وتكەن جىلى بەيجىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتتى. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر باتىس كومپانيالارى جۇمىسىن توقتاتتى. سودان ساباق العان ترامپ «امەريكا ءبىرىنشى ورىندا»، «تەك قانا  امەريكا!» ۇرانىن قايىرا تۇرىپ، بۇل ماسەلەدە كوپجاقتىلىق كارتاسىن قولعا الدى. سارسەنبى كۇنى اقش ۆاشينگتوندا كەم دەگەندە 50 ەلدى جيناپ، وسى رەسۋرستارعا تەڭ قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى مينەرالدارعا باعىتتالعان ساۋدا بلوگىن قۇردى.

بۇل ماڭىزدى ستراتەگيالىق مينەرالدارعا كوبالت، نيكەل، مارگانەتس، گرافيت جانە ليتي سياقتى ونداعان ماتەريالدار كىرەدى. 17 مەتالل ەلەمەنتىنىڭ قاسپاسى بار سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىن دا قامتيدى، بۇل ءوندىرىس تىزبەگىنە نەگىزىنەن قىتاي قوجالىق ەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك، ءاربىر سمارتفوندا جانە تابيعي قوزعالتقىشى بار كولىكتە سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرى بار.

قىتاي ءارتۇرلى مينەرالداردى وڭدەۋدى باقىلاۋدى گەوەكونوميكالىق تۇتقا رەتىندە پايدالانادى، كەيدە ەكسپورتتى شەكتەيدى، باعالاردى تومەندەتەدى جانە باسقا ەلدەردىڭ جارتىلاي وتكىزگىشتەردە، ەلەكتروموبيلدەردە جانە ءتىپتى وزىق قارۋلاردا قولدانىلاتىن ماتەريالدار كوزدەرىن باقىلاۋ ءۇشىن جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن ءارتاراپتاندىرۋ ارەكەتتەرىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.

دەگەنمەن، ەگەر ترامپ وتكەن جىلى ساۋىردە جاھاندىق ساۋدا سوعىسىن باستاماعاندا، سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىن قوسا العاندا، نەگىزگى مينەرالداردىڭ مارتەبەسى سونشالىقتى جوعارى باعالانباعان بولار ەدى. اقش-قىتاي ساۋدا قاقتىعىسىندا سيرەك مەتاللدار ءتىپتى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ساۋدا سوعىسىن توقتاتۋدا ءرول اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى. ەكىجاقتى ساۋدا سوعىسى كۇشەيگەن سايىن، قىتايدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىن باقىلاۋى وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى.

2025 جىلى 9 قازاندا قىتايدىڭ ساۋدا مينيسترلىگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن العا تارتىپ، سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرى مەن ونىمەن بايلانىستى تەحنولوگيالارعا ەكسپورتتىق باقىلاۋدى كۇشەيتتى. امەريكا قۇراما شتاتتارى بەيجىڭدى بىردەن «ۇزىن قۇرىعىمەن اقش-تى تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى» دەپ ايىپتادى. ترامپ 1 قاراشادان باستاپ قىتايلىق تاۋارلارعا تاريفتەردى 100%-عا دەيىن كوتەرەمىن دەپ قورقىتتى، ال اقش قارجى ءمينيسترى بەسسەنتەر بەيجىڭنىڭ سوڭعى سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرىنە باقىلاۋدى «الەممەن قاقتىعىس» دەپ ايىپتادى. اقىرىندا، ساۋدا سوعىسى شىڭىنا جەتكەندە، ترامپ پەن سي تسزينپين پۋسان سامميتىندە كەلىسىمگە كەلدى: اقش قىتايعا چيپ ەكسپورتىنا قويىلعان شەكتەۋلەردى ءىشىنارا الىپ تاستادى، ال قىتاي سيرەك كەزدەسەتىن جەر ەلەمەنتتەرىنە ەكسپورتتى ماقۇلداۋدى جەڭىلدەتتى.

وسى سارسەنبىدە اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆەنس ۆاشينگتوندا وتكەن بىرلەسكەن وتىرىسىندا: «ءبىز وندىرۋشىلەرىمىزگە زيان كەلتىرىپ جاتقان ارزان ماڭىزدى مينەرالداردىڭ نارىققا اعىنىن شەكتەگىمىز كەلەدى»، - دەپ مالىمدەدى. ول قىتايدى نارىقتاعى قيىندىقتار ءۇشىن، ونىڭ اتىن اتاماي، سىنعا الدى: «ءبىز قازىر حالىقارالىق ماڭىزدى مينەرالدى نارىقتىڭ اقاۋلى ەكەنىن بىلەمىز جانە مەنىڭ ويىمشا، كوپشىلىگىمىز سوڭعى ءبىر جىلدا ەكونوميكامىزدىڭ وسى ماڭىزدى مينەرالدارعا قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر جولمەن بوداۋ تولەدىك». ۆاشينگتون تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار، ەكونوميكالىق كۇش جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ماڭىزدى وسى كومپونەنتتەردىڭ جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق مەحانيزم قۇرۋعا ۇمىتتەنەدى. ۆەنس بىلاي دەدى: «ءبىز ءوندىرىستىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ماڭىزدى مينەرالدارعا ارنالعان ەتالوندىق باعالاردى بەلگىلەيمىز جانە بۇل باعالار شىنايى نارىقتىق قۇندى كورسەتەدى. ارتىقشىلىقتى ايماق مۇشەلەرى ءۇشىن بۇل ەتالوندىق باعالار باعانىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەتتەلەتىن تاريفتەر ارقىلى ساقتالاتىن ەڭ تومەنگى باعالار رەتىندە قىزمەت ەتەدى».

ءىس-شاراعا بارلىعى 55 ەل قاتىستى. كەزدەسۋدى باسقارعان اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو: «بۇگىندە سيرەك كەزدەسەتىن جەر رەسۋرستارى ءبىر ەلدىڭ قولىندا شوعىرلانعان»، - دەدى، بۇل ولاردى «گەوساياسي ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن رىچاگ» رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. رۋبيو قىتايدىڭ اتىن اتامادى، بىراق قاتىسۋشىلار قىتايدىڭ جاپونيا سياقتى باسقا ەلدەرگە قىسىم جاساۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك ماگنيتتەردەگى ۇستەمدىگىن پايدالاناتىنىن جاقسى بىلەدى.

ۆاشينگتون قىتايدىڭ ارزان وندىرىستىك قۋاتىمەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان تاۋ-كەن جانە وڭدەۋ جوبالارىنا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ۇمىتتەنەدى. بۇل ءتاسىل زاماناۋي تەحنولوگيالار ءۇشىن ماڭىزدى ماتەريالداردىڭ جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىن قايتا قۇرۋى مۇمكىن، بىراق قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا وندىرۋشىلەر ءۇشىن شىعىنداردى ارتتىرىپ، بەيجىڭمەن ساۋدا شيەلەنىستەرىن كۇشەيتەدى.

وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارىنىڭ ەكسپورتىنا بەيجىڭنىڭ ىقپالى تولىقتاي كورىندى. سودان بەرى ترامپ بىرنەشە رەت «بىزگە سيرەك كەزدەسەتىن جەر رەسۋرستارى قاجەت» دەپ مالىمدەپ، بۇل باعالى تابيعي رەسۋرستاردى بارلاۋ جانە قورعاۋ امەريكانىڭ «قايتا يندۋستريالاندىرۋ» ساياساتىنداعى باستى باسىمدىق ەكەنىن، تاريفتەر سياقتى ماڭىزدى ەكەنىن مالىمدەدى.

ماڭىزدى مينەرالدى ماسەلەلەر ۋكراينادا، كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا نەمەسە گرەنلانديادا بولسىن، اقش ديپلوماتياسىنداعى نەگىزگى تاقىرىپقا اينالدى. ترامپ اكىمشىلىگى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەردە بۇل تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇنەمى اتاپ ءوتتى.

Abai.kz