قىتايداعى قازاقتار اراسىندا «قازاق - قىرعىز ۇيىمشاسى» دەگەن جوعارىدان تومەنگە قاراي جۇيەلى جۇمىس اتقاراتىن ۇيىم بولعانى تاريحتان ءمالىم. ول قازاقتاردىڭ وقۋ - اعارتۋ، مادەنيەت، ساياسي ءتۇرلى جاقتارىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ۇيىم. ول ۇيىمدا قازاقتىڭ تاريحتا قالاتىن ۇلى تۇلعالارى قىزمەت اتقارعان. مىنا سۋرەت سول ۇيىمنىڭ ەڭ جوعارى دارەجەلى ولكەلىك شتابىنان قالعان تاريحي سۋرەت.

1937 جىلى تۇسىرىلگەن بۇل سۋرەتتىڭ يەسى ءاميت ابايۇلى قاسىموۆ. ول كىسى بۇل سۋرەتتى قارىنداسى راشيدا قاسىموۆاعا ەستەلىك رەتىندە بەرگەن. بۇل سۋرەتتىڭ شىعۋ تەگى اباي قاسىموۆتان با، الدە قاسىم اپەندەدەن قالعان با، ول جاعى بەلگىسىز. ماعان ونىڭ كوشىرمە نۇسقاسىن راشيدا اپايدىڭ جولداسى، قىتاي قازاق فولكلورىن ادەبي اينالىمعا شىعارۋعا ءبىر كىسىلىك ۇلەس قوسقان زەرتتەۋشى قاليوللا نۇرتازاۇلى 2012 جىلى ۇرىمجىگە امانداسا بارعانىمدا قولىما ۇستاتقان ەدى.

تۇپنۇسقا سۋرەتتىڭ ارتقى جاعىندا ونداعى ءبىر ءبولىم كىسىلەردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان بولاتىن. ال قاليوللا اعا كەيىن ءماجيت ابۋزارعا جولىعىپ، ونداعى تاعى باسقا ادامداردىڭ ەسىمىن بىلگەن ەكەن. سول بويىنشا ول كىسى سۋرەتتەگى ادامداردىڭ اتى-ءجونىن ايتىپ تا بەرگەن. ال سۋرەتتىڭ باسپا بەتىنە تۇڭعىش رەت كوتەرىلۋى 2015 جىلى قورعاس اۋداندىق ساياسي كەڭەس كەڭسەسى جاعىنان شىعارىلعان «قورعاس تاريحي ماتەريالدارى» 10-تومىنا كىرگىزىلگەن، بىراق ونداعى تاريحي ادامدار ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرىلماعان، تەك ءبىر ءبولىم كىسىلەردىڭ اتى-ءجونى عانا اتالعان ەدى. سوندىقتان بۇل جولى وسى تاريحي سۋرەتتەگى ەل اعالارىن، تاريحي كىسىلەردى تانىستىرا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇل تاريحي تۇلعالار ءوز كەزىندە شىڭجاڭ تاريح ساحناسىندا ءبىر مەزەت بوي كورسەتكەن قازاقتىڭ ماڭدايعا باسار ۇلدارى بولاتىن. بالكىم، ولاردىڭ جارقىن بەينەسىن كورسەتكەن بىردەن-ءبىر تاريحي ەستەلىك وسى بولىپ قالۋى دا مۇمكىن. 1937 جىلى اباي قاسىموۆ، ابەۋ قۇدىشۇلى ەكەۋى باركولدەن قايتىپ ۇرىمجىگە كەلگەن كەزىندە ۇرىمجىدەگى ولكەلىك قازاق-قىرعىز ءۇيشماسىندا سۋرەتكە تۇسكەن. بۇنداعى سۋرەتكە بىرگە تۇسكەن كىسىلەر ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيشماسىنداعى قىزمەتكەرلەر مەن ۇرىمجىدە تۇرىپ جاتقان قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى ەدى. قاليوللا نۇرتازاۇلىنىڭ تانىستىرۋى بويىنشا، شامامىزدىڭ جەتىسىنشە بۇل كىسىلەردىڭ ءومىربايانىنان از دا بولسا مالىمەت بەرۋگە تىرىستىق، دەسە دە بارلىعىن دالمە-ءدال تولىق تانىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن بىلايعى وقىرمان قاۋىم دا دۇرىس تۇسىنەر دەپ ويلايمىن.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى

الدىڭعى قاتاردا وتىرعاندار (سولدان وڭعا قاراي): تۇرەگەپ تۇرعان اسكەري فورما كيگەن قاناپيا (سانجىلىق قىزاي جىگىتى، تولىق اتى-ءجونى قاناپيا كۇبىپايۇلى بولۋى مۇمكىن، ابەۋ قۇدىشۇلىنىڭ قورعاۋشىسى بولعان), وتىرعان ابەۋ قۇدىشۇلى، اباي قاسىموۆ، الدىندا كىشكەنە بالا ۇستاپ وتىرعان كىسى سەيتقازى مۇعالىم، شىلاپا كيىپ وتىرعان قاسىم ءاپاندى، وڭ جاقتا تىماق كيىپ تۇرەگەپ تۇرعان سانياز تورە تۇقىمى، سانجىلىق ساتتارحان تورە (ابەۋ قۇدىشپەن قۇدا), قاناپيا مەن ابەۋدىڭ ورتاسىندا جالاڭباس تۇرەگەپ تۇرعان قورعاس لاستايداعى ابا رۋىنىڭ وقىمىستى ۇلدارىنىڭ ءبىرى سۇلەيمەن، سۇلەيمەننىڭ ارتىندا تىماق كيىپ تۇرعان قويۋ قاستى قورعاس لاستاي كەرەي رۋىنان قالقابەك، سۇلەيمەن مەن قالقابەكتىڭ ارالىعىندا تۇرعان شاپكەلى قۇسايىن سياباەۆ (1945 جىلى قۇلجادا قۇرىلعان بۇكىل شىعىس تۇركىستان توڭكەرىسشىل جاستار ۇيىمى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورىنباسار توراعاسى بولعان), ال ارتقى ەڭ سوڭعى قاتاردىڭ سولدان وڭعا قاراي ءبىرىنشىسى دوماي دەگەن التايلىق جادىك جىگىتى (جانىمقان قاجىنىڭ ۇلكەن بالاسى دالەلقاننىڭ بالدىزى، لانجۋداعى ساقشى مەكتەبىندە وقىعان، 52-جىلدارى اتىلعان ەكەن), ەكىنشىسى شىلاپالى مۇرتتى جىگىت سابىرالى (نىلقىلىق شەرۋ جىگىتى، 1935 جىلى سايپيدەن ازەزبەن بىرگە تاشكەنتتە وقىعان), ءۇشىنشىسى ؟، ءتورتىنشىسى جازۋشى بۇقارا تىشقانباي، ال ارتقى قاتار وڭنان ەكىنشى ادام ءسالىس امىرەۇلى، قاسىم ءاپاندى مەن سەيتقازىنىڭ ارتىندا تۇرعان شاپكەلى بايبازار، بايبازاردىڭ ارتىندا تۇرعان شىلاپالى قاپار شاڭيا، قاسىم ءاپاندى مەن بايبازاردىڭ اراسىندا تۇرعان تاقيالى الاسا بويلى كىسى اسەيىن مۇعالىم، اباي مەن ابەۋدىڭ ارتىندا تۇرعان شاپكەلىنىڭ ارتىندا باسى عانا كورىنىپ تۇرعان تاقيالى جاس جىگىت تاريحشى نىعمەت مىڭجاني (سول كەزدە 15 جاستا ەكەن), نىعمەتتىڭ الدىندا ابايدىڭ ارتىندا تۇرعان جالاڭباس بويشاڭداۋ دەنەلىرەك ءماجيت ءابۇزاروۆ.

ابەۋ مارتىباەۆ قۇدىشۇلى 1901 جىلى كۇنەس اۋدانىنىڭ المالى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اۋىلدا ەسكىشە ساباق العان. ودان كەيىن كۇنەستىڭ اققولقا دەگەن جەرىندە اشىلعان ساتىبالدىنىڭ كيىز ءۇيلى مەكتەبىندە 4 جىل وقيدى. 1916 جىلى كۇرەدەگى موڭعول-قازاق مەكتەبىندە، ارتىنان ۇرىمجىدە وقۋىن جالعاستىرادى.1927 جىلى وقۋىن تاۋىسقان سوڭ ياڭ زىڭسين مەكەمەسىندە قىزمەت اتقارا باستايدى. قۇرمانالى جۇنىسقانۇلى اعامىز ءوزىنىڭ «ارداگەر ابەۋ» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «1933 جىلى قازاق-قىرعىز ۇيىمىن قۇرۋدا ابەۋ ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتىپ، كوزگە تۇسەدى. وسى تۇستا جين شۋرىن ۇكىمەتى ابەۋگە ولكەلىك قوعام قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ باسقارماسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ باستىعى، ولكەلىك مادەنيەت مەڭگەرمەسىنىڭ باستىعى، ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ولكەلىك وقۋ-اعارتۋ مەڭگەرمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى قاتارلى بەس مىندەت جۇكتەپ، بەس ورىننان ەڭبەكاقى بەرەدى. وسى تۇستا ابەۋ قازىنا سالاسىندا مۇعالىم بولىپ ساباق تا وتەدى. ابەۋدىڭ باستى ەڭبەگى – قازاق ساحاراسىنداعى كوشپەلى تۇرمىستى وزگەرتىپ، قازاق حالقىن وتىرىقتاندىرۋعا دەن قويعاندىعى، قازاق بالالارىن وقىتۋعا بار كۇش-قۋاتىن، زەيىن-زەردەسىن جۇمساعاندىعى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ىلەدە قاراجون، كوكقامىر كۋرستارى اشىلىپ، اۋىل مەكتەپتەرىنە مۇعالىم تاربيەلەپ بەرۋ جۇمىسى بارىنشا جاندانا تۇسەدى» («ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، 9-سان، 544-بەت).ابەۋدىڭ تۋعان ءىنىسى مەدەسىن بىلاي دەيدى: «– مەنى اعامىز ابەۋ وقىتۋ ءۇشىن ۇرىمجىگە الىپ باردى. مۇقاشتىڭ قىزى قامارمەن ءبىر كلاستا وقىدىم. ول مەنەن ءسال ۇلكەندەۋ ەدى. ءبىزدىڭ ۇيگە (ابەۋدىڭ ءۇيىن ايتىپ وتىر) شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ ۇلى زيات، سەيتجان دەگەن كىسىلەر ۇنەمى كەلىپ-كەتىپ تۇراتىن. شەشەمىز جاميلا ارعىن قىزى بولعاندىقتان با، كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر ابەۋمەن قارىم-قاتىناسى وتە ءجيى ەدى».ابەۋ ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ باستىعى بولىسىمەن، 1936 جىلدان باستاپ ولكەدە تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە گازەت شىعا باستايدى. ابەۋ وسى گازەتكە ۇيىمداستىرۋشى ءارى جەتەكشى بولادى. قازاق تىلىندە وقۋلىق قۇراستىرۋ، ونى بەكىتۋ، تاراتۋ ىستەرىنە جاۋاپتى بولادى. ولكەدە قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى از ۇلتتاردىڭ وقۋ-اعارتۋى مەن مادەنيەتىنىڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، وتىرىقتاندىرۋ سياقتى سان سالالى قىزمەتتىڭ قارقىنداپ دامۋىنا مول مۇمكىندىك جاراتادى. ءۇش ايماق، ءۇرىمجى كولەمىندە باستاۋىش، ورتالاۋ مەكتەپتەردىڭ جالپىلاسۋىنا مىقتى نەگىز قالايدى.1937 جىلى قاشقاردا ءماجيت كوتەرىلىسى باستالادى. بۇكىل شىڭجاڭنىڭ جەر-جەرىندە كوتەرىلىس ءدۇمپۋى بىلىنەدى. وسىدان سەكەم العان شىڭ شىساي 1938 جىلى بۇكىل شىڭجاڭداعى از ۇلت باسشىلارىن قۇرىلتايعا شاقىرادى. «باركولدەن سيازباي باستاعان 18 قازاق قاشىپتى، ولار جاپونيانىڭ تىڭشىسى ەكەن. مۇنداي تىنىشسىز جاعدايدا ەل قولىنداعى قارۋدى جيناپ الۋ قاجەت!» – دەگەن بۇيرىق شىعارىپ، قۇرىلتايدىڭ ارتىن قارۋ تاپسىرتۋعا وزگەرتەدى. وسى رەتكى قۇرىلتايدىڭ سوڭىندا ابەۋدى بولىمىنەن ۇستاتىپ الىپ، 3 اي مىرزا قاماققا الىپ، ماسەلە تاپسىرتادى. قۇرىلتايعا كەلگەن از ۇلت باسشىلارىن دا تۇگەلدەي مىرزا قاماققا الىپ، ماسەلە تاپسىرتادى. ولاردىڭ ءبىر قاۋىمىن قولدا ۇستاپ تۇرىپ، ەكى جىل ىشىندە شەتىنەن قىرعىنداپ وتىرادى. ەڭ سوڭىندا ابەۋدى قايتادان قولعا الىپ، 20 مەترلىك تەرەڭدىكتەگى زىندانعا تاستاتىپ ولتىرەدى» (قۇرمانالى جۇنىسقانۇلى، «ارداگەر ابەۋ»).ابەۋ شىڭجاڭ ولكەلىك ساقشى مەڭگەرمەسىنىڭ گەنەرال-مايور شەندى ورىنباسارى بولعان.

اباي قاسىموۆ 1896 جىلى قورعاس لاستايدا تۋعان. اۋىلدا ەسكىشە ساۋات اشقاننان كەيىن قۇلجاداعى بايتۋللا مەدرەسەسىندە ءبىرتالاي جىل ءبىلىم الادى. ارتىنان الماتى اسىپ وقىپ، ودان قۇلجاداعى ساقشى باسقارماسىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. 1920 جىلى ماسكەۋدە شىعىس ەڭبەكشىلەرىنە ارنالعان ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ وقيدى. ول سول ۋنيۆەرسيتەتتە قىتاي كومپارتياسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ليۋ شاوتسيمەن ساباقتاس بولعان ەكەن. اباي ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعاننان كەيىن پارتيا ۇيىمىنىڭ ۇيعارىمىمەن ءبىر مەزەت الماتى قالاسىندا كەڭەستىك كومپارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىن ىستەيدى.1930 جىلى اباي قاسىموۆ موڭعول ۇكىمەتىنىڭ سۇراۋىمەن، كومينتەرننىڭ جولداماسىمەن موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنا بارىپ، پارتيا ۇياشىعىن قۇرىپ، ونداعى سوتسياليستىك قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە اتسالىسادى. كەيىن 1935 جىلى شىڭجاڭداعى شىڭ شىسايدىڭ وتىنىشىمەن، تاعى دا كەڭەس كومپارتياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن شىڭجاڭعا كومەككە كەلگەن مامان رەتىندە شىڭجاڭ تاريح ساحناسىندا ءبىر مەزەت بوي كورسەتكەن. ارتىنان قايتادان شاقىرتىلىپ، 1938 جىلى ءاليحان بوكەيحان، تۇرار رىسقۇلوۆ، سادىك نۇرپەيىسوۆ قاتارلى ازاماتتارمەن بىرگە ماسكەۋدە «حالىق جاۋى» دەلىنىپ اتىلعان. ابايمەن سىرتقى موڭعوليادا ءبىر مەزەت بىرگە قىزمەت ىستەگەن ءشارىپ وتەپوۆ ءوزىنىڭ «جالىنداعان جاستىعىم – كومسومولىم» اتتى ەڭبەگىندە ابايدىڭ ەڭبەگى تۋرالى ايتادى. ودان باسقا ابايدىڭ ساياسي جۇمىستارى، جۇيەدەن پارتيا ۇيىمىن قۇرۋى، باسقارۋى، قوعامدىق ۇيىمداردى قۇرۋى (كاسىپشىلەر وداعى، جاستار ۇيىمى، ايەلدەر كەڭەسى), ايەلدەر تەڭدىگى جايىنداعى، ساۋاتسىزدىققا قارسى كۇرەسى تۋرالى كەڭ كولەمدە توقتالعان تاريحشى-عالىم اعامىز سادۋۇلى قابيداش ءوزىنىڭ «شىراقتان شۋاققا» اتتى كىتابىندا دا ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى.1935 جىلى كەڭەس كومپارتياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن شىڭجاڭعا كومەككە كەلگەن مامان رەتىندە بارعانىمەن، شىن مانىندە ول ودان دا بۇرىن بۇل جەردەگى قوعامدىق قوزعالىستار مەن قۇبىلىستارعا اتسالىسا كىرىسكەن ەدى. ونىڭ ناقتى مىسالى – قوجانياز باستاعان ديقان-شارۋالار كوتەرىلىسىنە كومەكتەسۋى. ودان كەيىن قۇمىل ايماعىنىڭ ءۋاليى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بۇل جۇمىستارى تۋرالى شىڭجاڭ ولكە باسشىلارى بۇرحان شاحيدي، سايپيدەن ازەز سياقتى كىسىلەردىڭ شىعارمالارىندا ايتىلادى.اباي قاسىموۆ 1938 جىلى 24 شىلدەدە ۇستالىپ، 1939 جىلى 10 ناۋرىزدا ماسكەۋدە اتىلدى. سۇيەگى (سۇيەك كۇلى) ماسكەۋدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كومىلگەن دون زيراتىنداعى ورتاق قورىمدا جاتىر. اتىلعاننان كەيىن اراعا 20 جىل سالىپ، 1959 جىلى قايتادان اقتالعان. اقتاۋ قاعازىن جاركەنتتەگى ۇلى ءاميت ساقتاپ، كەيىن راشيدا قاسىموۆاعا بەرگەن. قازىر راشيدا قاسىموۆانىڭ جولداسى قاليوللا نۇرتازاۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتتىق قورىندا ساقتاۋلى.

سەيتقازى نۇرتاەۆ قازاقستاننىڭ اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ ۋەزىندە 1880 جىلداردىڭ ىشىندە تۋعان. سۇيەگى – ارعىن ىشىندەگى اتىعاي. التايعا ۇسىنىس بويىنشا 1900 جىلى كەلگەن. ءبىر ماتەريالداردا ونىڭ ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىن بىتىرگەنى، ورىنبوردا گيمنازيادا وقىعانى ايتىلادى. الاش ازاماتتارى تۇتقىندالا باستاعاندا شاكارىم قاجىنىڭ اۋىلىندا بولعان، شىڭعىستاۋداعى قۇنانباي اۋىلدارىنا بارىپ، بىرنەشە جىل مۇعالىمدىك ىستەگەن. «سەيتقازى مۇعالىم» اتالۋى سول تۇستان باستالعان. ودان زايسان ارقىلى قىتايعا ءوتىپ، ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ اعارتۋ ءىسىنىڭ باستىعى بولعان. سەيتقازى – ستامبۇلدا وقىعان عۇلاما ادام، تۇرىك، اراب، پارسى تىلدەرىن جەتىك بىلگەن.سەيتقازى «اباقيا» مەدرەسەسىنە مەڭگەرۋشى جانە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. التايدا تۇڭعىش رەت جاڭا وقۋ جۇيەسىن جولعا قويعان اعارتۋشى. «اباقيا» مەدرەسەسىندە 1927–1928 جىلداردان باستاپ توتە وقۋ، اتاپ ايتقاندا احمەت بايتۇرسىنۇلى ەملەسىمەن وقىتۋ جولعا قويىلعان. وسى ءىستى جۇرگىزۋشى سەيتقازى مۇعالىم بولعان. وقۋلىقتاردى قازانداعى اعايىندى كاريموۆتار باسپاسىنان الدىرعان. «سەيتقازى مۇعالىم» ۇرىمجىگە كەلىپ، ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ باستىعى بولعاننان كەيىن ءبىر مەزگىل قاماۋدا جاتادى. تۇرمەدەن شىققان سوڭ التايعا بارىپ، ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە قاتىسادى. 1945 جىلى اۋرۋدان قايتىس بولادى («قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەكتەر»، قابيموللا مانجيباەۆ، 330-بەت).اباي قۇنانبايدىڭ نەمەرە ءىنىسى شاكارىمنىڭ ۇلى زيات 1932 جىلى ۇرىمجىگە وسى سەيتقازى نۇرتايۇلىنىڭ ۇيىنە كەلەدى ءارى سول جىلى سەيتقازىنىڭ قىزى مۇنيارامەن ۇيلەنىپ، قىزمەتكە تۇرادى.

قاسىم اپەندى (قاشىرباي تىلەۋبەردىۇلى قاسىم) 1899 جىلى باركولدە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنەن جاستاي قالعان قاسىمدى اناسى العاشىندا ءدىني مەكتەپكە بەرەدى. كەيىن التايدا اشىلعان اۋىلدىق مەكتەپتە، ودان كەڭەس وداعىندا جوعارى مەكتەپتەردە وقىعان. قاسىم اپەندى قۇمىل ديقاندار توڭكەرىسى قارساڭىندا كەڭەس وداعىنداعى وقۋىن ءبىتىرىپ، سىرتقى موڭعوليادا قىزمەت ىستەگەن. 1932 جىلدىڭ باسىندا شىڭجاڭعا كەلىپ، «قاينار» دەگەن اتپەن حالىق اراسىندا ۇگىت قىزمەتىن جۇرگىزىپ، جۇرتشىلىقتى كۇرەسكە ۇندەيدى. ايتۋلارعا قاراعاندا، ءبىر مەزگىل قوجانياز قاجىنىڭ جانىندا كەڭەسشى بولعان. سول تۇستا قاسىم اپەندى قوجانياز قاجىنىڭ كەڭەس وداعى جانە سىرتقى موڭعوليامەن بولعان كەلىسىمدەرىنە كەڭەسشى بولادى. 1932 جىلى كۇزدە قاسىم اپەندى وڭتۇستىك شىڭجاڭعا سوعىس اشقان قۇمىل جانە تۇرپان بولىمدەرىمەن بىرگە ۇساقتال دەگەن جەرگە كەلگەندە، ما جۋڭيىڭ اسكەرلەرىنىڭ تۇتقيىل شابۋىلىنا ۇشىراپ، وكپەسىنە وق ءتيىپ جارالانادى. قاسىم اپەندى قاشقاردا دا قىزمەتتە بولادى. 1939 جىلى شىڭ شىساي ونى ۇرىمجىگە شاقىرىپ، باقىلاۋعا الادى. 1942 جىلى باقىلاۋدان بوساتىپ، ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە جاۋاپتى ەتىپ بەلگىلەيدى.الايدا 1943 جىلى كوكتەمدە شىڭ شىساي قاسىم اپەندىنى قايتا قولعا الادى. تۇرمەدە ءارتۇرلى اۋىر جاعدايلار مەن قىسىمداردىڭ اسەرىنەن بۇرىنعى وق تيگەن وكپە دەرتى قايتا قوزىپ، اسقىنادى. ءبىر جىلعا جەتپەگەن تۇرمە ازابىنان كەيىن بوسايدى. سودان باستاپ ۇيىندە ەم الىپ، دەمالادى. 1947 جىلى 25 شىلدەدە ىلەگە كەتەدى. ىلەگە بارعان سوڭ ءۇش ايماق باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن ۇكىمەت قىزمەتىنە ارالاسادى. الايدا جاسىنىڭ ۇلعايۋى مەن اۋرۋىنىڭ اسقىنۋى ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. 1948 جىلى 5 قىركۇيەكتە تاڭعى ساعات بەستە قايتىس بولادى. قاسىم اپەندى ىلەدە، جۇيەدەن قورعاستا اشامايلى كەركي شاجاري زاڭگىنىڭ ۇيىندە قايتىس بولعان. رۋى – ۋاق. ول ابايمەن وتە جاقسى ارالاسقان، موڭعوليادا دا، كەيىن قوجانياز قاجىنىڭ جانىندا دا بىرگە قىزمەتتە بولعان. ەكەۋى تۋىستاي جاقىن بولعاندىقتان، قورعاستاعى كەرەي-ۋاق اراسىندا سوڭعى ءومىرىن وتكىزگەن. «قاسىم اپەندى قاشقاردا قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە قاشقاردىڭ باس ءۋاليى قىزىن ايەلدىككە بەرگەن. ودان ءبىر قىز تۋعان. سول قىز كەيىنگى كەزدەردە ءۇرىمجى قالالىق شيموگۋ اۋداندىق حالىق قۇرىلتايىنىڭ باس جوراسى بولعان»، – دەيدى قاليوللا نۇرتازاۇلى.

اسەيىن جاقسىلىقۇلى 1903 جىلى قىركۇيەك ايىندا كۇنەس اۋدانى تەلقارا قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1915 جىلى مەكتەپتە وقىپ، اۋىلدا وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانعان. 1935 جىلى تامىز ايىندا شىڭجاڭ ولكەلىك وقۋ-اعارتۋ مەڭگەرمەسى جاعىنان تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا بارىپ، 1938 جىلى ەلگە ورالىپ، ءۇرىمجى پەداگوگيكالىق مەكتەبىندە وقىتۋشىلىق ىستەگەن. سونىمەن بىرگە ولكەلىك قازاق-قىرعىز مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋ ۇيىمىنىڭ تەكسەرۋ بولىمىندە قوسىمشا جۇمىس اتقارعان. 1940–1943 جىلدارى قۇلجا قالاسىنداعى «ۇلتتار گيمنازياسىندا» وقىتۋشى، ىلە قازاق-قىرعىز مادەنيەتىن ىلگەرىلەتۋ ۇيىمىنىڭ تەكسەرۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1943–1945 جىلدارى كۇنەس اۋدانىندا مەكتەپتەر قۇرۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانعان. 1945 جىلى قىركۇيەكتەن قاراشاعا دەيىن كۇنەس «تالدىتوران مەكتەبىنىڭ» 5-كەزەكتى مەڭگەرۋشىسى بولعان. 1945 جىلدىڭ سوڭىنان 1946 جىلعا دەيىن كۇنەس اۋداندىق ساقشى مەكەمەسىندە ءبولىم دارەجەلى كادر بولىپ ىستەگەن. وسىدان كەيىن «ىلە ءبىلىم جۇرتىنا» اۋىسىپ كەلىپ، وقىتۋشى بولعان. 1957–1958 جىلدارى ىلە پەداگوگيكالىق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان.1958 جىلى بەيكۇنا «ۇلتشىل»، «وڭشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، قىزمەتىنەن توقتاتىلىپ، كەيىن زورلىقپەن دەمالىسقا شىعارىلعان. 1979 جىلى اقتالىپ، ابىروي-اتاعى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق ساياسي-ءماسليحات كەڭەسىنىڭ تۇراقتى جوراسى بولىپ مىندەت وتەگەن. شىڭجاڭ وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ وركەندەۋىنە جۇرەك قانىن سارقا جۇمساعان تارلان پەداگوگ 1994 جىلى 10 قاراشادا ناۋقاستان قايتىس بولدى («ىلەنىڭ تاريحي شەجىرەسى»، جاقىپ ءجۇنىسۇلى، 185-بەت). 9 جاسىندا اكە-شەشەسىنەن بىردەي ايىرىلىپ جەتىم قالعان، تاعدىر تاۋقىمەتىن ەرتە تارتقان اسەيىن قازاق حالقىنىڭ اعارتۋ ىسىنە زور ۇلەس قوسقان ۇلاعاتتى ۇستاز، ەڭبەگىن ەل تانىعان قوعام قايراتكەرىنە اينالدى. ول وبلىستىڭ العاشقى حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى، حالىق ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى، وبلىستىق ءتىل-جازۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سياقتى قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارعان. قارت ۇستازدىڭ قالامىنان تۋعان بىرنەشە وچەرك پەن «ءومىر ەلەستەرى» اتتى كىتابى وقىرمانداردىڭ جاقسى باعاسىن العان. قادىرمەندى قارت 92 جاسىندا قۇلجا قالاسىندا ومىردەن وتەدى.

ءسالىس امىرەۇلى بۇل كىسى تۋرالى قابيموللا مانجيباەۆ بىلاي دەيدى: «1930 جىلدارى قازاقستاننان ءوتىپ كەلگەن ادام، رۋى – نايمان ىشىندەگى قىرجى. ۇرىمجىدەگى موڭعول-قازاق مەكتەبىندە وقۋىن تاۋىسقان، سول مەكتەپتىڭ وزىندە مۇعالىم بولعان. ودان مەن دە ساباق العانمىن. ءسالىس قىتاي ءتىلىن جاقسى بىلەتىن، ءبىر بەتكەي، ىسىك-جەلىگى جوق، بايسالدى، قازاقشىل، قاراپايىم جان ەدى. ول كەيىن ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمىنا باستىق بولعان، ءۇش ايماق جاقتاعىلاردىڭ كورسەتۋىمەن ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەتتە باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولىپ مىندەت وتەگەن. ونىڭ شىڭ شىساي تۇسىندا نە ىستەگەنى ماعان بەيمالىم. كەيىن گومينداڭعا مۇشە بولعان. 1949 جىلى قاراشا ايىندا قاراشار ارقىلى چيڭحايعا وتكەن. 1950 جىلى قاڭتار ايىندا قۇمىلدان قاشىپ بارعان قوجانياز جاعىنان اتىلىپ ءولتىرىلىپ، بالا-شاعاسى قىرعىنشىلىققا، مال-مۇلكى تالاۋعا تۇسكەن. امان قالعان جالعىز ۇلى – ءابدىساتتاردى شيزاڭداعى قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ مۋشيڭجۇڭ دەگەن گەنەرالى باعىپ-ءوسىرىپ، وقىتىپ، ءوز فاميلياسى مەن بالانىڭ بۇرىنعى اتىن ىقشامداپ قۇراۋ نەگىزىندە “مۋساتار” دەپ ات قويعان» («ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، 14-كىتاپ، قابيموللا مانجيباەۆ، «مەنىڭ كەشىرمەلەرىم»).شىندىعىندا، ءسالىستى قوجانياز ەمەس، 1950 جىلى وزىمەن بىرگە قاشقان جولبارىس اتىپ ولتىرگەن. بۇل تۋرالى اپەتاي مۇقاراپۇلىنىڭ «كيەلى كوش» كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلادى.وسى قاندى قىرعىن جونىندە حاسەن ورالتاي «جاس تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ 1998 جىلعى ءۇشىنشى سانىنداعى «تاقلاماكان شولىندە» اتتى ەستەلىگىندە دە جازادى. ال مۋساتار ءسالىسۇلىنىڭ باستان كەشكەن قيلى تاعدىرى تۋرالى جازۋشى ورازبەك ءابدىلۇلى «بوزداعان بوتا» پوۆەسىن جازعان.

ءماجيت ءابۋزارۇلى شالا قازاق، بايىرعى ءۇرىمجى تۇرعىنى. قازاق، وزبەك، تاتار تىلدەرىن قانىق بىلەتىن، ارابشا، تۇرىكشە ماعلۇماتى بار، شىڭجاڭداعى قازاق بىلىكتىلەرىمەن قويۋ ارالاسقان ادام.

ول شىڭ شىساي داۋىرىندە ۇرىمجىدەگى قازاق-قىرعىز مادەنيەت-اعارتۋ ۇيىمىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە قولعا الىنىپ، تۇرمەدەن 1943 جىلى شىققان. تۇرمەدە وتىرعان كەزىندە ايگىلى اقىن اقىت قاجىمەن ءبىر كامەرادا بەس اي شاماسىندا بىرگە بولعان. 1946 جىلدان ازاتتىققا دەيىنگى ارالىقتا ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىندە ءبولىم باستىعى، باسپا زاۋىتىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارعان. «ىلە» گازەتىنىڭ رەداكتورى، قۇلجا گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى بولعان. ول كىسى شاعاتاي جازۋىن جاقسى بىلگەن. 1980 جىلدارى «شالعىن» (قازىرگى «مۇرا») جۋرنالىنىڭ كەزەكتى ساندارىندا شاعاتاي تىلىندە جازىلعان قۇربانعالي ءحاليدتىڭ «تاۋاريح حامسا» («بەس تاريح») اتتى كىتابىنىڭ قازاق تاريحىنا قاتىستى تاراۋلارى ءماجيت ءابۋزارۇلىنىڭ اۋدارماسىمەن جاريالانعان. ازاتتىقتان كەيىن تاعى دا قولعا الىنىپ، جازا مەرزىمىن ولكەلىك قازىنا-ساۋدا مەكتەبىندە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ وتكەرگەن. 1994 جىلى قايتىس بولدى.

بايبازار ۇستەمىرۇلى 1916 جىلى قازاقستاننىڭ تالدىقورعان وبلىسى، كوكتال جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1923–1932 جىلدارى كوكتال قالاشىعىندا ون جىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. 1932 جىلى ىلە ايماعى قورعاس اۋدانىنىڭ كەگەن اۋىلىنا قونىستانعان. 1932–1936 جىلدارى قورعاس شيپاڭزىدا وقىتۋشى بولعان. 1937–1940 جىلدارى قۇلجاداعى قازاق-قىرعىز ۇيىمىنىڭ مادەني-كوركەمونەر جۇمىستارىنا قاتىسىپ، تاڭجارىق جولدىۇلىنا جاردەمشى بولعان. بايبازار مىرزا اسقاق ءانشى، دومبىراشى، گارمونشى بولعان. 1940–1942 جىلدارى ىلە ۇلتتار گيمنازياسىندا ەكى جىل ءبىلىم العان. ءۇش ايماق توڭكەرىسى كەزىندە ەكى جىل ۇلتتىق ارمياسىندا قىزمەت ىستەگەن. 1944–1952 جىلدارى ىلە ۇلتتار گيمنازياسىندا، ياعني اتى وزگەرتىلگەن احمەتجان قاسيمي اتىنداعى ءبىلىم جۇرتىندا وقىتۋشى بولىپ، مىڭداعان وقۋشى تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى، ابىرويلى ۇستاز بولعان. 1952–1963 جىلدارى ولكەلىك ۇلتتار ينستيتۋتىندا (قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى) وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارعان. 1963 جىلى قاتە تۇردە «وڭشىل»، «ۇلتشىل»، «شەتكە بايلانعان» دەگەن ايىپتارمەن تومەنگە ءتۇسىرىلىپ، نىلقى اۋدانىندا جانە قۇلجا قالالىق بايانداي اۋىلىندا ەڭبەككە جەگىلگەن. وسىنداي شەتكە قاعىلۋ، اۋىر ەڭبەك، ۇزدىكسىز كۇرەس جاعدايىندا دەنساۋلىعى ناشارلاپ، 1973 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. 1978 جىلى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى №55 قۇجات شىعارىپ، اسا ءبىلىمدى، مايتالمان وقىتۋشى بايبازار مىرزانىڭ اتاق-ابىرويىن قالپىنا كەلتىرگەن («انا مەكتەپ – التىن ۇيا»، ىلە حالىق باسپاسى، 2005 ج.، 98-ب.).بايبازار ۇستەمىرۇلى ىلە ايماعىنداعى العاشقى قۇلجا تەاترىنىڭ وپەرا، دراما ساحناسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان. ال بەلگىلى جازۋشى جانات احماديەۆتىڭ «دۇربەلەڭ» رومانىندا بايبازاردىڭ توڭكەرىس كەزىندە گازەت شىعارعانى تۋرالى ءسوز بولادى.

بۇقارا تىشقانباي 1920 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىندە مادەنيەت جانە ادەبيەت سالالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان، ولكەلىك مادەنيەت مەڭگەرمەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولعان. شىڭجاڭ جازۋشىلار وداعىن قۇرۋ ىسىنە اتسالىسىپ، ونىڭ حاتشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلانعان. ەڭبەكتەرى ۇيعىر، قىتاي تىلدەرىنە اۋدارىلىپ، ءۇرىمجى مەن بەيجىڭدە جارىق كورگەن جيناقتار مەن وقۋلىقتارعا ەنگىزىلگەن.«قۇلجادا» جانە «حالىق كۇشى» پەسالارى ولكەلىك ساحنادا قويىلعان. 1959 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋدارعان. 1964 جىلى «ازامات» اتتى پوۆەسى جارىق كوردى. «كەلىن» پەساسىن جانە «لاۋ» پوۆەسىن، سونداي-اق جازۋشى ج.جۇماحانوۆپەن بىرلەسىپ جازعان «ماحاببات پەن مانساپ» پەساسىن دۇنيەگە اكەلدى. بۇل شىعارما سەمەيدەگى اباي اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىندا قويىلعان. ۇيعىر جازۋشىلارى ز. سامادي مەن م.زۇلپىحاروۆتىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە اۋدارعان. تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ شىعارمالارىن «ارمان-تاۋ» دەگەن اتپەن جيناق ەتىپ باستىردى. ءوزىنىڭ «جىر-بەسىك» اتتى ولەڭدەر جيناعىن شىعارعان. ول – اقىن تاڭجارىقتىڭ كۇيەۋ بالاسى، تاڭجارىقتىڭ سارا اتتى قىزىن العان. «قاسەن–جاميلا» كينوسىنىڭ ستسەناري اۆتورى ءارى ورىنباسار رەجيسسەرى بولعان. بۇل كينو 1955 جىلى حالىققا كەڭ كولەمدە تاراتىلعان. فيلمدە ورىندالاتىن «قويشى ءانىنىڭ» ءماتىنىن بۇقارا تىشقانباي، مۋزىكاسىن مالىك شيپانۇلى جازىپ، دانەش راقىشۇلى ورىنداعان (مۇرات قاسەنۇلىنىڭ «قاسەن–جاميلا» كينوسى 60 جاستا» اتتى ماقالاسىنان).بۇقارا تىشقانبايۇلى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسقان قوعام قايراتكەرى سانالادى. مىسالى، 1948 جىلدان باستاپ شىعا باستاعان العاشقى قازاق جۋرنالى «وداقتىڭ» رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ، جۋرنالدىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان. بۇل جۋرنال ساياسي، ەكونوميكالىق، قوعامدىق جانە ادەبي جۋرنال بولعان، العاشقى سانى 1948 جىلى قازاندا شىققان. 1954 جىلى قاراشا ايىندا قۇرىلعان ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ۇكىمەت جوراسى (كەڭەس مۇشەسى) بولىپ سايلانعان.

نىعمەت مىڭجاني تاريحشى عالىم، 1922 جىلى شىڭجاڭنىڭ تولى اۋدانىنداعى مايلىتاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. شاۋەشەك قالاسىندا باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن. 1939 جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ساقشى مەكتەبىنە ءتۇسىپ وقىعان. 1941 جىلى ولكەلىك ساقشى مەڭگەرمەسىندە اۋدارماشى بولعان. بەس جىل قىزمەت ەتكەن سوڭ قىزمەت قاجەتتىلىگىمەن ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنە اۋىسىپ، مەڭگەرۋشى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان. 1949 جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان. 1942–1949 جىلدارى شىڭجاڭ قازاق-قىرعىز مادەني قوعامىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى ءارى ءبولىم باستىعى بولعان. وسى ۇيىمنىڭ اتىنان قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ادەبيەت وقۋلىعىن قۇراستىرعان، سونداي-اق قازاق تىلىندەگى «ساۋلە» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان.1949 جىلى شىڭجاڭدى بەيبىت جولمەن ازات ەتۋ قوزعالىسىنا قاتىسقان. جاڭا ۇكىمەت قۇرىلعان سوڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءتۇرلى سالالارىنا بەلسەنە ارالاسىپ، ۇلت ىستەرىنە جاۋاپتى بولىپ، جاڭا قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. 1951 جىلى قىزمەت بابىمەن سي-ان قالاسىنا بارىپ، باتىس–سولتۇستىك ۇلت ىستەرى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءارى شىڭجاڭ قىزمەتى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعان. 1953 جىلى بەيجىڭگە اۋىسىپ، ورتالىق ۇلتتار باسپاسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسىپ، ۇلتتار باسپاسىنىڭ قازاق رەداكتسيا-اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان. قىتايداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان. 1975–1978 جىلدارى ىلە حالىق باسپاسىندا، 1978–1981 جىلدارى شۋار ءتىل-جازۋ كوميتەتىندە قىزمەت ەتكەن. 1981 جىلى شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا اۋىسىپ، ءتىل زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولعان. وسى كەزەڭدە ءتىل ءبىلىمى مەن قازاق مادەنيەتىن زەرتتەۋ ءىسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن. 1951–1952 جىلدارى قىتاي قازاقتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت «قارلىعاش» اتتى ولەڭ رومانىن جازعان. 1993 جىلى 22 ماۋسىم كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىندا عىلىمي ساپاردا جۇرگەن كەزىندە ناۋقاستان 71 جاسىندا قايتىس بولعان (قىتايشادان اۋدارعان: تەكەسباي قىدىرحانۇلى).

قاپار شاڭيا (قاپار ماقسۇتۇلى) 1903 جىلى قورعاس اۋدانى لاستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1974 جىلى قايتىس بولعان. جاستايىنان ەسكىشە وقىعان، 1924 جىلى، 21 جاسىندا، ءسۇيدىڭ اۋدانى لاستايداعى كەرەي-ۋاققا شاڭيا (مانساپ اتى) بولىپ سايلانعان. قاپار شاڭيا 1937 جىلى ءىىى ينتەرناتسيونالدىڭ وكىلى، سوۆەت كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى، كومينتەرن وكىلى اباي قاسىموۆتىڭ ايەلى تاشانكەنى ۇرىمجىدەن الىپ كەتىپ، جاسىرىن تۇردە «جۇلدىز» جەرىمەن اسىرىپ، ۇسەيىنبايدىڭ باسقارۋشىسى بولىپ ىستەيتىن ءىنىسى اۋەلقاننىڭ ۇيىندە ءبىر مەزەت تىنىقتىرىپ، ودان قورعاس شەكاراسى ارقىلى قازاقستانعا وتكىزىپ جىبەرگەن ەكەن.

قالقابەك سۇمبەۇلى 1904 جىلى قورعاس لاستايدا دۇنيەگە كەلگەن. ەل اۋزىنداعى ۇلكەندەردەن جەتكەن اڭگىمە جەلىسىنە قاراعاندا، قالقابەك كەزىندە قۇمىل ءۋاليى اباي قاسىموۆتىڭ قورعاۋشىسى بولعان. ابايمەن نەمەرەلەس تۋىس بولىپ كەلەدى. قالقابەك سۇمبەۇلى 1968 جىلى 64 جاسىندا شيحۋدا ناۋقاستان قايتىس بولىپ، سول جەردە جەرلەنگەن.

ەرمەك شاياحمەت

Abai.kz