ساراپشىلار قاۋىمداستىعى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلادى

سۋرەت: kisi.kz سايتىنان الىندى.

2026 جىلعى 21 اقپاندا استانادا «جاڭا كونستيتۋتسيا: سەنىم مەن دامۋدىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى» اتتى ساراپتامالىق الاڭ ءوتتى. ءىس-شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرى، مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى، اكادەميالىق جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق، سونداي-اق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

ءىس-شارانى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن «AMANAT» پارتياسىنىڭ قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.

ساراپتامالىق الاڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن، ولاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق، قۇقىقتىق جانە ساياسي سالدارىن اشىق تالقىلاۋ فورماتىندا ءوتتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى ەرلان قارين العىسوز سويلەپ، كونستيتۋتسيا تەك ەڭ جوعارى زاڭدىق قۇجات ءارى قۇقىقتىق اكت قانا ەمەس، سونىمەن قاتار وزىندىك قوعامدىق كەلىسىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«مەنىڭشە، جاڭا كونستيتۋتسيا مۇددەلەر تەپە-تەڭدىگىن نەعۇرلىم ايقىن بەكىتۋگە، قوعامداعى جاڭا سۇرانىستار مەن ۇمىتتەردى دالىرەك كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، شەكتەن شىقپاي، پاراساتتى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ جانە اقىلعا قونىمدى ساياسات لوگيكاسىن راستايدى»، – دەدى ە. قارين.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ جانە ونى قوعامدىق تالقىلاۋ جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ باستالۋىن بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قۇجات قوعامدا قالىپتاسقان تەپە-تەڭدىك پەن كەلىسىمدى عانا بەكىتىپ قويماي، ەلدىڭ قاي باعىتتا داميتىنىن جانە قازاقستان بولاشاقتا قانداي مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەيتىنىن ايقىندايتىن باستى سۇراققا جاۋاپ بەرەدى.

ءبىرىنشى پانەلدىك سەسسيا ساياسي ترانسفورماتسيا، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن باسقارىلۋىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. پىكىرتالاستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ جۇرگىزىپ، جاڭا ساياسي مودەل ينستيتۋتسيونالدىق جەتىلۋگە — وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن نىعايتۋعا، پارتيالىق ەسەپتىلىكتى دامىتۋعا، ۇيلەستىرۋ مەحانيزمدەرىن كۇشەيتۋگە جانە شەشىمدەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.

ساياساتتانۋشى مارات شيبۋتوۆ قازىرگى كونستيتۋتسيا جوباسى اۋقىمى مەن قۇقىقتىق رەتتەۋ تەرەڭدىگى جاعىنان ساپالىق تۇرعىدا ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇل – ەڭ كولەمدى ءارى ەگجەي-تەگجەيلى نەگىزگى زاڭ. نەگىزىندە، ءسوز بۇرىنعى مودەلدى تۇزەتۋ تۋرالى ەمەس، مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق بولاشاعىنا باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ جونىندە بولىپ وتىر»، – دەپ اتاپ ءوتتى مارات شيبۋتوۆ.

قر ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ اراقاتىناسى ماسەلەسىنە تۇسىنىكتەمە بەردى.

«كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قۇقىقتىق مەملەكەت ەكەنى كورسەتىلگەن… بۇدان كەيىن وتە ماڭىزدى قاعيدا كەلتىرىلەدى – سوعان نازار اۋدارعىم كەلەدى – كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار جانە ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ە. سارسەمباەۆ.

قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايدوس سارىم پارلامەنت جۇمىسى قالاي وزگەرەتىنى جانە ونىڭ ەلدىڭ جاڭا ساياسي جۇيەسىندەگى ىقپالى قالاي ارتاتىنى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، بىلاي دەدى:

«قازىرگى جاعدايدا ءبىز، ءبىر جاعىنان، زاڭداردىڭ جەدەل، ۋاقتىلى ءارى جوعارى ساپادا قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. ەكىنشى جاعىنان، ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەر جاساۋ ماڭىزدى».

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى ينديرا رىستينا تولىق پروپورتسيونالدى جۇيە جاعدايىندا پارتيالاردىڭ جۇمىسى قالاي وزگەرەتىنى تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ، بىلاي دەدى:

«ارالاس مودەل كەزىندە پارتيالار بىرمانداتتىق وكرۋگتەردەگى جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ بەدەلىنە سۇيەنە السا، پروپورتسيونالدى جۇيەدە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ جالعىز ارناسى – پارتيانىڭ ءوزى بولادى. بۇل پەرسوناليستىك ساياسات مودەلىنەن باعدارلامالىق-پارتيالىق مودەلگە كوشۋدى بىلدىرەدى. ايرىقشا ماڭىز وڭىرلىك دەڭگەيگە بەرىلەدى».

قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ بيلىكتى ءبولۋ جاڭا مودەلىنىڭ زاڭ قابىلداۋ جىلدامدىعى مەن ساپاسىنا ىقپالى تۋرالى ايتا وتىرىپ، ەڭ باستىسى جىلدامدىق ەمەس، زاڭ شىعارۋشى ورگان جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءبىر پالاتالى وكىلدى ورگان زاڭ جوبالارىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ۇزىلىستەرسىز ۇزدىكسىز قارالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

ەكىنشى پانەلدىك پىكىرتالاس قوعامدىق قاتىسۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن جانە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى قالىپتاستىرۋعا، سونداي-اق مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋگە ارنالدى. سەسسيا مودەراتورى AMANAT پارتياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى داۋلەت كارىبەك بولدى.

قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا قۇرىلتايدىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەردى.

«قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالىق كەڭەسى ينستيتۋتتارى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق ءتاسىلى رەتىندە ەنگىزىلەدى. قۇرىلتايعا كەلەتىن بولساق، قازاقستاندا پرەزيدەنت ينستيتۋتى كۇشتى ساقتالعان جاعدايدا ونىڭ ءتۇرلى بيلىك تارماقتارىنا قاتىستى باقىلاۋ فۋنكتسيالارى كۇشەيەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ە. سايروۆ.

قر عىلىم كوميتەتىنىڭ فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ بىرنەشە قوعامدىق الاڭداردىڭ تاريحي جانە ينستيتۋتسيونالدىق تاجىريبەسىن بىرىكتىرەتىن ورگان رەتىندەگى رولىنە توقتالدى:

«ونىڭ الەۋەتى – قوعامدىق ديالوگتى، ساراپتامالىق تالقىلاۋدى جانە وڭىرلىك وكىلدىلىكتى ءبىرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىم شەڭبەرىندە بىرىكتىرە وتىرىپ، ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن جۇيەلى تۇردە ءبىلدىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە قوعامدىق سەنىمدى نىعايتۋ»، – دەدى ا. سادۋاقاسوۆا.

م.س. نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ ۋنيۆەرسيتەت باسقارما توراعاسى تالعات نارىكباەۆ قازاقستان حالىق كەڭەسى بىرنەشە كونسۋلتاتسيالىق ورگاندى بىرىكتىرەتىنىن، بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ تۇتاس بىرلىگىن بەينەلەيتىنىن اتاپ ءوتتى.

قر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ينديرا اۋباكىروۆا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ وڭىرلىك وكىلدىككە اسەرىنە توقتالدى:

«كونستيتۋتسيا جوباسى ءوڭىر مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن قۇرالداردى ۇسىنادى. بۇل – قازاقستان حالىق كەڭەسى، وعان رەفەرەندۋمدى باستاۋ قۇقىعى بەرىلەدى. بۇل – وڭىرلەر ءوز باستامالارىن ۇسىنىپ، ىسكە اسىرا الاتىن الاڭ»، – دەدى ي. اۋباكىروۆا.

قوعام قايراتكەرى، ءماجىلىس جانىنداعى قوعامدىق پالاتا مۇشەسى ەرلان سمايلوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ەكولوگيالىق باعىتقا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى، ويتكەنى پرەامبۋلادا تابيعاتتى قورعاۋ ءپرينتسيپى بەكىتىلگەن.

ءۇشىنشى سەسسيا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ رەداكتسياسىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇيەلى تۇردە بەكىتۋگە، پروتسەستىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋگە جانە قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا ارنالدى.

سەسسيا مودەراتورى – مادينا نۇرعاليۆا, ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىن ادامعا باعىتتالعان لوگيكادا بەلگىلەەتىنىن اتاپ ءوتتى.

قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى سنەجانا يماشەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ۇلكەن ءماسسيۆىن قايتا قاراۋدى، بۇگىنگى جاڭا نورمالار، باپتار مەن ەرەجەلەر ارقىلى ولاردىڭ الەۋەتىن اشۋدى كوزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ۋنزيلا شاپاق «قوعامنىڭ مورالدىق نەگىزدەرى» مەن «قوعامدىق ءتارتىپ» ۇعىمدارىن تۇسىندىرۋگە توقتالدى:

«ەگەر وسىنى ەگجەي-تەگجەي قاراساق، مۇنداي شەكتەۋلەر حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردە دە قاراستىرىلعان – ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار جونىندەگى حالىقارالىق پاكت جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ەۋروپا كونۆەنتسياسى»، – دەدى ءۇ. شاپاق.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ قۇقىق قورعاۋ ستاندارتتارىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدىڭ نەگىزگى ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان كونستيتۋتسيادا ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام جۇمىسىنىڭ ادام قۇقىقتارىن باسىمدىلىعىن بەكىتەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا بالالاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

«ءبىز تسيفرلىق ورتادا ءومىر سۇرەمىز، جانە بۇل دەربەس دەرەكتەردى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز بۇگىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بەلسەندى قولدانۋشىلارى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، بالالاردىڭ 46%-ى ينتەرنەتتى 5–8 جاسىندا قولدانا باستايدى»، – دەدى ول.

ءادىل ءسوز حالىقارالىق ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا تسيفرلىق قاۋىپ-قاتەرلەر مەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.

ساراپتامالىق الاڭ كاسىبي پىكىرتالاستىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭىنەن تارتىلعانىن كورسەتتى.