردىڭ سىيلاستىعى مەن داستارقان مولشىلىعىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس ورنايدى؟ ءبىر اۋىز سوزگە سىيعان وسى تۇجىرىمنىڭ استارىندا تۇتاس ءبىر تۇرمىس تاجىريبەسى جاتىر.

ءداستۇرلى قازاق تىرشىلىگىندە قۋانىش تا، كۇندەلىكتى شارۋا دا كوپتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن. قوناق كەلسە، كورشى ءۇيدىڭ ىدىسى الىنىپ، داستارقانعا ءبىر ءۇيدىڭ سارى مايى، ەكىنشى ءۇيدىڭ قۇرتى قويىلعان. توي قامى، اس ازىرلەۋ، كەلگەن ادامدى كۇتۋ كەزىندە ءبىر-بىرىنە قولعابىس ەتكەن ايەلدەردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى ورتاق جۇمىستىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ، سول ءۇيدىڭ ابىرويىن ارتتىرعان. وسىنداي ارالاس-قۇرالاس تۇرمىستا ابىسىنداردىڭ ورنى ەرەكشە.

اعايىندى ەر ادامداردىڭ ايەلدەرى ءبىر-بىرىنە ابىسىن بولادى. ءداستۇرلى ورتادا بۇل قاتىناس كۇيەۋلەرى اتالاس، رۋلاس ايەلدەرگە دە تاراعان. دەمەك، ابىسىندىقتىڭ اياسى ءبىر ءۇيدىڭ كەلىندەرىمەن شەكتەلمەي، اعايىن اراسىنداعى بايلانىستى تۇگەل قامتيدى. تىلىمىزدەگى «ابىسىن-اجىن» ءسوزى مىنا ءبىر قاتىناستى تۇسىندىرسە كەرەك، ەرتەرەكتە قايىن اعانىڭ ايەلىن جاسى كىشى كەلىنى ابىسىن دەپ اتاسا، اعانىڭ ايەلى قايىن ءىنىسىنىڭ ايەلىن اجىن دەگەن. ءبىر اۋلەت تۇرعىسىنان قاراعاندا، ابىسىن – ۇلكەن كەلىن، اجىن – كىشى كەلىن. قوس ءسوزدىڭ ەكى سىڭارى كەلىندەردىڭ اۋلەت ىشىندەگى ورنىن اجىراتىپ تۇرعان.

مۇنداي اتاۋلار ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قالاي سويلەسىپ، قانداي قارىم-قاتىناس جاسايتىنىنا دا قاتىستى بولعان. كىشى كەلىن ۇلكەن ابىسىنىنا ىزەت كورسەتكەن. ال ۇلكەننىڭ تاجىريبەسى كەيىن كەلگەن كەلىننىڭ جاڭا ورتاعا ۇيرەنىسۋىنە، ءۇي ءىشىنىڭ تىرشىلىگىن تانىپ-بىلۋىنە كومەكتەسكەن. بىرگە اتقارعان شارۋا، بولىسكەن اڭگىمە، كۇندەلىكتى قولعابىس ولاردىڭ اراسىن جاقىنداتا تۇسكەن.

ءارتۇرلى وتباسىندا ءوسىپ، ءبىر اۋلەتكە كەلىن بولىپ تۇسكەن ايەلدەردىڭ مىنەزى دە، كورگەن تاربيەسى دە بىردەي بولماسى انىق. سوندىقتان ابىسىن تاتۋلىعى تۇسىنىسۋگە، ءبىرىنىڭ كوڭىلىن ءبىرى ەسكەرۋگە، ۇساق وكپە-نازدى ۇلعايتپاۋعا بايلانىستى بولعان. حالىقتىڭ تاتۋلىقتى ارنايى ماقالعا ارقاۋ ەتۋى دە ونىڭ وزدىگىنەن ورناي سالمايتىنىن اڭعارتادى.

سىيلاس ابىسىنداردىڭ ىقپالى ءوزارا قاتىناستان ءارى اسقان. ولار اعايىن اراسىنداعى كەيبىر كەلىسپەۋشىلىكتى جۇمسارتىپ، رەنجىسكەن ادامداردى مامىلەگە كەلتىرۋگە اتسالىسقان. ءبىرىنىڭ جاعدايىن ءبىرى بىلگەندىكتەن، قاي ۇيگە قانداي كومەك كەرەگىن دە بىلەتىن. اۋىرىپ قالعاننىڭ شارۋاسىنا قارايلاسۋ، قوناعى كوپ ۇيگە قول ۇشىن بەرۋ، قۋانىشتى بىرگە وتكىزۋ – تۋىستىقتى كۇندەلىكتى ىسپەن بەكىتكەن ارەكەتتەر.

«اس كوپ» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى دە وسى جەردەن اشىلادى. ارالاسقان ءۇيدىڭ داستارقانى كەڭەيەدى. بىرىندە باردى ەكىنشىسى پايدالانىپ، بىرىندە جەتپەگەندى ەكىنشىسى تولىقتىرادى. ورتاق ىسكە جۇمىلعان قول كوبەيەدى. وسى سىيلاستىقتىڭ ءبىر كورىنىسى – ابىسىنشاي. ۇلكەندەر مەن ەر-ازاماتتار اۋىلدا بولماعان كەزدە ايەلدەر كۇندىزگى ءبىر مەزگىلدە باس قوسىپ، شاي ىشكەن. اڭگىمە ۇستىندە جاعداي ءبىلىسىپ، سىرلاسىپ، كەيبىر ماسەلەلەردى اقىلداسقان. اتاۋىنان-اق كىمدەردىڭ باس قوساتىنى بايقالاتىن بۇل وتىرىستىڭ وزىنە ءتان الەۋمەتتىك ءمانى بار.

شاي ۇستىندە ايتىلعان اڭگىمەدەن ءبىرىنىڭ كوڭىل كۇيى، ءبىرىنىڭ مۇقتاجى، ەندى ءبىرىنىڭ نازى بىلىنەدى. كوپتىڭ الدىندا اشىپ ايتا المايتىن وي جاقىن وتىرعان ادامعا جەتكىزىلەدى. كەيدە تىڭداي ءبىلۋدىڭ ءوزى كوڭىلگە مەدەۋ سىيلايدى. ابىسىنشاي وسىنداي تۇسىنىستىككە، اقىلداسۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. تۋىستىق قاتىناستىڭ ساقتالۋىنا بىرگە وتكىزگەن ۋاقىتتىڭ دا ىقپالى بار ەكەنىن وسى داستۇردەن اڭعارامىز.

بۇگىنگى تۇرمىس وزگەردى. اعايىننىڭ ءبارى ءبىر اۋىلدا، ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇرا بەرمەيدى. سوندا دا جاعداي سۇراۋدىڭ، قۋانىشقا ورتاقتاسۋدىڭ، قاجەت كەزدە جاردەمدەسۋدىڭ ءمانى ساقتالعان. ابىسىندار تاتۋلىعى تۋرالى اڭگىمەنى دە وسى تۇرعىدان قابىلداعان ءجون. اۋلەت ىنتىماعىنا ونىڭ بارلىق مۇشەسى جاۋاپتى. ال ابىسىندىق قاتىناس سول ىنتىماقتى نىعايتقان ايەلدەردىڭ تاجىريبەسىن، ءوزارا قولداۋى مەن مامىلەگەرلىگىن تانىتادى.

بۇگىندە وسى ابىسىن، ابىسىنشاي ءتارىزدى اتاۋلاردىڭ استارىندا جاتقان ۇلتتىق مادەني كود ارقىلى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن تانىپ ءبىلۋ، ۇعىنۋ زور مانگە يە. ماعىناسىن تانىعان وقىرمان حالىقتىڭ ءومىر سالتىن، ادامدار اراسىنداعى قاتىناسقا بەرگەن باعاسىن دا بىلە تۇسەدى. وسى ءبىلىمدى جيناقتاپ، بۇگىنگى ۇرپاققا قولجەتىمدى تۇردە ۇسىنۋ – ەتنومادەني مۇرانى تانىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى. وسى ارادا بۇل جۇمىس قولعا الىنىپ قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى، عىلىم كوميتەتىنىڭ BR24993244 «قازاق ءتىلى ۇلتتىق كورپۋسىن Smart-ماتىندەر مەگاجوباسى جانە قازاقتىلدى جاساندى ينتەللەكت نەگىزى رەتىندە جەتىلدىرۋ، ىشكورپۋستارىن ازىرلەۋ» باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جوباسى اياسىندا ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەتنومادەني بىرلىكتەردىڭ مادەني سەمانتيكاسى اشىلىپ، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ازىرلەگەن قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنداعى مادەني-رەپرەزەنتاتيۆتى ىشكورپۋس بازاسىنا ەنگىزىلۋدە. ولاردىڭ ماعىناسى، ءداستۇرلى قولدانىسى، حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن دۇنيەتانىمىنا قاتىستى مازمۇنى ءتۇسىندىرىلىپ، بازا تولىعۋدا. جوبا وزەگىندە ءۇش جۇزدەن استام مادەني-تانىمدىق بەينەروليك ءتۇسىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ابىسىن ۇعىمىنا ارنالعان بەينەماتەريال دا بار. بەينەروليكتەر ىشكورپۋستىڭ مەديافايلدار قورىن تولىقتىرىپ، كورەرمەنگە ۇسىنىلىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە تارالىپ، ءوز اۋديتورياسىن جيناۋدا. وسى ارقىلى ءسوز ماعىناسىمەن بىرگە ۇلتتىق تۇرمىسقا، ادەت-عۇرىپقا، قارىم-قاتىناس مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەر كوپشىلىككە جەتۋدە.

ابىسىنشاي تۋرالى مالىمەتتى وقىعان نە ابىسىن جايىنداعى بەينەروليكتى كورگەن ادام ءۇيدىڭ ۇلكەنىنەن وسى ءداستۇردى سۇراپ ءبىلۋى مۇمكىن. سوندا سوزدىككە تۇسكەن اتاۋ وتباسىنداعى اڭگىمەگە ۇلاسادى. ءبىر اۋلەتتىڭ ەستەلىگى ارقىلى ونىڭ مازمۇنى تولىعادى.

«ابىسىن تاتۋ بولسا، اس كوپ» دەگەن ماقالدىڭ عۇمىرى دا وسىنداي ساباقتاستىقپەن جالعاسادى. ونىڭ ءمانى – جايىلعان داستارقاندا، بولىنگەن ۋاقىتتا، دەر كەزىندە كورسەتىلگەن كومەكتە. ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە ەركىن كىرىپ، قۋانىشىنا قۋانىپ، قيىندىعىن بولىسە العان ادامداردىڭ اراسىندا تۋىستىقتىڭ جىلۋى ساقتالادى.

ءداريا سارسەنبەك تۇرسىنبەكقىزى،

ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ەتنولينگۆيستيكا ءبولىمىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى، ماگيسترانت

Abai.kz