مەملەكەت جاستارعا مۇمكىندىك ۇسىنىپ قانا قويماي، ولاردىڭ باستاماسىنا سەنىم ارتۋى كەرەك. ال، وسى مۇمكىندىكتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاستاردى تىڭداۋ — ولاردى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە شىنايى ارالاستىرۋدان باستالادى.

ويتكەنى جاستاردى ەل بولاشاعى دەپ اۋىز كوپىرتە اتاي سالۋ مۇلدەم وڭاي تىرلىك، ال سول بولاشاقتىڭ بۇگىنگى وزدەرىنە قاتىستى شەشىمدەرگەە تەڭ دارەجەدە قاتىستىرۋ — ناعىز مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ولشەمى ەكەنىن ۇنەمى جادىمىزدا ۇستاۋعا ءتيىسپىز.

ەل بولاشاعىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بەلسەندى جاستاردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەندىگى داۋ تۋعىزبايتىن اقيقات. ۆولونتەرلەردىڭ توتەنشە جاعدايلار كەزىندە كورسەتكەن كومەگى، ەكو-بەلسەندىلەردىڭ باستامالارى مەن جاس ستارتاپەرلەردىڭ جەتىستىكتەرى – قوعامنىڭ ساۋىعىپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگىسىنىڭ ايشىقتى كورىنىسى بولىپ تابىلادى. الايدا، «بەلسەندى جاستار» ۇعىمى تەك فورمالدى تۇردە وتكىزەتىن فورۋمدارعا قاتىسىپ، ماراپات الۋمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. ناعىز بەلسەندىلىك – جۇيەلى وزگەرىستەر اكەلەتىن ينستيتۋتسيونالدىق كۇشكە اينالۋى قاجەت، ءارى ءومىر شىندىعى بولىپ سانالادى.

ەرىكتىلىك مادەنيەتى مەن قوعامدىق باستامالار جاستاردىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن قالاي قالىپتاستىرادى؟ مەملەكەت بەلسەندى بۋىننىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ ءجۇر مە؟

جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى – وتكىزىلگەن فورۋمداردىڭ، ۇيىمداستىرىلعان اكتسيالاردىڭ نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردىڭ كوبەدەي كوپ سانىمەن ەشقاشاندا ولشەنبەيدى. قايتا ونىڭ شىنايى كورسەتكىشى – قوعامداعى ناقتى ماسەلەنى كورىپ، وعان بەيجاي قارامايتىن، سوعان بايلانىستى ءوز شەشىم ۇسىناتىن جانە سول شەشىمنىڭ جۇزەگە اسۋىنا جاۋاپكەرشىلىك الاتىن ازاماتتاردىڭ قالىپتاسۋىنان كەلىپ شىعادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ۆولونتەرلىك، كوشباسشىلىق جانە ازاماتتىق قوعام – ءبىر-بىرىنەن اۋىلدارى الىس تۇراتىن زاۋ-زاتى بولەك ۇعىمدار ەمەس، ەلدىڭ قوعامدىق دامۋىن العا سۇيرەيتىن ءوزارا ساباقتاس ءۇش كۇش بولىپ سانالادى.

ۆولونتەرلىك – جاناشىرلىقتان ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە دەيىن

قازاق قوعامىندا ءوزارا كومەك پەن اسار ءداستۇرى ەجەلدەن بار. اۋىل بولىپ ءۇي كوتەرۋ، قيىندىققا تاپ بولعان وتباسىنا قول ۇشىن سوزۋ، كوپ بولىپ ورتاق ءىستى اتقارۋ – بۇگىنگى ۆولونتەرلىك مادەنيەتتىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك نەگىزدەرىنىڭ ءبىرپاراسى. سوندىقتان ەرىكتىلىك بىزگە سىرتتان كەلگەن، وزگەلەر بىزگە كۇشپەن تاڭعان جات قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ قازىرگى زامانعى ەرەكشەلىگى – ءداستۇرلى جاناشىرلىقتىڭ قوعامدىق ۇيىمدار، الەۋمەتتىك جوبالار جانە كاسىبي داعدىلار ارقىلى جۇيەلى سيپات الۋىنان بەيمارال تانىلادى.

قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى ۆولونتەرلىك قوزعالىستىڭ اۋقىمى بارىنشا كەڭەيە ءتۇستى. ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلىنىڭ 2025 جىلعى قورىتىندى ەسەبىندە ەلدەگى ۆولونتەرلەر سانى 275 مىڭ دەپ كورسەتىلدى. ال مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2026 جىلعى حابارلامالارىندا بۇل كورسەتكىش 300 مىڭنان اسقانى ايتىلادى. اتالعان ەسەپ بويىنشا 2025 جىلى 358 مىڭنان استام ۆولونتەرلىك مۇمكىندىك جاريالانىپ، 40 751 ءىس-شارا وتكىزىلدى. ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن بۇل دەرەكتەر ەرىكتىلىك قىزمەتتىڭ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنى ارتىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى.

دەگەنمەن ۆولونتەرلىكتىڭ ءمان-مازمۇنىن تەك ساندىق كورسەتكىشتەرمەن باعالاۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ باستى قۇندىلىعى – ادامدى قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە ۇيرەتۋىنەن تۇرادى. قارتتارعا كومەك كورسەتۋ، ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتاردى قولداۋ، ەكولوگيالىق اكتسيالارعا قاتىسۋ، اۋىل بالالارىنا ءبىلىم بەرۋ، توتەنشە جاعداي كەزىندە كومەك ۇيىمداستىرۋ – مۇنىڭ ءبارى جاس ادامنىڭ الەۋمەتتىك سەزىمتالدىعىن ارتتىرىپ، ءوز ورتاسىنداعى ماسەلەلەرگە بەيجاي قاراماۋىنا بارىنشا ىقپال ەتەدى.

ۆولونتەرلىك قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – جاستاردىڭ كاسىبي جانە تۇلعالىق دامۋىنا ىقپال ەتۋى ەكەندىگىن ءسوز ورايدا قاداپ ايتقانىمىز وتە ورىندى بولار ەدى. ەرىكتى جوباعا قاتىسقان جاس ۋاقىتتى باسقارۋدى، كوماندامەن جۇمىس ىستەۋدى، ادامدارمەن ءتىل تابىسۋدى، ماسەلەنى شەشۋدى جانە باستامانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدى ۇيرەنىپ، مول كاسىبي جانە ومىرلىك تاجىريبە جيناي الادى. بۇلار ءوز كەزەگىندە – ەڭبەك نارىعىندا دا، قوعامدىق ومىردە دە قاجەت قۇزىرەتتەر بولىپ تابىلادى.

الايدا، مەملەكەت تاراپىنان ۆولونتەرلىكتى باس-كوز جوق، جاستاردىڭ تەگىن ەڭبەگىن پايدالانۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋعا ەش بولمايدى. ەرىكتىنىڭ ەڭبەگى قۇرمەتتەلىپ، قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلۋى، اتقارعان جۇمىسى بيلىك تاراپىنان مويىندالۋى ءھام باعالانۋى قاجەت. ۆولونتەرلىك ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىنداعى ارىپتەستىك اشىقتىققا، ءوزارا سەنىمگە جانە ناقتى قوعامدىق ناتيجەگە نەگىزدەلگەندە عانا بۇل قوزعالىس ەلىمىزدە كەڭ قانات جايىپ، تۇراقتى تۇردە قارىگتاپ داميدى.

كوشباسشىلىق – اتاق ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك!

جاستار كوشباسشىلىعى دەگەندە كوپ جاعدايدا ساحنادا سويلەيتىن، فورۋمدارعا قاتىساتىن نەمەسە قوعامدىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى اتانعان تۇلعا ەلەستەيتىنگى دە جاسىرىن ەمەس. بىراق كوشباسشىلىقتىڭ ولشەمى لاۋازىم مەن اتاقتا ەمەس. كەرىسىنشە، ناعىز كوشباسشى – قازاق قوعامىنا ورتاق ماسەلەنى انىقتاپ، ادامداردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرا الاتىن، شەشىم قابىلداۋدان قورىقپايتىن جانە ناتيجەسى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن ادام بولۋى كەرەك.

مۇنداي قابىلەت اياق استىنان ءبىر كۇندە قالىپتاسپايدى. ول مەكتەپتەگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدان، ستۋدەنتتىك ۇيىمداردان، ۆولونتەرلىك جوبالاردان، جەرگىلىكتى باستامالاردان ءوز ءنارىن الىپ باستالادى. ماسەلەن، اۋىلداعى بالالارعا ارنالعان وقۋ كلۋبىن اشقان، ەلدى مەكەننىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەسىن كوتەرگەن نەمەسە جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان جوبانى ىسكە اسىرعان جاس – قوعامعا ناقتى پايدا اكەلىپ قانا قويماي، كوشباسشىلىق تاجىريبەنى ءوز بويىنا مولىنان جيناقتايدى.

بۇل رەتتە جاستارعا باستاما كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋ جەتكىلىكسىز بولىپ سانالادى. ولارعا شەشىم قابىلداۋعا، جوبانى باسقارۋعا، بيۋدجەت پەن رەسۋرستاردى جوسپارلاۋعا، ءوز جۇمىسىن باعالاۋعا دا بارىنشا اتتىڭ باسى جىبەرىلگەن مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمدار جاس كوشباسشىلاردى دايىن ءىس-شارالارعا قاتىسۋشى رەتىندە عانا ەمەس، جوبانىڭ تەڭ اۆتورى جانە جاۋاپتى ورىنداۋشىسى رەتىندە قابىلداۋى بيلىك تاراپىنان جاسالاتىن ماڭىزدى قادام دا بولىپ تابىلادى.

قازاقستاننىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا دا ازاماتتىق قاتىسۋ جانە شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە جاستاردى تارتۋ نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى. اتالعان قۇجاتتا بۇل پروتسەسكە تارتىلعان جاستاردىڭ ۇلەسىن 2029 جىلعا قاراي 30 پايىزعا جەتكىزۋ نىسانالى ينديكاتورى قاراستىرىلىپ وتىر.

بۇل – ءوز كەزەگىندە اسا ماڭىزدى باعدار. بىراق كورسەتكىشتىڭ ءوسۋى جاستاردىڭ قوعامدىق شەشىمدەرگە ىقپالى كۇشەيدى دەگەندى ەش بىلدىرمەيدى. وسىعان وراي، جاستار كەڭەستەرى مەن قوعامدىق ۇيىمدارداعى وكىلدىك ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋگە، شەشىم جوبالارىن تالقىلاۋعا جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا بارىنشا مۇمكىندىك بەرىلۋگە ءتيىس.

ازاماتتىق قوعام – جاستاردىڭ قوعامدىق ىقپال الاڭى

ازاماتتىق قوعام – مەملەكەتتىڭ قىزمەتىن سىرتتاي باقىلاپ قانا وتىراتىن قاعاز جۇزىندەگى كوز جۇمبا ورتا ەمەس. ول قوعامدىق ماسەلەلەردى انىقتاپ، شەشىم ۇسىناتىن، بيلىك پەن ازاماتتار اراسىنداعى ديالوگتى دامىتاتىن ماڭىزدى ينستيتۋتتار جۇيەسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قۇرامىنا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، ۆولونتەرلىك بىرلەستىكتەر، قوعامدىق كەڭەستەر، كاسىبي جانە باستاماشىل قاۋىمداستىقتار كىرەدى.

جاستار وسى قۇرىلىمدارعا بەلسەندى ارالاسقان سايىن قوعامداعى ماسەلەلەردى تەك جەكە مۇددە تۇرعىسىنان ەمەس، جالپىعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان باعالاۋدى دا زەردەلەپ ۇيرەنەدى. ولار ءبىلىم بەرۋ ساپاسى، ەكولوگيا، قالا مەن اۋىل ينفراقۇرىلىمى، مادەنيەت، تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك، الەۋمەتتىك تەڭدىك سەكىلدى تاقىرىپتاردى الەۋمەتتىك ورتادا جۇرت اتسالىساتىن قوعامدىق تالقىلاۋعا تىكەلەي شىعارا الادى.

قازاقستاندا مۇنداي قاتىسۋعا ارنالعان ينستيتۋتسيونالدىق مۇمكىندىكتەر بار. 2025 جىلعى رەسمي مالىمەت بويىنشا، ەلىمىزدە 263 قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەپ، ولاردىڭ قۇرامىنا شامامەن ءتورت مىڭ بەلسەندى ازامات كىرىپ وتىر. اتالعان جىلى قوعامدىق كەڭەستەر 1500-دەن استام نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت جوباسىن قاراستىرىپ، 200-دەن استام قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزدى. بۇل – ازاماتتىق باقىلاۋ مەن قوعامدىق پىكىردى مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە جەتكىزۋدىڭ ناقتى ارنالارى بولىپ تابىلادى.

بىراق جاستاردىڭ بۇل الاڭدارداعى ۇلەسى مەن ىقپالى بيلىكتىڭ تاراپىنان كەڭىنەن قولعا الىنىپ ءالى دە كۇشەيتىلە ءتۇسۋى قاجەت. جاس ازاماتتاردىڭ قوعامدىق كەڭەستەرگە، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇمىسىنا، قوعامدىق تىڭداۋلارعا جانە ازاماتتىق باستامالارعا قاتىسۋى قاعاز جۇزىندە عانا كورىنىس تاۋىپ، فورمالدى سيپاتتا قالماۋى كەرەك. ولاردىڭ ۇسىنىسى تىڭدالىپ قانا قويماي، قارالىپ، قابىلدانعان نەمەسە قابىلدانباعان شەشىمنىڭ سەبەپتەرى ءتۇسىندىرىلۋى قاجەت ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى.

وسى جەردە مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى سەنىم ماسەلەسى العا شىعادى. ەگەر جاس ادامنىڭ باستاماسى تورەشىلدىك (بيۋروكراتيالىق) كەدەرگىلەرگە تىرەلسە، قوعامدىق پىكىر ەسكەرىلمەسە نەمەسە ۆولونتەرلىك جوبا تەك ەسەپ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلسا، بەلسەندىلىكتىڭ قارقىنى بىرتىندەپ السىرەپ، بيلىككە دەگەن تەرىس كوزقاراسى قالىپتاساتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ال، بيلىك تاراپىنان كەڭىنەن قولعا الىنعان اشىق ديالوگ، ءادىل باسەكە جانە ناقتى ناتيجە ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ قوعامدىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىن بەكەمدەي، تاس-ءتۇيىن نىعايتادى.

جاستار – بولاشاق قانا ەمەس، بۇگىنگى قوعامدىق كۇش!

بەلسەندى جاستار – مەملەكەتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەگەن تۇجىرىم ۇران كۇيىندە قالماي ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋى كەرەك. ونىڭ ناقتى مازمۇنى جاستاردىڭ قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋىنان، باستامالارىنا قولداۋ تابۋىنان جانە مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە ىقپال ەتە الۋىنان كورىنەدى. ۆولونتەرلىك ادامدى جاناشىرلىققا تاربيەلەيدى، كوشباسشىلىق ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرادى، ال ازاماتتىق قوعام سول بەلسەندىلىكتى قوعامدىق وزگەرىسكە اينالدىرادى. وسى ءۇش باعىت ءوزارا ۇيلەسكەندە عانا جاستاردىڭ الەۋەتى تولىق اشىلادى.

مەملەكەت جاستارعا تەك قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي، ولارعا سەنىم ارتۋى كەرەك. ال جاستار بەلسەندىلىكتى جەكە جەتىستىككە جەتۋدىڭ باسپالداعى رەتىندە عانا ەمەس، ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە قابىلداۋى قاجەت.

ويتكەنى ەلدىڭ بولاشاعى جاستارعا امانات ەتىلەتىن كەزەڭدى كۇتىپ وتىرمايدى. ول بۇگىنگى تاڭدا جاستاردىڭ قانداي شەشىم قابىلداپ، قانداي باستاما كوتەرىپ، قوعام ومىرىنە قانشالىقتى ارالاساتىنىنا بايلانىستى قالىپتاسادى.

Abai.kz