اقش پەن رەسەي اراسىنداعى سوڭعى ەكىجاقتى يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمشارت - New START شارتىنىڭ مەرزىمى بەيسەنبىدە (5 اقپان) رەسمي تۇردە اياقتالدى. اقش پرەزيدەنتى ترامپ رەسەيمەن «جاڭا، جەتىلدىرىلگەن جانە جاڭعىرتىلعان كەلىسىمشارتقا» قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە شاقىردى. اقش بولاشاقتا قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ بويىنشا كەلىسسوزدەرگە قىتايدى قوسۋدى ۇسىندى، بىراق بۇل ۇسىنىستى بەيجىڭ قابىلدامادى.

AFP اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، ترامپ بەيسەنبى كۇنى ءوزىنىڭ Truth Social پلاتفورماسىندا: «جاڭا START شارتىن ۇزارتۋدىڭ ورنىنا، يادرولىق ساراپشىلارىمىز جاڭا، جەتىلدىرىلگەن، جاڭعىرتىلعان جانە بولاشاققا دايىن كەلىسىمشارت ازىرلەۋگە كىرىسسىن»، - دەپ جازدى.

ترامپ بەيسەنبىدە START شارتىنىڭ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى يادرولىق قارۋدى تاراتۋعا قاتىستى الاڭداۋشىلىقتى قايتا جانداندىرعانىن، ول كەلىسىمنىڭ (وباما اكىمشىلىگى كەزىندە جاسالعان)  «وتە ناشار ەكەنىن» ءارى «قاعيداتتار ايتارلىقتاي بۇزىلعانىن» مالىمدەدى.

ترامپ يادرولىق قارۋدى باقىلاۋدى ۇزاق ۋاقىت بويى قولداپ كەلدى، بىراق بۇرىن كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمىنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانى تۋرالى ءۇنسىز قالعان.

امەريكا قۇراما شتاتتارى بولاشاقتا قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەرگە قىتايدى قوسۋدى ۇسىندى، بىراق بۇل ۇسىنىستى بەيجىڭ قابىلدامادى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى لين تسزيان: «قىتايدىڭ يادرولىق مۇمكىندىكتەرى اقش پەن رەسەيدىكىنەن مۇلدەم وزگەشە، جانە قىتاي بۇل كەزەڭدە ءتيىستى كەلىسسوزدەرگە قاتىسپايدى»، - دەپ مالىمدەدى. دەگەنمەن، ول شارتتىڭ «الەمدىك ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى» ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.

ناتو-نىڭ اتى-ءجونىن اتاماعان شەنەۋنىگى بارلىق تاراپتاردى بۇل ماسەلەدە «ۇستامدىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك» تانىتۋعا شاقىردى. ول «رەسەيدىڭ يادرولىق ماسەلەگە قاتىستى جاۋاپسىز ريتوريكاسى جانە ول تاراتقان يادرولىق قاۋىپتەر تۋرالى سيگنالدار ستراتەگيالىق قورقىتۋ ۇستانىمىن كورسەتەتىنىن» اتاپ ءوتتى جانە قىتايدى يادرولىق ارسەنالىن «كەڭەيتۋ» نيەتى ءۇشىن سىنعا الدى.

2025 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين شارتتى تاعى ءبىر جىلعا ۇزارتۋدى ۇسىندى. ترامپ بۇل ۇسىنىستى سول كەزدە «جاقسى يدەيا» دەپ اتادى، بىراق ونى جۇزەگە اسىرمادى.

شارتتىڭ مەرزىمى بىتۋىمەن الەم ستراتەگيالىق بەلگىسىزدىك جاعدايىنا ءتۇستى. بۇل جاعداي، اسىرەسە، ادامزات اپاتتى يادرولىق سوعىسقا قاراي جىلجىپ بارادى دەپ قورقاتىن جاپوندىق اتوم بومباسىنان امان قالعاندار اراسىندا تەرەڭ الاڭداۋشىلىق تۋدىردى.جاپوندىق اتوم بومباسىنان امان قالعاندار قاۋىمداستىعىنىڭ تەڭ توراعاسى تەرۋمي تاناكا الەم قازىرگى جاعدايدىڭ اۋىرلىعىن شىنىمەن تۇسىنبەگەنىن مالىمدەدى. ول: «مەن جاقىن ارادا ءبىز شىنىمەن يادرولىق سوعىسقا تاپ بولىپ، جويىلۋعا بەت الۋىمىز مۇمكىن دەپ ويلايمىن»، - دەدى. جاڭا START شارتىنىڭ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى وتە شيەلەنىسكەن قارىم-قاتىناستار، اسىرەسە يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ورىن الدى.

بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش شارتتىڭ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى «حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قيىن ءسات» ەكەنىن ايتىپ، امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن رەسەيدى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك جاڭا نەگىز بويىنشا كەلىسىمگە كەلۋگە شاقىردى.

جاڭا START شارتى ۆاشينگتون مەن ماسكەۋ اراسىنداعى سوڭعى ءتيىمدى قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. 2010 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمشارتتا ءار تاراپ ەڭ كوبى 800 جەتكىزۋ كولىگى مەن اۋىر بومبالاۋشى ۇشاقتاردى، سونداي-اق  1550 شابۋىلداۋشى ستراتەگيالىق يادرولىق وقتۇمسىقتاردى ورنالاستىرا الاتىندىعى جانە تەكسەرۋ مەحانيزمى قامتىلعان.

كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى جاھاندىق يادرولىق ءتارتىپتىڭ شەكتەۋلى كەزەڭگە قاراي جىلجۋىن بىلدىرەدى. رەسەيدىڭ 2022 جىلى ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن كەيىن ءتيىستى تەكسەرۋ مەحانيزمدەرى 2023 جىلى توقتاتىلدى.

رەسەي سارسەنبى كۇنى «ەندى شارتپەن جۇرمەيتىنىن»  مالىمدەدى. رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى كەڭەسشىسى ۋشاكوۆتىڭ ايتۋىنشا، پۋتين قىتاي توراعاسى سي تسزينپينمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن كەزدە رەسەيدىڭ «اقىلمەن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن» ارەكەت ەتەتىنىنە ۋادە بەرگەن.

پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى پەسكوۆ بەيسەنبى كۇنى تاعى دا بىلاي دەپ قوستى: «كەلىسىم مەرزىمى اياقتالدى جانە ءبىز وعان كەرىسىنشە كوزقاراسپەن قارايمىز». ريم پاپاسى لەۆ XIV سارسەنبى كۇنى يادرولىق ماسەلە بويىنشا سيرەك كەزدەسەتىن مالىمدەمە جاساپ، «جاڭا قارۋلانۋ جارىسىنىڭ الدىن الۋعا» شاقىردى.

بىرنەشە ەۋروپالىق ەلدەر قارۋ-جاراقتى باقىلاۋدىڭ ساتسىزدىگى ءۇشىن ماسكەۋدى سىنعا الدى. ەو-داعى جالعىز يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەت فرانتسيا ءىرى دەرجاۆالاردى حالىقارالىق قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.

سونىمەن قاتار، نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى حالىقارالىق ناۋقان (ICAN) اقش پەن رەسەيدى جاڭا نەگىز بويىنشا كەلىسسوزدەر كەزىندە شارتتىڭ نەگىزگى شەكتەۋلەرىن ساقتاۋدى جالعاستىرۋعا شاقىردى.

Abai.kz