قازىرگى كەزەڭدە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. اسىرەسە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ قوعام ومىرىنە تولىققاندى قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋ كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى.

ينكليۋزيا – بۇل قوعامداعى بارلىق ادامدارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان الەۋمەتتىك قاعيدا. ول ادامداردىڭ فيزيكالىق نەمەسە پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان، ولاردىڭ قوعام ومىرىنە بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان يگىلىكتى شارا دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس.

ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. ولار دا باسقا ازاماتتار سياقتى ءبىلىم الۋعا، ەڭبەك ەتۋگە، مادەني جانە قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋعا تولىق قۇقىققا يە. دەگەنمەن الەۋمەتتىك ورتادا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر، ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە قوعامداعى ستەرەوتيپتىك كوزقاراستار ولاردىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.

سوندىقتان قازىرگى قازاق قوعامىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا قاتىستى كوزقاراس وزگەرىپ كەلەدى. بۇرىن بۇل ماسەلە كوبىنە تەك مەديتسينالىق تۇرعىدان قاراستىرىلسا، قازىرگى كەزدە قوعام جانە بيلىك تاراپىنان الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان قولعا الىنا باستادى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى قازاق قوعامىندا ينكليۋزيا ۇعىمى كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.

وسى ماقالامىزدا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ۇعىمىنىڭ عىلىمي تۇسىندىرمەسىنە توقتالا كەتكىمىز كەلەدى. عىلىمي ادەبيەتتەردە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ۇعىمى ءارتۇرلى تۇرعىدان قاراستىرىلادى. جالپى العاندا بۇل تەرمين ادامنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەرگە يە بولعانىمەن، ونىڭ قوعام ومىرىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن تولىق جوققا شىعارمايدى.

قازىرگى الەمدىك جانە وتاندىق عىلىمي كوزقاراستار بويىنشا ادامنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولۋى كوبىنە تەك دەنساۋلىق جاعدايىمەن بايلانىستى ەمەس. كوپ جاعدايدا قوعامداعى الەۋمەتتىك كەدەرگىلەر، قولجەتىمسىز ينفراقۇرىلىم جانە اقپاراتتىق شەكتەۋلەر ادامنىڭ قوعام ومىرىنە قاتىسۋىنا قيىندىق تۋعىزادى.

وسىعان بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك مودەل كەڭىنەن قولدانىلۋدا. الەۋمەتتىك مودەل بويىنشا نەگىزگى ماسەلە ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا ەمەس، قوعامنىڭ وعان بەيىمدەلۋ دەڭگەيىندە جاتىر. ياعني قوعام ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ينكليۋزيۆتى قوعام – بۇل ءاربىر ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى تەڭ قاراستىرىلاتىن الەۋمەتتىك ورتا. مۇنداي قوعامدا ادامداردىڭ ايىرماشىلىقتارى كەمشىلىك رەتىندە ەمەس، تابيعي ەرەكشەلىك رەتىندە قابىلدانادى.

ينكليۋزيانىڭ ماڭىزى بىرنەشە اسپەكتىلەر ارقىلى انىقتالادى.

بىرىنشىدەن، ول الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراماستان قوعام ومىرىنە قاتىسا الادى.

ەكىنشىدەن، ينكليۋزيا قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتادى. ءارتۇرلى ادامدار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك قوعامداعى توزىمدىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى.

ۇشىنشىدەن، ينكليۋزيۆتى قوعام ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولىپ تابىلادى. ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا قاتىسۋى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.

قورىتىندىلاي كەلە، ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردى قولداۋ جانە قوعامداعى ينكليۋزيانى دامىتۋ – قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ ارقىلى ءبىز ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەيتىن، تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرەتىن جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ورتا قالىپتاستىرا الامىز.

ينكليۋزيا – تەك الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر باعىتى عانا ەمەس، ول قوعامنىڭ مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ كورسەتكىشى. ەگەر قوعام ءاربىر ادامدى قۇرمەتتەپ، ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا جاعداي جاساسا، وندا ول قوعام تۇراقتى ءارى ۇيلەسىمدى دامۋعا قول جەتكىزە الادى. ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ الەۋەتىن اشۋ ارقىلى قوعام تەك گۋمانيستىك قانا ەمەس، سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق جانە مادەني تۇرعىدان دا داميدى.

Abai.kz