2025 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۆاشينگتوندا ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى ەكىنشى «C5+1» كوشباسشىلار كەزدەسۋى ءوتتى، وندا مينەرالدى رەسۋرستار سالاسىنداعى نەگىزگى ىنتىماقتاستىق باستى نازاردا بولدى. كەزدەسۋدە جاريالانعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە ءۇش نەگىزگى باعىت ناقتىلاندى: بيزنەس ورتاسى، ساۋدا، ينۆەستيتسيا جانە نەگىزگى مينەرالدار، سونداي-اق ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى («ورتا ءدالىز»). مالىمدەمەدە «ورتا ءدالىزدى» «حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋگە اپاراتىن ترامپ جولى» (TRIPP) دەپ اتالاتىن جولمەن بايلانىستىرۋ تۋرالى ارنايى ايتىلعان.

2025 جىلدىڭ تامىز ايىندا ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىندا قول قويىلعان بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە سايكەس، ەكى ەل ارمەنيا ىشىندە ءازىربايجاننىڭ قۇرلىقتىق بولىگىن ناحچىۆان انكلاۆىمەن بايلانىستىراتىن كولىك ءدالىزىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى نەگىزگى باعىتقا ەكسكليۋزيۆتى دامۋ قۇقىعى بەرىلدى.

ۇكىمەتارالىق «C5+1» مەحانيزمىنە سايكەس كەلەتىنى – ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى جەكە سەكتورعا باعىتتالعان «B5+1» بيزنەس پلاتفورماسى. بۇل پلاتفورما ەكى تاراپ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە جەكە كاپيتالدى جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان.

ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى العاشقى «B5+1» بيزنەس فورۋمى 2024 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك استاناسى الماتىدا ءوتتى. ەكىنشى فورۋم 2026 جىلدىڭ اقپان ايىندا قىرعىزستاننىڭ استاناسى بىشكەكتە ءوتتى، ونىڭ كۇن ءتارتىبى نەگىزگى مينەرالدارعا، كولىك جانە لوگيستيكاعا جانە باسقا دا سالالارعا باعىتتالعان. امەريكاندىق كومپانيالاردى، ورتالىق ازيا كومپانيالارىن جانە ۇكىمەت شەنەۋنىكتەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى «B5+1» ساياسي مامىلەلەردەن بولەك قارجىلاندىرۋداعى ولقىلىقتار مەن ينفراقۇرىلىمدىق كەدەرگىلەردى جويۋعا تىرىسادى. بۇل ارەكەتتى قولداۋ ءۇشىن امەريكا قۇراما شتاتتارى ءوزىنىڭ ەكسپورت-يمپورت بانكىن جانە باسقا دا مەكەمەلەرىن قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋعا شاقىرۋدا.

وتكەن جىلعى ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى «C5+1» كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا امەريكاندىق Kove Capital كومپانياسى قازاقستان ۇكىمەتىمەن قازاقستاندا ۆولفرام ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە 1,1 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەكسپورت-يمپورت بانكى جوبانى 900 ميلليون دوللارعا دەيىن قارجىلاندىرۋعا نيەتتى ەكەنىن جاريالادى.

ەۋروپالىق كومپانيالار دا ورتالىق ازياداعى بىرنەشە ماڭىزدى مينەرالدىق ينۆەستيتسيالاردى جۇزەگە اسىردى. 2023 جىلى گەرمانيانىڭ Hessberg Mining كومپانياسى قازاقستاندا ليتي بارلاۋعا 8 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالاتىنىن جاريالادى. ەگەر كەن ورنى راستالسا، ينۆەستيتسيا 500 ميلليون دوللارعا دەيىن ارتادى. 2024 جىلدىڭ تامىز ايىندا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى جەرگىلىكتى گرافيت جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىساتىن قازاقستاننىڭ Saritogen Graphite كومپانياسىنىڭ 17,36% ۇلەسىن ساتىپ الدى.

رەسۋرسقا ءزارۋ جاپونيا دا ورتالىق ازياعا نازار اۋداردى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جاپونيا مەن ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى توكيودا العاشقى كوشباسشىلار كەزدەسۋىن وتكىزدى. كەزدەسۋدە قابىلدانعان بىرلەسكەن دەكلاراتسيادا ەنەرگەتيكا جانە نەگىزگى مينەرالدى سەكتورلارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ۇسىنىلدى جانە جاپونيا بەس جىل ىشىندە ورتالىق ازيادا جالپى قۇنى 3 تريلليون يەن بولاتىن كوممەرتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىنى جاريالاندى. كەزدەسۋدە جاپونيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ شامامەن 700 شەنەۋنىگى مەن بيزنەس وكىلدەرى بيزنەس-فورۋم وتكىزدى. ەكى تاراپ 150-دەن استام كوممەرتسيالىق جوبالاردى قامتيتىن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويدى.

ونىڭ ىشىندە جاپونيانىڭ قازاقستاننان العاش رەت گاللي يمپورتتايتىنى جانە ۋران يمپورتىن كەڭەيتەتىنى جازىلعان.

جوعارىداعى اقش، ەۋرووداق، جاپونيامەن جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ ءبارى «ورتا ءدالىز» ارقىلى جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى. قىتايدىڭ «ءبىر جول، ءبىر بەلدەۋ»، «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» جوباسىندا قازاقستاننىڭ كوپىرلىك ءرول ويناعانى سياقتى، «ورتا ءدالىز» جوباسىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى ايماقتاعى وزگە ەلدەردەن جوعارى تۇر.

Abai.kz