كەيىنگى كەزدە قازاق قوعامىندا اقىل-وي ەڭبەگىمەن شۇعىلداناتىنداردى، اسىرەسە اقىن-جازۋشىلاردى "ماسىل", "سۇرانشاق" سانايتىن قاتە تەندەنتسيا پايدا بولدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بىرنەشە شەتەل ءتىلىن بىلەمىن دەگەن تانىمال جۋرناليست ءنازيا جويامەرگەن:

“جازۋشىلارعا ءۇي سالىنسىن”، “جازۋشىلارعا ءويتسىن، ءسويتسىن، ءبۇيتسىن”، “اقىندارعا باسپانا بەرىلسىن”، “اقىندارعا تەگىن كىتاپ شىعارىپ بەرسىن...” نەگە؟ نە ءۇشىن؟ جازۋشى، اقىننىڭ باسقا ماماندىقتاردان قانداي ارتىقشىلىعى بار؟!. كەڭەستەر وداعى كەزىندە اقىن-جازۋشىلاردى يدەولوگيا قۇرالى رەتىندە پايدالانعان. كومپارتيانىڭ تاپسىرىسىن ورىنداعان. ال تاۋەلسىز قازاقستانعا نە ءۇشىن كەرەك ولار؟ - دەپ جەكە پاراقشاسىندا جازبا جاريالادى.

ءسابيت رىسباەۆ دەگەن بلوگەر دە جاڭا جىل باسىندا: "

"نەگە اقىن جازۋشىلارعا مەملەكەت ەسەبىنەن ءۇي بەرەدى. پالەنشە اقىن الماتىدا تۇرسا دا استانادان ءۇي بەرىلدى. ول استانادا تۇرمايدى دا. پاتەرىن باسقا كەدەيگە جالعا بەرەدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك دەگەن بولماۋ كەرەك. ەشقانداي ماماندىق باسقاسىنان ارتىق ەمەس. بارىنە بىردەي قاراۋ كەرەك" - دەگەن سارىندا پوست جازىپتى.

قالامگەرلەردى قارالايتىندار قاي عاسىردا دا بولعان. ايگىلى فرانتسۋز جازۋشىسى موپاسساندى "سۋىق ءجۇرىستى", دوستوەۆسكيدى "قويانشىق", حەمينگۋەيدى "ماسكۇنەم" دەۋشىلەر بىلايعى جۇرت ەمەس، ادەبيەت سىنشىلارى اراسىندا دا بولعان. بۇل ءۇردىس دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى سوعىستان كەيىن الەم ەلدەرى كاپيتاليستىك جانە كوممۋنيستىك بولىپ ەكى ۇيەككە بولىنگەننەن كەيىن ءتىپتى دە ورشىگەن.

1984-جىلعى نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى بۇرىنعى چەحسلوۆاكيا اقىنى ياروسلاۆ سەيفەرت (1901-1986) "ولەڭنىڭ يدەاسى ماڭىزدى ما، كوركەمدىگى مە؟" دەگەن سۇراققا: "يدەيالىق، كوركەمدىك دەگەندى قويا تۇرىپ، ولەڭ ەڭ الدىمەن ولەڭ بولۋى كەرەك. ادامنىڭ جان تۇكپىرىنە بويلاي الاتىن بولۋ كەرەك" دەگەن ەدى. "ولەڭ ءومىردى وزگەرتە الا ما؟" دەگەن سۇراققا: "ولەڭ ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە، ومىرلىك ۇستانىمىنا اسەر ەتەدى. جينالا كەلە ۇلكەن قوزعالىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن" دەپ انىق جاۋاپ بەرگەن-ءدى.

ادەبيەتسىز: كىتاپ، گازەت-جۋرنال وقىماعان قوعام، ۇرپاق قانداي بولۋى مۇمكىن؟!

پرەزيدەنت توقاەۆ جاڭا جىلداعى "تۇركىستان" گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: "گازەت-جۋرنالدار قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر. سەبەبى، الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ويلاۋ (تانىمدىق) قابىلەتىنە زور زيان كەلتىرىپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە، ءبىلىمى مەن وي-ءورىسى ون بەس جاستاعى جاسوسپىرىمدەر دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ازاماتتاردى قازىردىڭ وزىندە كەزدەستىرۋگە بولادى" دەگەن ەدى.

قازىرگى قالامگەرلەر تۋرالى تەرىس پيعىل اياق استىنان پايدا بولعان جوق، ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى، جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى كەزىندە اكەجان قاجىگەلدين مينيستر بولدى. ەل كولەمىندەگى مادەنيەت وتاۋلارى مەن كىتاپحانالار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، رۋحانياتتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. وعان شىداماي قارسىلىق بىلدىرگەن مارقۇم اقىن امانقان ءالىمدى پرەمەر-مينيستر "جىندىعا" تەڭەدى. قازىر جان-جاعىمىزعا قاراساق، بەسىك تەربەيتىن انالار تسيۋسايشىلار مەن ديپلومى جوق پسيحولوگ ترەنگشىلەردىڭ الدىن جاعالاپ ءجۇر. بولاشاق ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن مەكتەپتەردە كەيىنگى جىلدارى پسيحولوگ دەگەن ماماندىق پايدا بولىپ، وقۋشىلارعا رۋحاني كومەك بەرەتىن بولدى. قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني جاردەم ىزدەگەن قازىرگى مىسكىن كۇيىنىڭ استارىندا سول جەكەشەلىندىرۋ كەزىندەگى كىتاپقا، اقىن-جازۋشىنىڭ كۇنكورىسىنە بالتا شاپقان سولاقاي ساياسات جاتىر.

سونىڭ سالدارىنان ادەبيەتتىڭ ورنىن ءدىني  وقۋلىقتار، الەۋمەتتىك جەلىدەگى ساياز جازبالار باستى. جوعارىداعى ەكى بلوگەردىڭ قالامگەرلەر تۋرالى پىكىرى سونىڭ ايقىن كورىنىسى.

ارينە نارىقتىق تۇرعىدان الساق، ادەبيەت اركىمنىڭ ءىسى. وكىنىشكە وراي بىزدە شىعارما جازىپ تابىس تاباتىن كەڭەس كەزىندەگىدەي، بولماسا باتىس ەلدەرىندەي جۇيە جوق. قالاماقى تولەنبەيدى، مەنشىك قۇقىق اتىمەن جوق.

ال رۋحاني، ەلدىك تۇرعىدان قاراساق ادەبيەت- اردىڭ ءىسى. باتىستا دا، شىعىستا دا الميساقتان سولاي. الەمدىك ءنومىرى ءبىرىنشى ەكونوميكالىق دەرجاۆا امەريكادا دا سولاي. ءار كەزەك پرەزيدەنتتەر جازۋشىلاردى ۇنەمى اق ۇيگە شاقىرىپ قوناق قىلادى. ونداعى ماقساتى قولىن الۋ ەمەس، مەملەكەت مۇددەسىن ويلاعاندىعى. قازىرگىدەي ينتەرنەت داۋىرىندە ادەبيەتتىڭ رولى ءتىپتى دە ارتىپ وتىر. كىتاپ ءوندىرىسى دامىعان، اقىن- جازۋشىسىنىڭ تۇرمىس قامى شەشىلگەن ەلدەر جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتەم دەپ الاڭدامايدى. سەبەبى ولار ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ قورعانىس كۇشىنە، اقىن-جازۋشىلاردىڭ ار ءسوزىن سويلەيتىنىنە سەنەدى.

ەسبول ۇسەنۇلى

Abai.kz