(رەترو-سۇحبات)

داۋلەسكەر دومبىراشى، اتاقتى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ قىتاي استاناسى بەيجىڭنەن بۇيرەك الماستىرىپ، ەمدەلىپ قايتقان كەزى. ءوڭى جاقسى. راسىندا، وتە كەلبەتتى دە جان ەدى عوي; سول ءسات تىپتەن نۇرلانىپ، جاسارا تۇسكەندەي ەكەن، جايدارىلانا قارسى الدى.

اجەپتاۋىر اڭگىمەلەستىك. بىراق ءسوزىمىز كەرەمەت جاراسىپ تا كەتە قويمادى. جەكەلەگەن توسىنداۋ سۇراقتارىم دا جوق ەمەس-ءتى. سونى اڭداعاندا سەزىمتال كۇيشى ازداپ تىكسىنىڭكىرەپ، تىم تەرەڭگە ءتۇسۋدى قالامادى.

كەيىنىرەك تاعى ءبىر ورالارمىن دەپ شىقتىم. الەكساندر بەكتىڭ باۋىرجان مومىشۇلىن كوپ جاعالاپ ءجۇرىپ زورعا يلىكتىرگەنىن ويلايمىن. سول سياقتى، سۇحباتتى بەلگىلى دەڭگەيىنە جەتكىزگەنشە ءبىر نىسانعا ون رەتتەن بارعان اعالارىمدى بىلەتىنمىن. مەن دە كۇيشىگە تاعى اينالىپ سوعارمىن دەپ ءوز-ءوزىمدى جۇباتتىم.

كەيىن ءىس اياقسىز قالدى. قايتا ديدارلاسۋدىڭ ىڭعايى كەلمەپتى. ەندى سوناۋ اڭگىمەنى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.

– قارشىعا اعا، جات ەلدە جاتقاندا قانداي كۇيدە بولدىڭىز؟ قاتتى تورىققان كەزدەرىڭىز كەزدەسكەن شىعار وپەراتسيا قارساڭىندا؟..

– ەندى، بىلايىنشا، بەلگىلى نارسە عوي. تورىعاسىڭ، ارينە. نە ايتاتىنى بار. بىراق قىتايلىق قازاقتاردىڭ ىقىلاسى ەلجىرەتتى. سونداعى ۇلتتار ۇيىمىنان، جەرگىلىكتى راديودان، باسقادان... ناۋرىزبەن قۇتتىقتاپ كەلىپ جاتتى. بىرەۋلەرى ۇيىنەن تاماق، ونى-مۇنىسىن ءپىسىرىپ اكەلەدى. اناۋ عوي، مىناۋ عوي دەپ كوڭىلىمدى اۋلاۋعا تىرىسادى. دومبىرامدى تارتىپ، اڭگىمەمدى ايتىپ، وتىرامىن، باياعى، ارالارىندا. بىردە كەشكىلىك، قالاي باستالىپ كەتكەنىن دە بىلمەيمىن، ءبارىمىز قوسىلىپ «ەلىم-ايدى» ايتىپ جىبەرىپپىز. ءبىر قاراسام، ەگىلىپ جىلاپ وتىرمىز. قاراكولەڭكە. تۇرىپ، جارىق جاعايىق دەسەك، ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيالامىز.

– كوز جاسىن كورسەتكىڭ كەلمەيدى عوي كەيدە. الگى اعايىندار ەل دەپ، جەر جەپ تەبىرەنەدى. ءسىزدى نە بوساتتى؟

– مەن دە ساعىنبايمىن با تۋعان جەردى. اۋىر وپەراتسيانى كۇتىپ، پىشاققا تۇسكەلى جۇرگەن ادامدى، ءبىر ءۇمىت، ءبىر كۇدىك دەگەندەي، ءتۇرلى قيال بيلەمەي مە. جانىم پيدا، قۇرىسىن، ەل شەتىنە جەتىپ ولسەم-اۋ دەپ تە ويلايسىڭ. بالالارىمنىڭ ماڭدايىنان ءبىر يىسكەسەم، باسقا ارمان بولماس ەدى دەپ، بارىنەن كۇدەر ۇزگەن دە ساتتەر بولدى. بەكەر كەلدىم بە دەپ تولقيسىڭ. الگى قانداستار – قامكوڭىل، شەت مەملەكەتتە ءجۇر. وتان دەگەن، اتامەكەن دەگەن قيىن عوي. سونى ارمانداپ جىلايدى.

– سودان قايتتىڭىزدەر؟..

– سودان قايتەمىز، كەتتى ءبارى كىشكەنەدەن كەيىن اقىرىنداپ جىلىستاپ... تۇك بىلمەگەندەي. مەن قالدىم جالعىز. قۇلازيسىڭ. قاسىمدا ەشكىم جوق-تىن و تۇستا. ءبىر ءوزىم جاتقام. وي-بوي، باسقا بەرمەسىن! اكەم مارقۇم «دۇنيەدە نە جامان» دەگەندە «جالعىزدىق جامان» دەۋشى ەدى. اۋرۋحانا ەسىگىنىڭ الدىنا شىققاندا، ۇدەرىپ كوشىپ بارا جاتقان اق شۋدا بۇلتتى كورۋ ءۇشىن شىعامىن. «ءاي، شىركىن، ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇستىنەن ءوتتى-اۋ انا بۇلت!» دەپ ۇزاق قاراپ تۇرامىن. ەڭ قىمبات نارسە تۋعان جەر ەكەن. تۋعان توپىراق. قادىرىن بىلمەيدى ەكەنسىڭ ۇيدە جۇرگەندە.

– اتامەكەنىڭىز اتىراۋ ولكەسى عوي.

– ءيا، قۇرمانعازى، داۋلەتكەرەي، يساتاي، ماحامبەت سىندى بابالارىمىزدى دۇنيەگە اكەلگەن نارىن قۇمىنىڭ قويناۋىندا تۋعانىما سۇيىنەمىن.

– ءسىز ءۇشىن الماتىنىڭ دا ورنى بولەك، البەتتە...

– وعان ءسوز جوق. الماتىدا ءوسىپ-وندىك. جاس شاقتان وسىندامىز. بالالار تۋدى. الماتىنىڭ جاراتىلىسى ايرىقشا. «جەر ءجانناتى جەتىسۋ» دەپ تەگىن ايتپايدى. قار جاۋسا، اپپاق بولىپ مولدىرەپ تۇرادى. مامىردا – كوكپەڭبەك. سىلدىراپ اققان بۇلاق. ءبىر ماسا، نە ءبىر شىبىن كورمەيسىڭ. دۇنيەنىڭ جۇماعى وسىندا عوي! اتتەڭ، سول قاسيەتتى سەزىنە الماي جاتامىز. ءتۇتىن دەيمىز، اناۋ دەيمىز، مىناۋ دەيمىز. ستۋدەنت كەزىمدە اۋىلعا اسىعۋشى ەم. ودان قايتادان الماتىعا جەتكەنشە دەگبىرىڭ كەتەدى. قىزىق. قىزىم راۋشان اقش-تا دۇنيەجۇزىلىك ونەر ۋنيۆەرسيتەتىن تۇگەستى. ول دا تۋعان جەر قادىرىن ەندى ءبىلىپ جۇرگەندەي. امەريكا، جاپونيا، ەۋروپا... كورمەگەن ەلى جوق. جەر جەتپەيدى الماتىعا دەيدى...

– ساعىنىش – شابىتتىڭ دا ءنارى...

– ول راس. ۋاقىت تا ءوتىپ بولمايدى. سەرىگىم – دومبىرا. كۇي، كوبىنەسە، قينالعان كەزدە شىعاتىنى ءمالىم. كىشكەنە جەلپىنسەڭ، شالقىعان، كوڭىلدى كۇي تۋادى دەگەندەي. «بەيجىڭ قىز» دەگەن كۇيمەن ەمحانادا قىزمەت ەتەتىن قىتايدىڭ قىرىق قىزىن بيلەتتىم. مەدبيكەلەر. بۇلاردا اقپاننىڭ 23-ىنەن كەيىن كوكتەم مەيرامى كورىنەدى. ۇلتتىق بيلەرىمىزدى ۇيرەتتىم. قازاق كوستيۋمىن تاۋىپ كيگىزىپ... ءتىپتى، تەلەۆيزورعا ءتۇستى، بيلەپ... ماعان ءدان ريزا. ءماز بولىپ: «و-و-و، ني حاو، ني حاو!» دەپ قىرىلىپ قالا جازدايدى كورگەندە. «شيشيە، شيشيە!» دەيدى ءيىلىپ. «راحمەت!» دەگەنى ەكەن. قىتاي راديوسىنا ەلۋ ءتورت كۇي جازعىزدىم. بەس مىڭ جىلدىق قورلارىنا كىرەدى دەدى. مەملەكەتتىك. تەرلەپ، بالقىپ وتىرىپ تىڭدادى ماماندارى. قايران قالادى ءبارى. «بۇل كۇيلەردى نە ماقساتپەن جازعىزاسىز؟» دەپ سۇراعاندارى دا بار. «ءولىپ كەتسەم، قازاقتىڭ ونەرى قالسىن دەگەن نيەتىم عوي» دەپ جاۋاپ بەردىم. قاراپ وتىرسام، و جاقتا ون سەگىز كۇي شىعىپتى. «قانداستار»، «انا مەيىرىمى»، «جالعىزىم»، «تابىنۋ»...

– جالپى، قاي كەزدەن تارتا باستادىڭىز دومبىرانى؟

– ەس بىلگەننەن تارتتىق قوي. اكەمنىڭ ويىپ جاساعان دومبىراسى بار ەدى. ەمەن-اۋ دەيمىن. ون ەكى پەرنە. باياعىدا باتىس وڭىرىندە قيسسا كوپجارۇلى دەگەن كەرەمەت اقىن، ءانشى ءوتىپتى. قازان توڭكەرىسى تۇسىندا قاشىپ، يرانعا قونىس اۋدارادى. ودان اتىراۋعا قايتا ورالىپ، 1924-ءشى جىلى دۇشپاندار قولىنان مەرت بولعان سەكىلدى. سول قيسسا جارىقتىق تاڭعا ءان سالعاندا، ماڭايىنداعىلار تىرپ ەتپەي، سۇيسىنە تىڭدايدى ەكەن. اكەم سونىڭ قاسىنا كوپ ەرگەن. ءوزى دە جانىنان ازداپ ولەڭ شىعارۋشى ەدى. دومبىرا تارتاتىن. ءان سالاتىن. اڭشى ادام. كەشكە كەلەدى. قويان، تۇلكى، قاسقىرىن الىپ. سوعىستان كەيىنگى قيىن جىلدار عوي. شەشەمىزدەن ەرتە ايىرىلدىق. مەن ءۇش جاستا قالىپپىن. جەتى بالامىز. اكەمىز ەشكىمگە بەرمەي ءوزى اسىرادى. ءبارىمىزدى وقىتتى. اۋىلداعى ونەر ادامدارى ۇيگە ءجيى كەلەتىن. ءبىز سولاردىڭ ولەڭىن، دومبىراسىن ەستىپ وتىرىپ ۇيىقتاپ كەتەتىن ەدىك. ارينە، ونەرپازدىققا ىقپال ەتكەن وزگە دە جاعدايلار بولدى.

– قانداي، ماسەلەن؟

– قىرعي دەگەن ۇلكەن اعام اتىراۋدىڭ قاسىنداعى زووۆەتتەحنيكۋمدا وقىدى. 1950-ءشى جىل قارساڭىندا. وقۋ ورنىنىڭ دومبىرا ۇيىرمەسىنە قاتىسادى ەكەن. سونىڭ ۇيرەنىپ كەلگەن كۇيىن الىپ قالۋعا تىرىساتىنمىن. ول كەتكەن سوڭ دا كەشكە دەيىن قايتا-قايتا تارتىپ، ابىگەرگە تۇسەتىنمىن. ءسويتىپ، ونەرگە كىشكەنتايدان-اق بەيىمدەلدىك. كەيىن ءان-كۇي ساباعىن وتتىك، دومبىراشىلار وركەسترىنە قاتىستىم.

– بىلۋىمىزشە، ءسىز ۇيدەگى ۇلداردىڭ كىشىسىسىز.

– ۇلدىڭ ەڭ كىشىسىمىن. ءوزى، بەس ۇل، ەكى قىز عوي ءبارى. مەنەن كەيىن قارىنداسىم اقكەنجە بار. انامنىڭ اتى – دامەش. و كىسى ەمىس-ەمىس قانا ەسىمدە...

– ءان سالۋعا بەيىمىڭىز قالاي ەدى؟

– اۋەلى ءان ايتقانمىن مەن! ءانشى بالا اتانىپ، كوزگە ءتۇستىم، ءتىپتى. تالاي جۇلدە الدىم. كەيىن تاماعىم كەتتى دە، دومبىراعا سودان سوڭ اۋىستىق قوي ءبىرجولا. وتپەلى جاس دەگەن بار ەمەس پە. سوعان ءمان بەرمەپپىز. ايقايلاي بەردىك الدى-ارتقا قاراماي. ودان كەيىن انگينا بولىپ، قازاقشا «باسپا» دەي مە; اقىرى، داۋىستان ايرىلدىق.

– دومبىرادان شىڭداعان العاشقى ۇستازدارىڭىز كىمدەر؟

– العاشقى ۇستازىم – قاتيموللا ريزۋانوۆ. اۋىل مۇعالىمى. نەگىزگى ماماندىعى – فيزيك. قازىر بار. ودان سوڭ قازاكەش مۇحتاروۆ، ناريمان ۇلكەنباەۆ دەگەن كىسىلەردىڭ دە تاربيەسى، ونەگەسى جۇقتى.

– 1962 جىلى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتقا ءتۇسىپسىز.

– ءيا، جاعداي سولاي ساباقتاستى. بىراق 1965 جىلى قىستا كونسەرۆاتورياعا اۋىسىپ كەتتىم. بويداعى ونەر شىقپاي قويمايتىن سياقتى. ىشىنە كىرگەننەن كەيىن بايگەگە قوسقان ات سەكىلدى قىزىنىپ، دەلەبەڭ قوزىپ، ەسى-دەرتىڭ ونەر بولىپ تۇرادى ەكەن. سول جىلى قۇرمانعازى وركەسترىنە كىردىم. شامشيدەن ءشارىپوۆ دەگەن اعامىزدىڭ قاسىندا وتىرىپ، كوپ نارسە ۇيرەندىم. رۇستەمبەك وماروۆ، ساميعوللا اندارباەۆ، باقتيار قۇبايجانوۆ دەگەن اعالارىمىز، ءمۇنيرا ەرجانوۆا دەگەن اپامىز بولدى. ءبارى دە دينا شەشەمىزدى كورگەن كىسىلەر. وسىلاردىڭ تاربيەسىمەن ءبىرتالاي اسۋعا شىقتىق. ودان پروفەسسور قۇبىش مۇحيتوۆتىڭ كلاسىنا ءتۇستىم. شامعون قاجعاليەۆتەن ديريجەرلىك ماماندىقتى وقىدىم. وركەستردە قوسىمشا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ... شەت ەلدەرگە باردىق. 1991 جىلعا دەيىن سول وركەستردە ىستەدىم عوي. وسى قۇراممەن بىرگە بۇكىل الەمدى ارالادىق دەسە بولادى.

– وركەستر دەگەن ۇلكەن اكادەميا دەيدى...

– و-و، وعان ءسوز بار ما! ىشىندە وتىرىپ، نەشە الۋان كومپوزيتورلاردىڭ مۋزىكاسىن ورىندايسىڭ. باس دومبىرانىڭ، كىشى دومبىرالاردىڭ، قوبىزدىڭ، سىرنايدىڭ، فلەيتانىڭ... وزگە دە اسپاپتاردىڭ قوسىلۋ ۇندەستىگىن سەزىنگەننەن كەيىن باسقاشا تالعام قالىپتاسادى. شىعارمالاردىڭ كۇردەلى قۇرىلىسىنا بويلايسىڭ. الەم كەمەڭگەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىن بويعا سىڭىرە باستاعاننان-اق شەبەرلىگىڭ ارتا تۇسەدى. جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەسىڭ. كەزىندە احمەت جۇبانوۆ باستاپ كەتكەن قۇرمانعازى وركەسترى قازاق ەلىندە عانا ەمەس، بۇكىل وداقتا العاش اكادەميالىق تۇعىرعا شىقتى. مۇنى ايتامىز، كەڭەس تۇسىندا دۇنيەجۇزىندە فەستيۆالدەرگە ورىستار ەمەس، ءبىز باردىق! وسىدان كەيىن كاسىبي جاعىنان قالاي وسپەيسىڭ! مۇنىڭ ءبارى كۇي ونەرىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا زور پايداسىن تيگىزدى.

– ءاربىر ورىنداۋشى كوبىنە ءوزى ىزدەنەتىن شىعار.

– ارينە، كوپ نارسە وزىڭە بايلانىستى. ءوزىڭ ۇمتىلۋىڭ كەرەك. شاماڭدى كانىگى ماماندارمەن مولشەرلەپ كورسەڭ، وسالدىعىڭ بىردەن بىلىنەدى. ءتۋابىتتى دارىنىڭ بولۋى مۇمكىن. بىراق ساۋاتىڭ جەتپەسە، تاجىريبەڭ ۇشتالماسا زاڭعار بيىككە كوتەرىلە الاسىڭ با. جۇرەگىڭ ويناپ تۇرعانىمەن، ءبىلىمسىز، جاتتىعۋسىز الىسقا ۇزامايسىڭ. كەيدە ديريجەردىڭ ايتقانىن ورىنداي الماي ۇياتقا قالاتىن ساتتەر كەزدەسەدى. سوندىقتان، قارا تەرگە تۇسە ءجۇرىپ، كۇنى-ءتۇنى تالماي ىزدەندىك. كونسەرۆاتورياعا ىلىگىپ، ديريجەرلىق كلاسقا كىرىپ، فورتەپيانونى مەڭگەرگەننەن كەيىن كوزىڭ اشىلادى. نەگىزى، كەز كەلگەن سالادا ءوز ءىسىڭنىڭ مايتالمانى بولعانىڭ ءجون. ايتپەسە، نەمەنە... ءىلىنىپ-سالىنعان كوپتىڭ ءبىرى بولۋ – ناعىز دارمەنسىزدىك قوي، سەزىنگەن ادامعا.

– جاڭا سىرت ەلدەگى اعايىندار اراسىندا وتىرىپ كوڭىل بوساعان ءساتتى ەسكە الدىڭىز. ال شىعارماشىلىق ۇزاق عۇمىردا قاتتى وپىنىپ، قامىققان كەزدەرىڭىز بولدى ما؟

– دۇنيەدە تاعى ءبىر جامان نارسە – ەڭبەگىڭنىڭ جانباۋى. باياعىدا كومسومول سىيلىعىنا وتپەي قالدىم. حالىقارالىق فەستيۆالگە ىلىكپەدىم. ايتا بەرسە، ادىلەتسىزدىكتى كورىپ باعىپپىن. تاۋىم تالاي شاعىلدى. وركەستردىڭ ءبىرىنشى دومبىراشىسىمىن. بىلايشا ايتقاندا، ديريجەردەن كەيىنگى ادامسىڭ. بىراق ەڭبەگىڭ قۇمعا قۇيعان سۋداي، ەش ەلەنبەيدى. ءوزىم قاتارلى جىگىتتەردىڭ ءبارى لايىقتى اتاقتارىن العان. ال مەن 1981-ءشى جىلعا دەيىن ماراپات دەگەندى بىلگەن ەمەسپىن. كىشكەنە قىنجىلاسىڭ، ارينە، سوندايدى ويلاعاندا... قازىر ەسكە ءتۇسىپ وتىر، سوناۋ ەرتەرەكتەگى ۋاقىت ەدى. ۋكراينادا ءجۇرمىز. وتباسىڭ ول قالعان ارتىڭدا جاۋتەڭدەپ. سەنىڭ ءجۇرىسىڭ – مىناۋ، ۇيدەن بەزىپ، جەر-دۇنيەنى شارلاپ. بالالار جاس. سوندا ءبىر وڭاشادا ءوز-وزىمنەن ەگىلىپ جىلاعانىم بار. اۋىلدى ساعىندىم با، الدە شەشەمدى ويلادىم با ەكەن. ال سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا دەنساۋلىعىما بايلانىستى قاتتى قينالدىم. ون جىلداي اۋىردىم عوي. كوپ كۇيزەلدىم. بىلدىرمەدىم، بىراق. كوڭىل كۇيى بولمايدى. ەم جوق دەپ ويلايسىڭ. ىشتەي مۇجىلەسىڭ. قۇدايعا شۇكىر، قازىر جامان ەمەس. ەندى جايلاپ، سۇيىكتى ءىستى قولعا قايتا الىپ جاتىرمىز.

– ونەر توڭىرەگىندە باقتالاستىق ءجيى ۇشىراسادى. بۇ جاعىنان دا تالاي تەپەرىشتى كوردىڭىز...

– قايدام، دارىن بار جەردە قىزعانىش قوسا جۇرەدى دەپ جاتپاي ما. كەزىندە دينا نۇرپەيىسوۆا شەشەمىز دە مەملەكەتتىك سىيلىقتى الا الماي كەتكەن ەكەن. توقسان جاسقا كەلگەندە ستاليندىك سىيلىققا ۇسىنىلىپتى. سوندا دوداعا قاباتتاسىپ، ەكى اعامىز قوسا تۇسەدى. بەلگىلى كىسىلەر. دينانىڭ بالاسىنداي ادامدار، نەگىزى. بۇل نە، قىزعانىش پا، باسقا ما؟! قالايدا كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسقان. كەيىن ءوز باسىمنان دا كەشتىم وندايدى. مەن دە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ، سونىڭ سىناعىنا ەكى كۇن قالعاندا بىرەۋلەر دومبىرامدى ۇرلاپ كەتتى. ۇزاماي ايقىندالعانداي، ءوز توڭىرەگىمدەگىلەردىڭ ارەكەتى ەكەن. جاعاڭدى ۇستايسىڭ. باقاستىقتان، قىزعانىشتان ءبارى. باسقا دومبىرامەن شىقتىم ءبارىبىر. جاستىعىم، جىگەرلىلىگىم بولار، شيرىعىپ، بۇرىنعىمنان ارتىق ويناماسام، كەم وينامادىم عوي دەيمىن. سىيلىقتى الدىم اقىرى. باسكەلەستىك كەيدە وسىرەدى دە عوي. بىراق سوندا ءۇش-ءتورت كۇن ۇيىقتاي الماي، بەرەكەم كەتكەنى، قاتتى جۇدەگەنىم ەسىمنەن شىقپايدى...

– ۇستاز، پروفەسسور رەتىندە ءوز جولىڭىزدى قۋعان جاستاردىڭ بەتالىسىن قالاي باعالايسىز؟

– قۋانتاتىن دا، قابارجىتاتىن دا جايتتەر بار. ءبىر قيىنى – بالالار ساباققا كەلۋدى سيرەتتى. ۇيقىلارىن قيمايدى. سىلتاۋ ايتادى. وتىرىك انىقتاما اكەلەدى. «قايدا بولدىڭ؟» – «اۋىرىپ قالدىم، اعاي!». جاپ-جاس. نەمەنە سىرقات ەكەنىن سىرقىراتىپ اكەتىپ بارا جاتقان! جالقاۋلىق قوي، اشەيىن. ۇيرەنگەن ءبىر-ەكى كۇيىن بولدىم-تولدىمعا بالايدى. ونەر جولىنا تۇسكەننەن كەيىن ايانباي ىزدەنۋ، ۇيرەنۋ قاجەتتىگىن ەسكەرۋ جوق. بەينەتتەن قاشىپ، كوز الداي سالۋعا تىرىسادى. ەرمەك سەركەباەۆ اعام: «قارشىعا اينالايىن، مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇيرەنۋمەن كەلدىم. ءالى تىربانامىن. بىلەم قازىر قالاي ءان سالۋدى. بىراق جاسىم سەكسەنگە كەلدى عوي!» دەپ ەدى. سول ايتقانداي، ءبىز دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن وقۋمەن-توقۋمەن ءجۇرمىز. ساحناعا ءار جولى العاش شىققانداي ۇلكەن ازىرلىكپەن شىعاسىڭ. ايتپەسە ءومىر بويى جيناعان ءابۇيىرىڭ ءبىر مەزەتتە-اق ايرانداي بولۋى مۇمكىن. ال وقۋ ورنىن اياقتاماي جاتىپ توقمەيىلسىگەن قىز-جىگىتتەردى كورگەندە ىلعي ەرەكەڭنىڭ ەڭبەكقورلىعى ەسىمە تۇسەدى. ءجا، مۇنى دا قويشى، مەنى قازىر باسقا ءبىر ءجايت قاتتى شوشىنتىپ ءجۇر.

– ول نەندەي نارسە؟!

– ونەر ماڭايىندا جۇرگەن ءبىز قاتارلى كەيبىر «بىلگىشتەر» «قازاقتىڭ قارا دومبىراسى تۇرعاندا فورتەپيانو نە كەرەك، شەتەلدىك شىعارما نە قاجەت، وركەسترى قۇرىسىن» دەپ وزەۋرەۋدى شىعاردى. «ءداستۇر، ءداستۇر» دەپ وسىنداي «ەرەكشە» باستاماسىمەن كوزگە تۇسكىسى كەلەتىن سياقتى. ءبىر عاجابى، بۇلارعا كوپشىلىك يلانادى! دايىندىعى تومەن ستۋدەنت جاستاردىڭ ءبىر بولىگى وسىندايلارعا مالدانادى. توبەلەستى باستاپ بەرىپ، جەمە-جەمگە كەلگەندە جالت بەرىپ قاشىپ كەتەتىن جەلوكپەلەردى بىلەتىن شىعارسىڭ؟ تۋرا سول سياقتى بۇلار دا. ونسىز دا باسى قاتقان جۇرتتى شاتاستىرىپ قويىپ، تىمپيىپ جۇرەدى. پيعىلدارى – حالىقتىڭ قامىن جەگەن بولىپ، ءبىر مەزەت اناۋ «توسىن» ويلارىمەن اتتارىن شىعارۋ. ەل ىشىنە ىرىتكى سالاتىن شالاعاي ساياساتشىسىماقتار دا سويتپەي مە. ارزان اتاققا قۇمارتۋشىلار عوي. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. جانە وسىلاردىڭ قاستەرلى ۇلت اتىن جامىلاتىنى قيىن. ەلدىك بەت-بەينەنى ايقىنداۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ادامزات بالاسى ويلاپ تاپقان جاقسىلىقتىڭ ءبارىن قولما-قول جوققا شىعارا سالۋ ساناعا سىيا ما؟ ءيا، ەگەمەندىك الدىق. «مەن تاۋەلسىزبىن!» دەپ ەسىك-تەرەزەنى بەكىتىپ الىپ، ەشكىممەن ارالاسپاي وتىرۋىمىز كەرەك پە ەندى. بىراق ءوز-وزىمىزبەن تۇيىقتالۋ ناعىز ىركىلۋدىڭ، ءىرۋدىڭ باسى بولىپ جۇرمەس پە ەكەن؟ حالىقتىڭ اسىل قازىناسىن ساف تازا قالپىندا ساقتاۋ تۋرالى ءسوز باسقا. تەك ونىڭ بىردەن-ءبىر جولى ىرگەنى بىتەپ الۋ ەمەس. قالاي دەسەك تە، عالاممەن ارالاسپاي تۇرا المايسىڭ. ەشقايدا بارما، وقىما. جەتەدى بايلىعىڭ. ال ىسكە اسپاعان، ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتپەگەن ونداي داۋلەت كىمگە كەرەك! جانە «ە-ە، سەن ەگەمەن قازاقستان ەكەنسىڭ، ەندى قويىڭدى قۇرتتاپ، شايىڭدى ۇرتتاپ، تىپ-تىنىش جاتا بەر» دەپ كىم وتىرعىزىپ قويادى؟! الايدا كەي اعايىننىڭ كەجەگەسى كەيىن كەتىپ تۇر. بىرجاقتى تۇردە «قازاقتىڭ قوبىزى، قازاقتىڭ دومبىراسى» دەپ، رويالگە مۇرىن شۇيىرەتىندەردەن نە سۇرايسىڭ. ول، ءتىپتى، ورىستىكى دە، نەمىستىكى دە ەمەس، ورتاق نارسە عوي! گارمونيا. قازاق وسىنى كورمەي، بىلمەي ءوتۋى كەرەك پە. سول سەكىلدى، نوتانىڭ قاجەتى جوق دەيتىندەر شىقتى. نوتا ۇلت ونەرىنىڭ تابيعي قالپىن مۇلدە بۇزادى-مىس.

– راسىندا، قالاي؟ نوتاسىز مۋزىكا بولا ما؟..

– بۇل دا الگىندەيلەردىڭ داقپىرتى! ال وزدەرىنىڭ بىتىرگەن تۇكتەرى دە جوق ۇلكەن ەلدىك مۇددە باعىتىندا... نوتا كەرەك ەمەس دەۋدى قالاي تۇسىنە الاسىڭ؟! سوندا، مەن ءوزىم شىعارعان نارسەنى بىلمەي ءوتۋىم كەرەك ەكەن، ءا؟! الدە ءومىر بويى باسقا بىرەۋگە جالىنۋمەن جۇرەيىن، كۇيىمدى قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرۋىن ءوتىنىپ! كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ اعامىز ايتاتىن ەدى: «اي، قازاقتار-اي، باياعىنى كوكسەسەڭ مىنا كونسەرۆاتوريادا نەڭ بار؟! تاۋ بوكتەرىنە ءۇيىڭدى تىگىپ قويىپ، ەسىگىڭدى اشىپ، جاتپايسىڭ با اياعىڭدى كوتەرىپ... قىرداعى مالعا قاراپ!» دەپ. وسەتىن، داميتىن جۇرت دۇنيەجۇزىندەگى حالىقتاردىڭ دا ونەرىن زەردەلەۋى قاجەت. سولاردىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن الىپ، پايدالان. كەرەك ەمەسىن الما. سوندا عانا شىن وركەنيەتتى ەلگە اينالا باستايسىڭ.

– ال اتا-بابادان قالعان وسى كۇي بايلىعىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ساپالىق ءوسۋدى ويلاۋدىڭ ورنىنا ءالى كۇنگە دەيىن «داستۇرىمىزگە كوشتىك، ءدىنىمىز، ءانىمىز، كۇيىمىز كەلدى» دەپ قاقساۋ دا مەزى قىلادى. قۇددى، بۇرىن بولماعانداي. قازاق ونى دامىتپاسا، ەشقاشان كەيىن كەتىرگەن جوق. جويعان جوق. البەتتە، كۇي ونەرى – تەڭدەسسىز بايلىق. باسقا حالىقتا كەزدەسپەيدى. مانا ايتتىم، كەشەگى سوۆەت داۋىرىندە قۇرمانعازى وركەسترى الىس شەت ەلدەرگە وڭايشىلىقپەن شىقپاعان. مۇنداي ەرەكشە ۇجىم بولماعاندىقتان، ەرىكسىز جىبەرەتىن ونى. قازىر ەلىمىزدە جيىرمادان اسا حالىق اسپاپتار وركەسترى بار ەكەن. ايتكەنمەن، شىمبايعا باتسا دا شىندىعىن ايتايىق، ەل، نەگىزىنەن، وسىلارعا كوپ بارمايدى. نەگە؟ سەبەبى، بۇلاردىڭ ورىنداۋشىلىق دارەجەسى وسكەلەڭ تالعامعا ساي ەمەس. جيىرما وركەستر ءبىر-ءبىرىن قايتالايدى. ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ الادى. وسى سۇرەڭسىزدىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن، ايتالىق، قاراعاندىداعى تاتتىمبەت اتىنداعى نەمەسە اتىراۋداعى دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترلەرى ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىستى. ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقساماۋى كەرەك بۇلاردىڭ. ءتۇر جاعىنان عانا ەمەس، بيىك ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسى، عىلىمي ىزدەنىستەرى، بيىك كوركەمدىك دەڭگەيى تۇرعىسىنان كوز تارتاتىن وزىندىك قولتاڭباسى، ايرىقشا مانەرى بولۋى شارت. جاڭا وزگە حالىقتاردىڭ وركەنيەتىنەن حاباردارلىق تۋرالى بەكەر ايتىپ وتىرعام جوق. تومەن شەندە قالىپ قويماي، اسا تالعامپاز كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، مەيلىنشە اۋقىمدى كەڭىستىكتەرگە قۇلاش ۇرۋ قاجەت. جالپى، جەكە ورىنداۋشىلار ارقىلى تۇتاس ۇجىم دەڭگەيىن كوتەرمەيىنشە، وركەستر ءوز قاسيەتىن جويا باستايدى. اڭگىمە ساندا ەمەس، ساپادا. جەتەكشى ماماندار قاتتى ويلانىپ، كەمشىلىك سىرىن تابۋى كەرەك قالايدا. تىڭ ىزدەنىسكە كىرىسۋ كەرەك.

– دومبىرانى ەلەكتروندى اسپاپتارعا جالعاپ ورىنداۋشىلارعا نە ايتاسىز؟

– راس، كەيىنگى جاستار اراسىندا يونيكاعا قوسىپ تارتىپ جۇرگەندەر بار. قايبىر جەتىسكەننەن؟! بايقايسىڭ با، سونى زامان، ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ تۇر. كۇي ءورىسى بەلگىلى اۋقىمىنان اسىپ كەتىپ جاتادى. بۇل – وركەستر دارمەنسىز دەگەن ءسوز ەمەس. جاستاردىڭ تالعامى سولاي. قويعىزا المايسىڭ. بىراق ۋاقىتى جەتكەندە ءوز-وزىنەن قالادى. باسقا بىردەڭەگە اۋىسادى. قايتالاپ ايتايىن، ۇلتتىق وركەستردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك. ايتەۋىر، كلاسسيكالىق كۇيلەردىڭ تەكسى جوعالماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. قاستەرلى دۇنيەنى يت-ىرعىلجىڭعا اينالدىرماي سول تەكستە ويناي بەر. توسىن بوياۋ كەرەك دەسەڭ، وزىق تەحنيكا مۇمكىندىگىن شەبەرلىكپەن قولدان. بۇعان قارسىلىعىم جوق.

– كوڭىلدى كۇپتى قىلعان باسقا دا جاعدايلار جوق ەمەس شىعار؟

– كۇي دەگەن وتە قۇدىرەتتى نارسە. مىسالى، «سارىارقا» وينالعاندا ءلاززات الاسىڭ. رۋحتاناسىڭ. قىزىنىپ، ءوزىڭدى ءبىر ءسات ات ۇستىندە كەلە جاتقانداي سەزىنەسىڭ. جەلپىنىپ، سەرپىلىپ قالعانداي كۇي كەشەسىڭ. بىراق ادام ويلانبايدى – شىعارمانىڭ تۇپكى ويى قانداي، ماقساتى نە؟ مىنە، تۋىندىنى ورىنداپ قانا قويماي، ونىڭ يدەياسىن كەز كەلگەن تىڭداۋشىعا مۋزىكا تىلىمەن تۇسىندىرۋگە ۇمتىلۋ كەرەك. باسقا حالىق وكىلدەرى دە الگىندەي سەزىمگە بولەنسىن. ولار دا كۇي مانىنە بويلاسىن، ويلانسىن، تولعانسىن. دەمەك، شەبەرلىك دارەجەسىن تاڭ قالارلىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە تىرىس. كوپتەن بەرى وسى باعىتتاعى مەتوديكالىق، تاجىريبەلىك ويلار مازالاپ ءجۇر مەنى.

– جەكە شىعارماشىلىقتا كۇيدەن وزگە نە جاڭالىعىڭىز بار؟

– جاڭالىق سول – حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىن اشقانبىز. مەنىڭ اتىمدا. جوسپار اۋقىمدى. مىسالى، الەمدىك مۋزىكا تاريحىندا اتى التىن ارىپپەن جازىلعان وپەرا سيرەك. مۇنىڭ ىشىندە مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان سارا» وپەراسى بار. ونىڭ ءبىر اكتىسىنە «سوقىر ەسجان» كۇيى پايدالانىلعان ەكەن. اتىراۋ وبلىسىندا وسى سوقىر ەسجان كۇيشىنىڭ ورنىنا بەلگى قويۋدى دىتتەيمىز. سول سياقتى بالا مايساڭ كۇيشى دە قۇم اراسىندا بەلگىسىز جاتىر. حالىققا ەلەنبەي جۇرگەن تالانتتاردى اشساق. جاس دارىنداردى قولداساق. سايىس، كونكۋرستار وتكىزسەك دەيمىز. كەيىندە بالالارىمىز فيزيكا، ماتەماتيكا سالاسىندا جەر جۇزىندەگى جوعارى جۇلدەلى ورىندارعا يە بولا باستادى. كەرەمەت نارسە. ونەر باعىتىندا دا سونداي مەجەگە تالپىنۋ قاجەت. قازىر تالعام ءوسىپ بارادى. ەندىگى ۋاقىتتا جاستاردىڭ كاسىبي بىلىگىن ارتتىرۋعا، كۇي ونەرى كوكجيەگىن جاڭا بيىكتەرگە كوتەرۋگە ۇلەس قوسۋعا تىرىسامىز.

– مىنەزىڭىز قانداي، قارشىعا اعا؟ جايلى ادامسىز با؟

– جو-و-وق... اسا جايلىمىن دەپ ايتا المايمىن-اۋ! بىردە كول، بىردە ءشول دەۋشى مە ەدى. اۋمالى-توكپەلىلەۋمىن. قايشىلىق كوپ. ءتۇرلى ساتتەر كەلىپ قالادى. كوڭىلدى سەزىمگە كوبىرەك بيلەتەمىن. قازىر – ايازبىن، قازىر جايما-شۋاق...

– جەڭگەيمەن تاتۋلىعىڭىز قاي دەڭگەيدە؟

– وي-بوي، نۇربيكەگە تەڭ كەلەتىن جان جوق قوي مەن ءۇشىن ەكى دۇنيەدە! كەرەمەت دوسپىز قازىر ەكەۋمىز. وسىنداي «انىقتاما» بەرۋگە بولاتىن شىعار بۇگىنگى ارا-قاتىناسقا.

– بوس ۋاقىتتا كوڭىلىڭىز نەگە تارتادى؟ شەگە قاعىپ، بىردەڭەلەردى جوندەۋ، بۇتىندەۋگە اڭسار اۋماي ما؟

– جاس شاقتا ۋاقىت شىركىننىڭ قادىرىن بىلە بەرمەپپىز. قازىر بالا-شاعانى ويلايسىڭ. زامان مىناۋ. ارتىڭا بىردەڭە قالدىرعىڭ كەلەدى. جالپى، بۇرىن دا بوس سەنەدەلە قويماپپىن. كەزىندە شەگەنى دە قاقتىق، قۇدىقتى دا قازدىق قوي. اتقا دا مىندىك، مىلتىق تا اتتىق. تيىننان ساقينا سوقتىق. جەڭگەلەرىمە بەس تيىندىق باقىردان قاتىرىپ تۇرىپ جۇزىك سوعىپ بەرەتىنمىن. التىننان كەم كورمەي، سونى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ جۇرگەندەرى بار. اكەم زەرگەرلىگى دە بار ادام ەدى. پاتشا زامانىندا بولىستىڭ ايەلدەرىنە بىلەزىك، ساقينا سوققان ەكەن. اربا دوڭگەلەگىن جاسايتىن. قاسىنا ەرىپ جۇرەتىنمىن. احمەت جۇبانوۆ 1934 جىلى اعايىندى بوريس پەن ەمماناۋيل رومانەنكو دەگەن شەبەرلەردى ارنايى تۋلادان اكەلىپتى. وركەستر جانىنداعى شەبەرحانادا اسپاپ جوندەگەن. وسى سالا ماماندارىنىڭ شەبەرلىگىن جوعارى باعالايمىن.

– باعانا ءسوزىڭىزدى ءبولىپ جىبەرگەندەي بولدىم، بىرقاتار كۇي شىققان سەكىلدى. «انا مەيىرىمى» كۇيىن ءوز اناڭىزعا ارناعان بولارسىز؟

– قىتايعا اتتانار الدىندا شەشەمنىڭ باسىنا بارا الماي كەتىپ ەدىم. جول تۇسپەدى. كوكەيىمنەن كەتپەي، قاتتى تىقىرشىدىم. اۋرۋحانادا جاتقاندا تۇسىمە ەندى. «قۇلىنىم، ۋايىمداما، ءبارى وڭدى بولادى» دەدى. دەرەۋ اعالارىما زۆونداپ، مەنىڭ اتىمنان دۇعا وقىڭدار دەپ تاپسىردىم. كوردىڭ بە، انا رۋحى دەگەن قانداي، وپەراتسيا الدىندا التى مىڭ شاقىرىم ارالىقتان نيەتىن سەزدىرىپ تۇرعان! تەبىرەنەسىڭ، تولقيسىڭ، ارينە. «انا مەيىرىمى» تەز تۋدى.

– «جالعىزىم» كۇيىنىڭ تاريحى قالاي؟

– نۇرعيسا تىلەنديەۆ اعام اندا-ساندا ەمىرەنىپ، «جالعىزىم» دەۋشى ەدى مەنى. سو كىسىنىڭ اتىنان شىعارىلعان كۇي دەۋگە بولادى مۇنى. اركىمنىڭ ءوز جالعىزى بار ءبىر...

– «تابىنۋ» تۋىندىسىنىڭ سىرى شە؟

– باياعى بىردە قۇرمانعازىنى بۇعاۋدان قۇتقارعان ماقاش پراۆيتەل ەكەن. كۇيشىنىڭ ونەرىن قاتتى باعالاعان. سول سياقتى مەنى دە اجالدان اراشالاپ قالعان – يمانعالي. قۇرمەتتەگەن بوپ تۇر عوي. كوپ جاردەمدەستى. قارجى اۋدارتتى. زەينەتتەگى كەمپىر-شالعا دەيىن كومەك قولدارىن سوزىپ جاتتى. ەلشىمەن سويلەستى. كوزىمدى اشقاندا يمانعاليدى ويلادىم. وسىنداي ازاماتتارعا تابىنۋ كەرەك-اۋ، نەمەن قايتارامىن ەڭبەگىن دەپ. ادامدار ءبىر-بىرىنە ءتىرى جۇرگەندە نەگە تابىنبايدى، راسىندا. بولماشى نارسەگە بولا قيانات جاسايدى. قاستاندىق ويلايدى. كەيىن وزىنە دە ايتتىم: «اينالايىن، سەن مەنەن كىشىسىڭ عوي، بىراق مەن سەنىڭ بالاڭمىن. سەن مەنى ومىرگە قايتا اكەلدىڭ. قايدا جۇرسەڭ دە امان ءجۇر!» دەپ.

P.S.

قارشىعا احمەدياروۆ اعامدى ويلاسام، ايگىلى اكتەر كەنەنباي قوجابەكوۆ ەسكە تۇسەر ەدى. نەبىر قاۋىپتى تريۋكتى دۋبلەر كومەگىنسىز ءوزى ورىنداعان وسىناۋ ەكران شەبەرىنىڭ اسقان باتىلدىعى، ۇشقىرلىعى تۋرالى اڭىزداردى ەرتە ەستىدىك. ءتىپتى، ول ەڭ العاشقى رولدەرىنىڭ بىرىندە قاسقىرمەن ارپالىسىپتى. ارباعا تاڭىلۋ سەبەبى ونىڭ الدەبىر سودىرلاردان جازىقسىز جانداردى قۇتقارۋ كەزىندە سوققىعا جىعىلۋىمەن تۇسىندىرىلەتىن. جۇلىننان جارالانعان.

بۇل ءسوز كوپشىلىككە ءمالىم بولسا كەرەك.

دەگەنمەن، جاعداي باسقاشا وربىگەن ەكەن. كەشكى قالادا ارىپتەس ەكى جولداسى قاراقشىلار ورتاسىنا جالعىز تاستاپ، وزدەرى باس ساۋعالايدى.

بەرتىنىرەكتە قازاققا كەڭ تانىمال سول ەكى ازاماتتىڭ اتتارى اشىق ايتىلىپ تا قالىپ ءجۇر. كەنەكەڭ ولاردى ولە-ولگەنشە كەشىرمەگەن دەپ ەستيمىز.

جاس قارشىعا احمەدياروۆ باستان كەشكەن وقيعا دا ءدال وسىنداي. ءبىر توپ بۇزاقى تەپكىلەپ كەتەدى. بۇيرەگىنىڭ قاتتى زاقىمداناتىنى سول ءسات. مۇندا دا بىرگە كەلە جاتقان ەكى جولداسى باستارىن الىپ، تاستاي قاشقان.

بۇلار دا بۇگىندە ەسىمدەرى بەلگىلى كىسىلەر...

مۇنداي اڭگىمەنىڭ الدەكىمگە ۇناماسىن جاقسى بىلەمىن. تەك بۇل پالە قۋعاندىق ەمەس. بالكىم، الگىندەي «جامان جولداستى» سوگۋ دە ورىنسىز. ومىردە نە بولمايدى. ساتقىندىقتى اركىم باستان كەشەدى...

بىراق قۇندىلىقتار ورنى الماسىپ كەتكەن قازىرگىدەي زاماندا ءاربىر «كەزدەيسوق» وقيعاعا كوز جۇما قاراپ، جاۋىردى جابا توقي سالۋعا داعدىلانۋ حالىقتىڭ ءوز-ءوزىن ساقتاۋ ينستينكتىن جويا باستايتىنى تۋرالى ويلايسىڭ. سونىڭ ايعاعىنداي، بۇگىن ىزگىلىك، ادىلەتتىلىك تۋرالى ءسوز قوزعاساڭ، كەي اعايىن ميىعىنان كۇلەر ەدى. وعان مۇنداي رۋحاني قاسيەت قۇنى كوك تيىن. كۇنى ەرتەڭ ءوزىنىڭ بەلگىلى قيىندىقققا تاپ بولۋى تۋرالى وي كاپەرىنە دە كىرمەۋى مۇمكىن. سەبەبى، كەز كەلگەن تۇيتكىلدى جەكە مانسابى نەمەسە اقشا ارقىلى شەشە سالۋعا ادەتتەنگەن.

الايدا ادامزات قوعامىندا ادامگەرشىلىكتەن اسقان قۇندىلىق جوق. تەك سونى ارقايسىمىز الگىندەي قاتەر ءوز باسىمىزعا تونگەن ساتتە عانا سەزىنىپ جۇرمەسەك بولعانى دا...

قارشەكەڭدى ويلاسام، ءالى تولعانامىن. سوناۋ باۋىرلارىن كەشتى مە ەكەن دەپ.

قۇلتولەۋ مۇقاش،

قر مادەنيەت قايراتكەرى.

05.04.2016.

Abai.kz