«…بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم، وي ءپالى-اي،
مىنا حالقىم نەگە جاتىر تويلاماي…» — دەگەن مۇقاعاليدىڭ ولەڭى ءدال بۇگىنگى «اكەمتەاترعا» ارنالعانداي.

اكەمتەاتر…

كىمنىڭ قالاي، نەگە اتاعانى بەلگىسىز. الايدا اۋزى دۋالى بىرەۋدىڭ ايتقانى ەل اۋزىندا قالدى. شاماسى، «اكادەميالىق» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «اكەم» دەۋ – وزىمىزگە جاقىندىعىنان بولار.

مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتر وسىدان 100 جىل بۇرىن سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردادا شىمىلدىعىن كوتەردى. تۇڭعىش قويىلىم قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ «التىن ساقينا» تۋىندىسى بولدى. ءيا، ءيا… مۇحتار اۋەزوۆ ەمەس.

سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ 1925 جىلى قىزمەتىنە كەلە سالا جان-جاقتان ءانشى، ءبيشى، كۇيشى، اقىن، دومبىراشى – ونەر ادامدارىن قىزىلورداعا شاقىرا باستايدى. ويتكەنى كاسىبي تەاترسىز، ونەر-ءبىلىمسىز جاس مەملەكەتتىڭ العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ءتىپتى قاللەكي مەن يسانى قوياندى جارمەڭكەسىنەن ارنايى الدىرعان ەكەن.

تەاتردىڭ العاشقى ديرەكتورى دىنشە ءادىلوۆ بۇل كۇندەرى ۇيقىدان قالعان. ءنازىر تورەقۇلوۆتان، ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنۇلىنان باتا العان ەرەن تۇلعا ونەرگە بەرىلگەن ناعىز فانات ەدى.

بۇل ءبىر عاجاپ كۇن بولاتىن. قىزىلورداعا جينالعان كورەرمەندەر ورتاسىندا ەلىمىزدىڭ اعارتۋ حالىق كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ، ولكەلىك پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وراز جاندوسوۆ، تەاتر رەجيسسەرى ميحايل ناسونوۆ، اقىن-جازۋشىلار بەيىمبەت مايلين، مولداعالي جولدىباەۆ، احمەت بايتۇرسىنۇلى، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار بولدى.

قوشكە كەمەڭگەرۇلى — جازۋشى، دراماتۋرگ، ادەبيەت پەن ونەرگە ۇلكەن ءىز قالدىرعان عالىم. 1928–1930 جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە تاشكەنتتە وقىعان.

قازاق دالاسىنداعى كاسىبي تەاتر «التىن ساقينا» قويىلىمىمەن وسىلاي اشىلدى.

1926 جىلعى 11 اقپاندا سماعۇل سادۋاقاسوۆ توراعالىق ەتكەن حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى القاسىنىڭ ماجىلىسىندە ۇلت تەاترىنىڭ جاي-كۇيى تالقىلانىپ، ديرەكتور دىنشە ءادىلوۆ بايانداما جاسايدى. سول وتىرىستا تەاترعا «قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاترى» اتاۋىن بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى.

العاشقى ارتيستەر: قاليبەك قۋانىشباەۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، يسا بايزاقوۆ، امىرە قاشاۋباەۆ ەدى. بۇگىندە بۇل ەسىمدەر قازاق تەاتر ونەرىنىڭ التىن تاريحىنا اينالدى.

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر انا» شىعارماسىنداعى «بۇگىن سول ارۋاقتاردى ەسكە الاتىن كۇن» دەگەن ءسوز ەرىكسىز ويعا ورالادى. ءومىرىن دە، ونەرىن دە اكەم تەاترعا ارناعان تارلاندار كوز الدىڭا كەلەدى.

حاديشا بوكەەۆا، سابيرا مايقانوۆا، شولپان جانداربەكوۆا، بيكەن ريموۆا، زامزاگۇل ءشارىپوۆا، فاريدا ءشارىپوۆا، تورعىن تاسىبەكوۆا، نۇكەتاي مىشباەۆا، راحيليام ماشۋروۆا، مەرۋەرت وتەكەشەۆا، گۇلجان اسپەتوۆا — ۇلكەن اپالارىمىز بولسا،

نۇرمۇحان ءجانتورين، شاحان مۋسين، شاكەن ايمانوۆ، قاپان بادىروۆ، مۇلىك سۇرتىباەۆ، ىدىرىس نوعايباەۆ، كامال قارمىسوۆ، سەيفوللا تەلعاراەۆ، اتايبەك جولىمبەتوۆ، ءانۋار مولدابەكوۆ، ءاسانالى ءاشىموۆ، سابيت ورازباەۆ، قۇمان تاستانبەكوۆ، ءانۋار بورانباەۆ، ءاشىرالى كەنجەەۆ، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ، ماتان مۇراتاليەۆ، قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ، ۋايس سۇلتانعازين، توكەن ارالباەۆ سىندى اعا بۋىن وكىلدەرى تەاتر تاريحىندا ماڭگى قالدى.

تەاتردىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ تۇسىنا كەلدى. وعان دەيىن جۇمات شانين، اسقار توقپانوۆ، يسااك گولدبلات ەڭبەك ەتتى. ءازىربايجان مامبەتوۆ قازاق تەاترىن كەڭەس وداعىنا تانىتتى. ودان كەيىن قادىر جەتپىسباەۆ، رايىمبەك سەيىتمەتوۆ، ەسمۇحان وباەۆ، ساۋلەبەك اسىلحانوۆ، اۋباكىر راحيموۆ، قايرات سۇگىربەكوۆ، بولات اتاباەۆتار دا ءوز قولتاڭباسىن قالدىردى.

بۇل كەزەڭدە قازاق دراماتۋرگياسى دا قانات جايدى. م. اۋەزوۆ، ع. مۇسىرەپوۆ، س. مۇقانوۆ، ت. احتانوۆ، ش. ايتماتوۆ، ق. مۇحامەدجانوۆ، س. ءجۇنىسوۆ، و. بوكەي، د. يسابەكوۆ، يران-عايىپ، ە. امانشاەۆتاردىڭ تۋىندىلارى ساحنا زاڭىنا ساي ۇلتتىق بولمىستى دارىپتەدى.

كەزىندە دىنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆتىڭ قولداۋىمەن سالىنعان عيمارات بۇگىندە «دەمالىستا». تەاتردىڭ اتى بار دا، زاتى جوق كۇيدە. كۇردەلى جوندەۋدىڭ باستى ماقساتى — اكەم تەاتردىڭ 100 جىلدىعىن جاڭارعان عيماراتتا قارسى الۋ ەدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل وي ىسكە اسپادى…

ابايدىڭ:

«قايران ءسوزىم قور بولدى،

توبىقتىنىڭ ەزىنە…» دەگەنى ەرىكسىز ويعا ورالادى.

ا. چەحوۆ: «توبىردى ەل جاسايتىن – تەاتر» دەسە، شەرحان مۇرتازا: «تەاتر كوبەيسە، تۇرمە ازايادى» دەگەن. ال عابەڭ ايتقانداي، «قاس سۇلۋىنىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەر – تەاتر» ەكەنى راس.

بۇگىندە قۇتتىقتاۋ حاتتار مەن تەلەگراممالاردىڭ كىمگە، قايدا كەلىپ جاتقانىن بىلمەيمىن. بىلەتىنىم – تەاتر اردا ونەر. تەاتر – انا ءتىلىمىزدىڭ تال بەسىگى.

2019 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسۋىمدە مەن ەڭ الدىمەن ونەر، اسىرەسە ۇلتتىق تەاترلار ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدىم. سول ساتتە اۋزىما ءبىرىنشى بولىپ «اكەم تەاتر» ءتۇستى. بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس. بىراق بۇگىندە اۋەزوۆ تەاترى ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولسا، سوعان تيتتەي دە ۇلەس قوسقانىما ماقتانامىن.

باياعىدا مالىي تەاتردىڭ 90 جىلدىعىندا كونستانتين سەرگەەۆيچ ستانيسلاۆسكي:

«تى — ۆەليكي مالىي تەاتر… زدەس ليۋدي تۆوريلي ۆەچنو… زدەس كوۆالوس ناستوياششەە يسكۋسستۆو…» — دەگەن ەكەن.

ءدال وسى سوزدەردى كورەرمەن اتىنان دا، ءوز اتىمنان دا ايتار ەدىم.

جاساي بەر، اكەم تەاتر!

سەن — ۇلى تەاترسىڭ.

سەن — ونەردەگى تەمىرقازىقسىڭ.

جۇلدىز كوپ، تەمىرقازىق جالعىز.

ال تەمىرقازىق قاشاندا جول كورسەتەدى.

جاساي بەر، اكەم تەاتر!

ساعان باسىمدى يەمىن.

ويتكەنى سەن — ۇلىلار مەكەن ەتكەن التىن ۇياسىڭ!

تويىڭ تويعا ۇلاسسىن!

قۇرمەتپەن،

تالعات تەمەنوۆ،

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى

Abai.kz