دۇيسەنبى, 25 مامىر 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 8531. جازىلعاندار — 4400. قايتىس بولعاندار — 35
جاڭالىقتار 2589 0 پىكىر 28 قىركۇيەك, 2012 ساعات 12:57

الىپ پەشتەي قايناپ جاتقان يادرولىق پوليگون الاپات اپاتقا ۇرىندىرىپ جۇرمەي مە؟

اۋىلداعى اعايىننىڭ كوبى قالاعا كوشكەندى ءجون كورەدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى دا تەك كۇنكورىستىڭ جايىمەن كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعان جوق. قونىس ەتكەن مەكەنىندە ءومىرىن ودان ارى وتكىزە بەرسە، ءوزى وتىرعان اعاشتىڭ ءتۇبىن ءوزى كەسكەن اپەندىنىڭ كەبىن كيەتىن جاعدايعا جەتەتىنىن سەزگەندىكتەن اتامەكەنىنەن بەزىنبەسكە امالى جوق. ياعني ارنايى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قاۋىپتى ايماققا ءوزى تۋعان توپىراعى دا كىرىپ كەتسە، ۇرپاق اماندىعىن ويلاپ الاڭداماعاندا قايتەدى؟

اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسى سەمەي پوليگونى اۋ­ما­عىن­داعى اۋىلدار جايىنان شىعىپ وتىر. ءبىر عانا ابىرالى ءوڭى­رىندەگى التى اۋىلدىڭ جايى الا-قۇلا دەڭگەيدە تۇر­عانى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. سونىڭ ىشىندە سەمەي پو­لي­گو­نىنىڭ وشاعى بولعان دەگەلەڭ تاۋىنا جاقىن جەردەگى اي­نابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى مەن وعان قاراستى ساماي ەل­دى مەكەنى، ورىستىڭ ماتەلىندە ايتىلاتىنىنداي، «نە بالىق ەمەس، نە ەت ەمەس» كۇيدە قالىپ وتىر. بۇل ەكى اۋىل­­دى ەرەكشەلەپ ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار: جە­­رىندە بۇدان ارى ادام تۇرۋعا بولمايدى، پوليگون شە­كاراسىنداعى رادياتسيالىق دەڭگەيى وتە جوعارى اي­ماق­قا جاتادى.

اۋىلداعى اعايىننىڭ كوبى قالاعا كوشكەندى ءجون كورەدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى دا تەك كۇنكورىستىڭ جايىمەن كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعان جوق. قونىس ەتكەن مەكەنىندە ءومىرىن ودان ارى وتكىزە بەرسە، ءوزى وتىرعان اعاشتىڭ ءتۇبىن ءوزى كەسكەن اپەندىنىڭ كەبىن كيەتىن جاعدايعا جەتەتىنىن سەزگەندىكتەن اتامەكەنىنەن بەزىنبەسكە امالى جوق. ياعني ارنايى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قاۋىپتى ايماققا ءوزى تۋعان توپىراعى دا كىرىپ كەتسە، ۇرپاق اماندىعىن ويلاپ الاڭداماعاندا قايتەدى؟

اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسى سەمەي پوليگونى اۋ­ما­عىن­داعى اۋىلدار جايىنان شىعىپ وتىر. ءبىر عانا ابىرالى ءوڭى­رىندەگى التى اۋىلدىڭ جايى الا-قۇلا دەڭگەيدە تۇر­عانى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. سونىڭ ىشىندە سەمەي پو­لي­گو­نىنىڭ وشاعى بولعان دەگەلەڭ تاۋىنا جاقىن جەردەگى اي­نابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى مەن وعان قاراستى ساماي ەل­دى مەكەنى، ورىستىڭ ماتەلىندە ايتىلاتىنىنداي، «نە بالىق ەمەس، نە ەت ەمەس» كۇيدە قالىپ وتىر. بۇل ەكى اۋىل­­دى ەرەكشەلەپ ايتۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار: جە­­رىندە بۇدان ارى ادام تۇرۋعا بولمايدى، پوليگون شە­كاراسىنداعى رادياتسيالىق دەڭگەيى وتە جوعارى اي­ماق­قا جاتادى.

الدىمەن ايتار جايت، مۇنداعى جۇرت قاراسى اينا­بۇ­لاق پەن سامايداعى وتباسىلاردى قوسقاندا 50 ۇيگە ارەڭ جەتەدى. اينابۇلاق 1991 جىلى ابىرالى اۋدانى قۇ­رىلعاندا س.بەگالين اتىنداعى كەڭشار بولىپ، جا­ڭا­دان شاڭىراق كوتەرگەن ەدى. الايدا 1998 جىلى ابى­رالى اۋدانى تاراعان سوڭ، كەڭشار تۇبىرىمەن جويىلىپ، اي­نابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى بولىپ قالدى. بۇرىنعى اۋدان قۇرامىنداعى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بارلىعى (ىشىندە اينابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى دە بار) سەمەي قالا­سى­نىڭ اكىمشىلىك قۇرامىنا ەندى. اۋدان، اۋىلداردى وڭ­تاي­لاندىرۋ ماقساتىندا ەل اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن سول كەزەڭدەگى وسىناۋ رەفورمادان جەرگىلىكتى حالىق زيان كورگەن جوق. قايتا الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ بىرتىندەپ شەشىلۋىنە وڭ ىقپالى ءتيدى.

اۋىل ىرگەتاسى قالانعان العاشقى جىلداردا اۋىز­سۋدى ەكى شاقىرىم جەردەن تاسىپ ىشكەن اينابۇلاقتىقتار قا­زىرگى كۇندە سۋدى اۋىل ىشىنە ورناتىلعان ەكى قۇبىردان الا­دى. جارىق تا تارتىلعان، ۇيالى بايلانىستىڭ ەكى ءجۇ­يەسى - اكتيۆ پەن بيلاين قىزمەتى دە جۇرت يگىلىگىنە جاراپ تۇر. سەمەيدەن 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان شا­عىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قالامەن تاۋلىك سايىن باي­لانىستا بۇل مۇمكىندىكتىڭ پايداسى زور. ال جوعارىدا اي­تىلعان كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كوزى سانالاتىن وسى سۋ­دىڭ ىشۋگە جارامدىلىعى قانشالىقتى قاۋىپسىز دەڭ­گەيدە؟ پوليگون وشاعىنا جاقىن جەردەگى حالىقتىڭ تا­بي­عي تازا سۋ ءىشۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى ەڭبەكتەگەن بالاعا دا بەلگىلى.

دەسەك تە، عالىمدار زەرتتەۋلەرىندەگى دە­رەك­تەر ناتيجەسىنە زەر سالساق، تاعى دا تاعاتىڭدى تا­ۋىسار تۇيتكىلمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلەدى.

قازاقستاندىق عالىم، بيولوگيا عىلى­مى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆيكتور ءينيۋشيننىڭ اي­تۋىنشا، سەمەي اتوم پوليگونىنداعى ياد­رولىق سىناق سالدارىنان پايدا بولعان تەح­نو­گەندى اۋىتقۋ ايماعى جەردىڭ سەيسميكالىق گەوسەرپىنىنە جاعىمسىز اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.

عالىم «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە بەر­گەن سۇحباتىندا: «قازاقستان عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى عا­لىمدارىنىڭ جاساعان باعدارلاماسى بو­يىن­شا، عارىشتىق قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن رەسپۋبليكالىق جەكە ايماقتاردا تەم­پە­را­تۋرالىق ولشەمدەردىڭ توپتاماسى جۇرگىزىلدى. ءنا­تيجەسىندە سەمەيلىك يادرولىق پوليگون اي­ماعى الىپ پەشتە قىزدىرىلىپ جاتقانداي بولدى. مۇنداعى قىزۋ دەڭگەيىنىڭ بەس-التى گرادۋسقا كوتەرىلگەندىگى العاشقى تەرمودينامي­كالىق اۋىتقۋعا سەبەپ بولعاندىعىن اتاپ وتۋگە بو­لادى»، - دەيدى. ۆ.ءيليۋشيننىڭ سوزىنە ءسۇ­يەن­سەك، ايماقتا گەولوگيالىق تۇرلەر، سۋ، ءتىرى اع­زالار  ءبارى وزگەرىسكە ۇشىراعان.

«بۇل قۇبىلىستىڭ قاۋىپتىلىگى،  بۇل اۋىت­قۋ­شىلىق جەردىڭ سەيسميكالىق گەوديناميكاسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ون جىل بۇرىنعى ال­تاي ايماعىنداعى 10 بالدىق جەر سىلكىنىسىن ەس­كە تۇسىرىڭىزدەر. جالپى، سوڭعى 30 جىلداعى تا­بيعي اپاتتار مەن تابيعي ديناميكانى سا­لىستىرساق، ونىڭ 60 پايىزعا دەيىن وسكەندىگىن كو­رەمىز! ەرتەرەكتە تەپە-تەڭدىك ساقتاپ تۇرعان كۇشتى ادامزاتتىڭ ءوزى بۇزدى»، - دەدى عالىم.

بىلىكتى عالىم اتاپ كورسەتكەن جايلاردىڭ ءبارى شىندىق. اقىر سوڭىندا عاسىردان-عا­سىرعا كەتەتىن قاسىرەتكە ۇشىراتقان اتوم الا­پا­تىنا اينالىپ كەلگەندە ادامنىڭ ءوزى كى­نالى بولىپ وتىر. ۆ. ءينيۋشيننىڭ پايىم­دا­ۋىنشا، پو­ليگون وشاعىنداعى تەحنوگەندى اۋىت­قۋ­شى­لىقتىڭ جاعىمسىز اسەرلەرىن جويۋدى قولعا ال­ماي، ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا جانە ءىرى اي­ماق­تاردىڭ ەكولوگياسىنا دا كەرى اسەر ەتەتىن اۋىر زار­داپتارىن توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى عالىم ءسو­زىنەن سەمەي يادرولىق پولي­گو­نىنداعى پاتوگەندى سۋدىڭ قاۋىپتىلىگىن بايقاۋعا بو­لادى.

«سەمەيدىڭ سۋ قويمالارى، مال جانە ەگىن شارۋاشىلىق ايماقتارىندا وتكىزىلگەن مۇقيات بيوفيزيكالىق زەرتتەۋلەردەن كەيىن سۋ يادرولىق پوليگوننىڭ «ۋ تاراتۋشى» رەتىندەگى نەگىزگى كوزى دەگەن شەشىمگە كەلدىك. اكادەميك لۋكيانوۆپەن بىرگە سۋدىڭ رەزونانستى سپەكترلى جادى انىق­تال­دى. ياعني يادرولىق جارىلىستار اسەرىنەن ونىڭ ەلەكتروندى قۇرىلىمى وزگەرەدى. ەگەر ادام ۇزاق ۋاقىت بويى مۇنداي سۋدى پايدالانسا، ونىڭ اعزاسىنىڭ قىزمەتى بۇزىلادى»، - دەپ تۇجىرىمدايدى بيوفيزيكا سالاسىنىڭ بىلگىرى.

مىنە، وسىناۋ ءبىر عانا مىسالعا قاراپ وتى­رىپ، سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ ەپيتسەنترى بول­عان دەگەلەڭ تاۋىنان نەبارى 50 شاقىرىمداي عانا جەردە ورنالاسقان اينابۇلاقتاعى اۋىز­سۋدىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى جوق دەپ قالاي ايتا الامىز؟! اۋىلدى سەگىز شاقىرىمداي جەردەگى ساماي ەلدى مەكەنىنەن ءبولىپ قاراۋىمىزدىڭ دا وزىندىك ءمانىسى بار.

ساماي - ابىرالى وڭىرىندەگى «بولاشاعى جوق» اۋىلدار تىزىمىنە ىلىككەن ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى. ياعني بۇل ايماقتا بۇدان ارى تۇرۋعا بولمايتىندىقتان، ونداعى شاڭىراقتار بيىل تۇگەلدەي سەمەي قالاسىنا كوشىرىلۋى ءتيىس بو­لاتىن. الايدا قالا ىرگەسىنە قونىس اۋداراتىن اۋىل تۇرعىندارىنا ارناپ سالىنىپ جاتقان باسپانالار قۇرىلىسىنىڭ اياقتالماۋى سەبەپتى سامايلىقتارعا ازىرگە «سەمەيلىك» اتانۋدىڭ ورايى كەلمەي تۇر. بىراق ەرتە مە، كەش پە، ون­داعى از-كەم شاڭىراق بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ قالاعا بەت بۇرعاندا، قاۋىپتى زونا كارتاسىندا قالىپ تۇرعان اينابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى تۇرعىندارى «تاجىريبەدەگى قوياندار» ىسپەتتى قالا بەرمەك پە؟ تۇرعىندار كوكەيىندەگى وسىناۋ وزەكتى سۇراققا ناقتى جاۋاپتى كىمنەن الارىن بىلمەي دال. بۇل سۇراق ءوز الدىنا، ءجۇز بالاعا دا جەتپەيتىن وقۋ­شىسى بار مۇنداعى مەكتەپتىڭ دە ەرتەڭى بۇلىڭ­عىر. سەبەبى وقۋشىلاردىڭ تەڭ جارىمىن سا­ماي­داعى وتباسىلاردىڭ بالالارى قۇرايدى. ەگەر ساماي كوشەتىن بولسا، اينابۇلاق ورتا مە­ك­تەبىنىڭ جاي-كۇيى قالاي بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال مۇنداعى شاڭىراقتاردىڭ دەنى  - مەك­­تەپ جاسىنداعى بالالارى بار جاس وت­با­سى­لار. 

ءيا، پوليگون ايماعىنداعى اۋىلدارعا قاتىستى ايتا بەرسەك، ءسوز دە، مىسال دا جەتەدى. ءبىز ءبىر عانا اينابۇلاقتاعى احۋالدى عانا تىلگە تيەك ەتتىك. ال جالپى قالاعا كوشىرىلەتىن، بولاشاعى جوق ەلدى مەكەندەر وڭىردەگى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ارقايسىندا بار. ءتىزىم بويىنشا، ولاردى قونىستاندىرۋ ماقساتىندا قالالىق اكىمدىك تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان وڭتايلى ىستەر بارشىلىق. بىراق اينابۇلاقتىڭ جاعدايى الاڭداتپاسقا قويمايدى...

اۆتور: ءساتجان قاسىمجانۇلى، شىعىس قازاقستان وبلىسى

"الاش ايناسى" گازەت

 

0 پىكىر